Preparation for Holy Communion

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You'll remember that we spoke about the preparation we make for Holy Communion. We did so because Holy Communion had already come up earlier on, in our previous topics, and also because the subject of Holy Communion is the sign that is spoken against, as we might say — the point people argue over. For Satan knows what he suffers from Holy Communion when it is received with the proper preparation: what damage it does him, what harm it does him.

That is why, then, so much uproar has arisen, both among clergy and among laity, and it will go on until the consummation of the ages over this matter. And blessed are the people who manage to grasp it and to live this Mystery of Mysteries.

So we gave a talk the day before yesterday.

Those of you who were with us the other day will remember that we divided the subject into spiritual preparation and bodily preparation. For it is not enough for someone to come and receive Holy Communion simply because it is Great and Holy Thursday, August 15, or Christmas, or some other feast. Why does he receive Holy Communion? What is it that he receives? Does he believe in what he is receiving? This has to do with those few words.

So: I believe, Lord, and I confess that Thou art the Christ, the Son of the living God, who came into the world to save sinners, of whom I am first. Does he believe this? If he believes it, then straight away he holds one card in hand, he has the one thing.

But the other thing is needed too — the preparation, the bodily preparation. A person cannot just come to his God there any old way, or expect his God to sanctify him through His blood and through His body, if he himself does not make the preparation he ought, in some measure, to make.

Here, in order to receive some guest, you prepare for a whole month. You whitewash the walls, you tidy up, you change the furniture, I don't know what all you set up; and right up to the last moment when he'll arrive — and sometimes he doesn't even come — you're standing there with the dust cloth in your hand or the feather duster in your hand. And all this for someone who, if I may say so, may even be a corrupt man, may even be a nobody.

But because it's Lord So-and-so, Lady So-and-so, the great So-and-so, the important relative, and the rest — and even so, such preparation as this is made. So think, then, what corresponding preparation ought to be made when it is for the King of Kings and the Lord of Lords.

Because if a person does not make his proper preparation, he will not have the good fruits that flow out of this Holy Communion. Paul summed up this whole matter in a few words.

Let each one examine himself, and so let him eat of the bread and drink of the cup. You know, many people come even to the spiritual father and manage, through their confession — their oblique confession, not a direct confession, with clever words, with things half-covered, not a naked confession — to filch permission for Holy Communion, and yet not be in order at all.

And that they are not in order, they know it; their conscience tells them they didn't do it right. And there Paul catches the man and says: careful now, test yourself, have it out with yourself. Come — what did the priest tell you? 'He told me yes.' And what did you tell him, and what did he say back? This particular matter, now — you didn't tell it straight; how is it you left something out? So examine yourself, so that the responsibility is yours — you, who said, 'but the Father told me,' as though the Father will carry it on his own shoulders. You will hang by your own thread.

You are the one who will bear the responsibility. And if the Father tells you to go ahead, but inside you there is an objection, a protest from your conscience, don't rush into it. Put it off. Find out for what reason your conscience is protesting. Because you are not going into it altogether innocently and with a quiet heart.

What is this inside you that sets you at war? It may even be from the evil one. Even the world acknowledges that if you postpone, you benefit. You will discover whether it is from the evil one; it will be proved in the end, because he too plants his foot in cases like these.

Even though you arranged everything correctly and the rest of it, yet in some way he is frightening you. He stamps his feet, he has his own tricks as well. But it is better, if you have such troubles within you with your conscience, not to go — to postpone until you can examine it more carefully.

Pray, and ask God to give you light. Whether it's coming from you, because of your own faults, or whether it's coming from the evil one, it's better not to go up — even if it's Pascha — than to go and have your conscience testify against you.

This is the question above all questions. It is what has always been attacked, what is being attacked now, and what will continue to be attacked. Humanity will never truly advance unless each person comes to partake of this Mystery, and unless the Church comes to understand that the Chalice is for the people and has this very purpose: the sanctification of the people.

Apart from the Holy Chalice — not education, not intellect, not art, not age, not prosperity, whatever else you care to imagine — a person will be wretched. This is what makes true human beings, what makes a person peaceful, what gives him blessedness, what lets him sleep and even snore like an angel, not like a devil.

Because I might snore, but that's a satanic kind of snoring. For a person to snore like an angel, at ease, with his conscience not accusing him — that can't be achieved by anything else. Not by any worldly formula, not by savoir vivre, not by anything. All of that is laughable half-measures next to the Body and Blood of Christ.

Christ is the one who transforms human nature, who burns up all the spiritual toxins, who makes him a new man, who makes him a true lamb inwardly and outwardly. Because it is true that we wear the fleece of the sheep.

But the qualities of the sheep we do not have. And you can see it even there — yes, even there you can see it: at the time of the Divine Eucharist, when we come forward in line. What line? It's a mob, a jostling crowd. And even there you hear it: "Don't step on me! Ouch, you got me!"

'Don't you step on me, or else!' You see it outwardly — the shoving and the rest — and the hand grabs for the antidoron; and I go to commune, but inside I am still a beast. That is why the Church has anticipated even this case and says: 'Before the doors of Thy temple I stand, yet I do not put away my terrible thoughts.'

Right up to that moment a person admits that they are coming forward as a wild beast, and their purpose is that the One they are about to receive within themselves will change their nature — even if they still have weaknesses, they come with that humility. "My God, soften me, make me a human being — a human being, nothing else," because we, of course, as you know, have so much that goes by the name of human, but humanity we don't have, because the real human being is missing. I would like to tell you something about what I am saying right now. If you read the way the Hebrews kept the Passover, 1450 years before Christ, you will see that God had given a commandment about the lamb that symbolized our Christ, the Lamb of God.

The Lamb of God, who was sacrificed at that time and roasted whole on a spit over the fire, was offered entire: the head still attached, the entrails within—everything was offered whole. Why? You do not remove its entrails, cut off its head, or take away its legs. The whole lamb, just as it was—with its head, its entrails, its legs, and everything else—had to be eaten in this way. And today, we too...

We commune of this Lamb of God — His head, and His feet, and His inward parts, and all of Him. His head: "we have the head of Jesus," as Paul says. His feet: it means that we are to walk with the feet of Jesus, to walk in His footsteps.

His inward parts and the rest mean that we should have a heart of compassion. But where is compassion? We are beasts. 'Let me commune, Paul!' Better that you had not gone to commune; I would say to you, this is what we are. And yet these people — if you will allow me to say it — should not commune, not even at Pascha.

If such a person comes to the attention of a spiritual father with discernment, he ought not to let them receive Holy Communion even at Pascha. When a man who is struggling falls, that I understand. But a beast like this, who on the outside has nothing more than a little icing of whipped cream, and who shows up today only because it happens to be a feast day — no. As the divine Chrysostom says, it is not the feast that makes a person fit for Holy Communion, it is not Pascha that makes him fit; what makes him fit is his preparation and the disposition of his heart, his whole mindset. That is what will make the day; that is what will make the moment. For whether it is Pascha or not Pascha, such a person is keeping Pascha — whether today, or tomorrow, or at any time at all, as the holy Father says.

We imagine that we became saints on Holy Thursday, and that on Holy Friday, or on Bright Monday, you are no longer a saint and do not come forward. How can this be — that you are worthy two or three times a year, and all the other 363 days you are unworthy?

Then you were not worthy even then. These are necessary reflections, as I told you at the start of the previous talk. Pay attention to the words you are about to hear; they are necessary. You will lose nothing if you lose everything you have — what you wear, what you have saved up, what you hold in your stocks, what you own. You will lose nothing; but you will lose everything if you fail to grasp these meanings.

Make of it whatever you like — Hell awaits you. It is Christ who makes people fit for the Kingdom of Heaven. Yesterday, returning from the Panagia at Maleme, where I had gone, I felt moved, and in the evening, from six to seven, I spoke in Koryphos, there at the church of the Apostle Paul. I spoke about the Holy Spirit, and in general about the fruits that people do not know, nor do they know what exists within the Church.

And at one turn I spoke about this very theme — Holy Communion, which the Holy Spirit works within a person. Near there lives an elder, an elder approaching a hundred years old. When you go and see him, he shines.

If you see him now, as he is in his bed, where I saw him yesterday, he shines; his face radiates light. He communes every day.

Christ has transformed him. You see Christ in his face; and the people of Christ are recognized — those who truly receive transformation from Christ when they commune. They change: a calm face, guileless, without malice; you see that he is truly a sheep.

You don't set yourself up against the other person, the one who puts on the sheep's fleece during those days, while inside he's nothing but a goat. So it isn't simply a matter of going; it isn't simply a matter of hiding behind the oil-cooked Lenten dishes or the bean soup, or behind the olive pit.

Oh no — forgive me, I slipped up and ate an olive, and Christ has gone off with the pit I spat out! Where did I throw that pit? Quick, find me a hole to hide it in! No — what really drives grace away is the tongue, it's the eye, it's other things; it's our mindset, the whole way we think.

Christ does not leave because of the pit, nor if you sneeze; Christ does not leave. Nor if someone spits does Christ leave. Nor does Christ remain within for a set number of hours and then is gone. Christ is not gasoline that we poured in and it evaporated.

It is not like that. Of course, when a person has communed he must not go and spit just anywhere, or take the little paper he wipes his mouth with and set it in some place where it will not be trodden on. Why? Because grace departs together with the saliva.

A particle remains within the mouth, and we throw it out — that is the reason. It is not that the Lord departs with the saliva or with a cough; He does not depart. He is assimilated. The fathers, many times in our own monastery, when no one comes to commune and only some little child receives, consume the whole Holy Chalice themselves.

Where does it go? They consume it, and the whole of it is assimilated within them. Nothing departs from this spiritual food. The divine John Chrysostom says this: take a candle and set it in the candlestick. It burns and leaves nothing behind, though it was a full measure of candle. It burns down, and in the end it leaves the candlestick empty. In exactly this way Holy Communion is assimilated within a person. Nothing is cast out of the person from this body and blood of the Lord. It becomes one with the person's soul and with the person's body.

What is this food? Because it feeds the body, he says, in a strange and wondrous way, and it feeds the mind in that same strange and wondrous way. Read up on the Divine Eucharist in this light; read how these men of the Spirit understood it, and see what they tell us in those pages, and what this Holy Communion works in a person. Then your knees will go weak under you.

Then you will understand what we are losing, why we are still a jungle, why this society has not changed. When will it change? As long as the Holy Chalice remains covered, the person does not change. No recipe, no knowledge, no catechism class, no moral teaching changes the person.

It is Christ who changes the human person. When a person is nourished above all by the Body and Blood of Christ, together with all the other aids that prepare him for this—positive fasting, Holy Confession, prayer, and so forth—then he is changed. But without the Body and Blood of Christ, the human person does not change. No matter what else is done, he does not change. The One who is able to change human nature is called Jesus Christ, the Crucified Nazarene, and He is there in the Holy Chalice of Orthodox priests and bishops.

Such an uproar arises whenever there is a discussion about Holy Communion. When the talk is not about Holy Communion, the audience hears everything else — some accept it, some do not. But if it turns to Holy Communion, there a revolution breaks out.

Satan's interests are being touched. And I tell you: this one, don't touch. Everything else, go ahead and say it—'become good people, do these things, give alms,' and so on. But this one, leave it alone, don't touch it, it's an open question for the theologians. It is not an open question at all; it goes right back to that first day when faith was placed in us. And if I take the parallels of the Old Testament and bring them into Genesis, I will see a great deal—first of all I will uncover the devices of Satan, and what God said within the first human beings.

“Do not eat from this, or you will die.” What does He say today? “Take, eat.” When God told them not to eat, what did Satan say? “Eat.” And today, when Christ tells them to eat, what does Satan say? “Do not eat.” You do not need cleverness or philosophy; you do not need to study at a university to recognize the devil’s schemes. When were the eyes of the disciples on the road to Emmaus opened? When He broke the bread and gave it to them, their eyes were opened and they recognized Him. Do you want to know Christ? Through Christ you will come to know Him.

You do not know Him. But when did man ever hear the words, "In Thy light shall we see light"? When did he hear it? And who was it who proclaimed it to him? "In Thy light shall we see light." If I do not receive the light, how am I going to see anything? Switch off that light. Will you be able to see? Will you see, you, without Christ? Without the Light of the world, are you going to see through the tricks of Satan? The way he plays with you. The way he takes you in. The way he keeps you stuck there for years. Are you going to see that without Christ? He Himself is there inside the Holy Chalice, and the priest comes out — and many times without the spoon, without the Holy Spoon, because he is quite sure that nobody is going to come forward.

Won't you take up your staff, my elder, and go and set Christ before you, and take the trouble to bring Him to your house? How did the shepherd come out without any sheep, staff in hand—when this people is cut off from the Holy Chalice? Whether out of ignorance, or on purpose, because he does not want to give up his sin. Because, you know, a large proportion do not come to Holy Communion—not because the priest will do them good, but because they do not want to stop sinning. I have dear ones of my own—I won't tell you how close in kinship—and I ask, why don't you commune? 'The priest won't let me.' Is it that the priest won't let you, or that you are avoiding having children?

The priest is not playing God—the priest is simply reminding him that he has no relationship with Christ, since, together with your spouse, you refuse to become co-creators, to bring human beings into the world. That is how it is. It is only natural: Christ does not bless this. He blessed your marriage and told you, increase and multiply.

He did not tell you, take your pleasure. I put it this way simply because these are special cases, as I told you the other day, and that is exactly why the discerning spiritual father is needed in these cases—they have their fine print too. Just as God said, for example, 'Thou shalt not kill,' yet he says these things in the Law. In Deuteronomy he says, 'You shall kill.' That is why the prophet Elias killed as well, slaughtering four hundred and fifty with his own hand.

It was not possible for one man to slaughter four hundred and fifty—they would have choked him first—but it means a divine hand was there too, and he slew them. So God says do not slay, and yet he also slays, when men are leading other men off to foreign gods.

So they take these ones out of the way, to save the others. And so here too, the spiritual father closes you off from Holy Communion as a couple, as a whole; but the couple is divided—it is the husband who resists and does not want children, or it is the wife who resists, while the other partner is inclined toward it.

That is where the discernment of a discerning spiritual father always comes in. He is the one who will give guidance and hold on to the other partner. At some point — I do not know exactly how — he will allow that one to receive Holy Communion, the one who is not responsible, so to speak, for a time, in the hope that the other may come to understand and return. For God does not desire the death of the sinner, but rather that he should turn back and live, as the Psalmist himself says.

These are cases that are always regulated by discerning spiritual fathers. That is why one measure does not fit all people. As many people, so many measures, I dare to say. Something that is right for me is not right for you.

And something that is right for you is not right for me or for anyone else. That is why there is always someone standing in the middle to regulate these things and set the measure — the instrument of grace, the one who received the commandment on the evening of Pascha: "Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained." He is there to regulate the things that we cannot regulate ourselves, and that we cannot even know.

That is why we should never be scandalized, whether we see someone who comes to Communion more often than we do, or someone who does not come at all—let us not be scandalized. If we can, let us have a conversation with the one: how is it that you manage to come every Sunday? And with the other: dear friend, why do you not come? You have your reasons, I don't want to—and if you have no reasons, then watch out. We can have that kind of conversation. Not as magistrates, not as judges of the Areopagus—why should we judge? But in a way that gives light: from the one who is advancing, so that we may learn and benefit by following more or less the same road.

As for the person who does not come forward and has fixed it in his mind, “I learned from my father and so on that you receive Holy Communion three times a year,” along with all the other things people say, enlighten him too, with love, not by rebuking him. We have a duty to learn from the one and to help make up what is lacking in the other.

It is not simply a matter of, 'I am in order, and I don't care about the rest.' No. This mutual help, this spiritual help, must always be given in a way that gives light, and always with love. What I keep insisting on is this: just as we pick out good doctors, and often ask whether he handles heart problems and so on—never mind how we will pay for it—and we say, he's good, he really is good, let him charge a high price.

Don't even ask about that—it doesn't matter to me whether he charges a lot, and it doesn't matter to me whether he is good.

So here, why do you not seek out the good one, even though you will not pay a thing? Confession is not paid for, counsel is not paid for, admonition is not paid for, Holy Communion is not paid for. Why do you not do the very same thing here?

'Have I ever gone to a priest?' When did you go—now that you have grown old? From childhood you had no priest. Did you ever ask? What is it you say—to whom should I go, and how, and what, and why? These men, too, have their experience. They are men who, each in his own measure, also receive the grace of the Holy Spirit and answer people according to people's weaknesses.

They are not all the same. That is why, many times—and allow me to say this, and be careful not to misunderstand what I am about to tell you; it needs to be said, it presses on me and I must say it, but pay close attention to it—it is possible for you to go to a spiritual father who is not truly spiritual.

We look at the person of the priest to whom we are going to confess, of these spiritual fathers. Be careful—you are not seeing it rightly. This is how the spiritual father ought to be: he should be genuinely spiritual as well. But he may be a spiritual father who forgives sins, because he has the laying-on of hands and the commission from the bishop and the letter of authorization, and your sins really are forgiven—yet he may not be spiritual in the sense of having the experience to guide you and help you.

You might, for instance, find yourself on some island, and something has happened, you have sinned—go and ask where there is a priest, and confess. He may be a good one, he may not be; you don't know. The sins you tell him, he will forgive them for you, or he will bind them.

If you go on to ask him for more, he probably won't have the depth to give it to you. Your sins have been set in order, but for spiritual guidance you will have your own spiritual father—who, many times, may not be the priest at all. He is your spiritual father.

He might be an elder, an advanced man of discernment. It might be an old woman, it might be a lady, it might be a gentleman. But if this confessor, this instrument of grace, is also experienced and has a life that is attested and proven, and so on, then that is the ideal.

That way you don't need one person for your sins and another for your guidance. But if you lack such a one, seek him out anyway, because many people say to you, 'You know what the priests are like, what they get up to,' and the rest of it.

There are people out in the world who have the grace of God, who inform people and guide them rightly.

I do not know whether you read the writings of the Fathers. If you do, you will learn this: men living in the desert—notice this, men in the desert—would live as ascetics for ten, twenty, who knows how many years. Then they would leave their place and go deeper into the desert to find someone, not to make a confession, but to ask for a word. “Tell us something from your life, from your revelations, from your spiritual visions, from your experiences—give us a word. Back where we live, we have our confessor and we receive Holy Communion, but we come to you for something more, for a word.” That is the secret.

And many times we hear counsels and true words from people who have no connection at all with the clergy. Not that we would reject the clergy—the clergy is, if I may be permitted the expression, a necessary evil. For those cunning ones who look at it that way, you will still have to pass through there.

It is a bridge. No bridge of your own and no way of your own can carry you from this life to the other. The clergy—'No one comes to the Father,' says Christ, 'except through me.' And no one goes to Christ, in order to reach the Father, except through the clergy. There is the Father, there is Christ, there is the believer. The believer, to reach the Father, must pass through Christ. And Christ, through the clergy, has an intermediary here; He prepares people so as to send them on to the Father.

That is why He says: 'He who rejects you rejects me.' Whoever rejects you—He means you, He means the clergy—rejects me. 'And he who rejects me rejects the One who sent me.' Whoever rejects the Orthodox clergy is an Antichrist and an atheist—squared. There is no picking and choosing. 'I believe in Christ.' Then you would also believe in the one I have set over there. He cannot come to me—if that man does not baptize you, if that man does not give you Communion, if that man does not absolve you. If that one, if that one, if that one—he cannot come to me.

He is the one who will cense you at your burial. Do you understand? So the point, in this case, is this. It is this: you will take care—by asking around, I don't know where—to have a spiritual father who knows your life. Because many times we are forced to ask our spiritual father even over the telephone.

And he is able to tell us, 'This is what you will do.' Over the telephone. Because often we cannot meet in person. We have so many problems. These things are understood by those who struggle. As for the others, who have not yet even begun, all this is pitch darkness to them.

And those who are struggling, they understand what it means to have the counsel of their spiritual father, even at twelve o'clock at night, even if they happen to be abroad: to make a phone call and say to him, "Father, this is what's happening to me," and they will get an answer from him right away, because he knows their life. It's just like having our own doctor, isn't it?

He knows our medical history, and we take what he says. Look, I remember this happening to me once with my mother. A doctor from the army pension fund prescribed for my mother some medicines that were completely the wrong ones.

So I took the prescription and was heading to the pharmacy here in Pangrati to get the medicines. And the doctor runs into me—our family physician, the one who knew my mother. 'What's the matter this time, Mitso?' he says to me.

I say, 'Well, it's my mother; we had called his clinic.'

My brother worked at his institution; he was an officer, and he could have come from there. "What did he do?" I'm asked. "Ah, he's not going to give it," I'm told.

Prayer—without a spiritual father, without spiritual guides. From the time they are little, children ought to have spiritual guides. It is not easy for a child to confide in his father and his mother.

What he will confide to his spiritual father, to his elder. And if we are in the sorry state we are in today, it is because from childhood we did not enter into this mold of the spiritual father. The true spiritual fathers are few—I have no objection to saying so.

The spiritual fathers who are truly spiritual are few. Those who merely absolve sins are many. There is no church that does not have a confessor. You are not obligated; you are free. If a place doesn't suit you, don't go—go somewhere else. I lived at the Church of the Ascension, and people came from all over the Peloponnese, both notable and ordinary, and from Central Greece and from the islands, and the chapel of the Ascension up there would fill with people coming to confess to Father Hieronymus, of blessed memory. Do you understand?

Today, go to Paros and you will see people of every sort, from many regions of Greece, going to confess to Father Philotheos Zervakos.

Father Ephraim comes from the Holy Mountain; he had come here just the other day.

People in the world are like wasps and flies — they catch the scent of him immediately, that here is a true, seasoned elder. He's in Piraeus, he's here, now he's in Volos, and so on. So how is it that you never hear about these things? How is it that the priests aren't good enough for you, that the confessors aren't good enough for you? The truth is, you don't want to struggle. There really are people who have discernment. I have personal matters of my own, and I wait for August to come so I can go up to the Holy Mountain, go to people of discernment, to ascetics who are recognized as such, and tell them my thought — not my sins; my sins I tell to my own confessor — but to tell them my thought, the thing that is weighing on me. It's a crossroads in my life, in my home, with my child. God will provide. God will always have His own people there for His people.

Of late, something troubling is appearing. God is gathering His people. Very good ones have departed. Father Hieronymus—here, for instance—Father Hieronymus the one-armed, who was on Aegina. He could read you from outside the door; the moment I stepped through it he would seize me by the nose. I remember once, before he had even said good morning to me—and I don't know how he knew me...

"Whatever you write," he told me, "if you believe it and you live it, then good for you, it's worth it. But if what you write and preach you say only for others — woe to you." I froze stiff. I had gone to say good morning; I knew him. He catches you head-on — God has his people. Next he took Father Joel, another great soul. He took Father Amphilochios from over there, another great soul. When you see God gathering his own to himself, expect a beating to come. And he gathers them so that, on the day of his wrath, there will be no one left to hold him back — no people found to restrain him in his anger. "Get out of my way," as we sometimes say: the mother goes to strike the child, or the father, because the child is at fault, and someone else steps in — "Get out of my way."

This is what has to happen. So a person, I say, must grasp this and stop making excuses. The one who does not come to the Holy Chalice grieves God and fills the devil with joy — that is the point. Because, you see, today in the Orthodox Church — always allowing for the exceptions, of course — the Holy Chalice is not used as much and as it ought to be, and neither is the pulpit.

Most pulpits are covered in dust — you could write your name on them. Especially out in the provinces. But there are souls there too, souls for whom Christ died. And you can write your name in the dust. Go ahead, chant to God, say that He is holy.

Do whatever you like with it. Chant it in the Byzantine style, arrange it however you please. As long as the pulpit stays silent and the Holy Chalice goes unused, Satan rejoices. That is what he wants: for people never to learn what this is about, never to learn their own salvation.

I dare to say that even the Divine Eucharist itself comes second in comparison with the pulpit. If the pulpit does not make clear what this is, then it is all in vain. Saint Cyril of Alexandria says somewhere the following: «Those who keep themselves far from the Church and from Holy Communion» — that is, those who do not go to church

...and do not commune. They are in the same category. They become enemies of God and friends of demons. Friends of demons. Those who do not go to church, or who go to church and do not commune. I say it again.

Those who cut themselves off from the Church and from Communion become enemies of God and friends of demons. So he says. This is the truth. There is no other road. That is why we need struggle, a stopping of sin, a good spiritual father, and we must make the food of our soul more frequent — because our soul is anemic; and when the body is anemic, all the microbes of every epidemic will set up their lamp there first, that is where they will first appear.

When a body has strong red blood, it is sometimes subject to the temptation of illness, but far less than one who is anemic, one whose blood is not good. And Saint Ambrose of Milan says this: God gave us this bread daily — daily, he insists — and we make it a once-a-year thing.

He gives it to us for every single day, and we go, he says, once a year. How many times a day do you feed your body? How is it, then, that your immortal soul is left with no food? Why do you keep it away from the cup of life? That is the whole issue.

Now, of course, I dare to say — allow me to say this as well. We have been badly shaped, but we too have taken no interest. Because today, Glory to God, there are so many helpful books. We are no longer in the years of the four-hundred-year occupation, back under that occupation.

...during the occupation, when there was nothing available, and we had to send our religious writings secretly to Venice and elsewhere abroad to have them printed—and often they were printed with errors. Today, Glory to God, there is a wealth of material available in every area. I would even venture to say that we can remind spiritual people, and even priests: “Father, what you are saying is not in accord with the spirit of the Church.”

In accord with the spirit of the Church.

Because, you know, you should not say that just because a man became a priest or a bishop, he must have administrative ability and virtue and all the rest. Even so, certain things get past them. They have not read everything, they have not noticed everything.

It happened to me — let me tell you an incident from this past August.

That August I found myself out in the countryside—on August 15—and I had been invited to speak at a church celebrating its feast day. Early that morning, as soon as I entered the church through a side door—it happened that August 15 fell on a Friday—I heard the priest speaking. Another priest had also been invited to come and help for the feast. The celebration was being held in just that one church, although there were two churches there. He said to a young boy, “Come here. I’ve been waiting for you.”

I was standing right there inside. He says to Giorgis, who was a butcher: "Go and get the meat and take it to the priest's wife." And I heard it myself, right then and there.

It's a Friday, and it's the fifteenth of August — there's no dispensation for meat. When the feast falls on a Friday or a Wednesday, the dispensation is only for fish. But the priest went and sent the boy to fetch the meat and take it to the house. So what am I supposed to say in my homily, when I know that the priest inside has sent the boy out to get meat?

Did he do it out of malice? As it turned out afterward, he did not do it out of malice, but out of ignorance. He had never once opened the book to see that the fifteenth of August permits meat unless it falls on a Wednesday or Friday. When it falls on a Wednesday or Friday, the Church holds back and permits only fish. What can you do? I spoke — obliquely, of course — I spoke without exposing the Father; still, I had to say it, and I said it to the people. Even so, the Father does not know it; I do not blame him, I kiss his hands. But it should have been watched, just as another such case came up in the same way: "No, don't say that" — they eat fish on all these days, now, when we are in the fast.

Panagopoulos is wrong to say: Friday, Saturday and Sunday — that people may eat fish on all those days. Do your own printed pages say that fish is allowed on all those days? They do not say it. Didn't you open them and look? Come now, don't you have the Pedalion, the Rudder of the sacred canons? Haven't you read it?

And what does the Horologion say inside it? It says that on the feast of the Apostles Peter and Paul, if it falls on a Wednesday or a Friday, there is katalysis of fish — that is, the fast is relaxed so that fish may be eaten. How does it justify that? Because it is a feast day, fish is permitted then. So how can there be meat on all the other days? Is that even possible? And if the feast coincides with a fast day, it still does not permit meat. It does not. So how are you doing it now?

For it to say that there is a dispensation for fish then — which it did not grant earlier — well, if it had granted it earlier, it would then too. Why make the distinction? It says the fifteenth of August has no fast from fish. There is no fast from fish. Then why does it set fish for the Transfiguration?

If it were not a fast and were free, why would it prescribe a dispensation for fish on that day? These things are simple. He did not notice. I do not blame him. There it is. But I, a layman — with all I read today, all I hear, all I see — I have no such excuse.

I can't just say, 'This is what the priests say' — because many times they may even say the opposite. And if Satan is playing another role through him, am I going to listen to him? What does the Gospel say? You're clever; you reached the moon.

Come back down to earth, my friend, come back down to earth — why won't you come down to earth? Doesn't it say, "If the blind leads the blind, both shall fall into the ditch"? So why, then — why don't you open a book? Why don't you pick up some leaflets and read them? Why don't you open the texts of the Church and see how things really stand, so you can be enlightened yourself and then help someone else? Are you going to expect everything to come from there?

And if Satan has taken hold of this one man, he will take hold of the whole parish. Pray that his eyes may be opened, that he may want to see this. We have many duties, and we are not excused from them just because some priest is inconsistent, or because some spiritual father is inconsistent.

We have an obligation to learn these things and to speak of them to others too, not only to apply them for ourselves. Instead we get stuck behind the oil. What did you eat yesterday, what will you eat today, and so on and so on.

The oil is the last thing, my beloved. The oil is the last thing. The oil is not something that presents you before God; it's an instrument, as we were saying — a tool, together with prayer. Fasting with prayer: these two are like two wings, but they are not grace itself. They are needed as the tools by which you receive grace.

There are people who cannot fast, because of their age, because of their work, because of their illness. They need a discerning spiritual father who will tell them who is to eat and how much they are to eat, so that they don't do their own thing.

Many do this—especially women who think they know everything. Some of them can only stay on their feet with injections and liver extracts.

And still they fast. 'I won't do it unless I fast.' But then look how they have to scrape you up off the floor. And look how your son comes, your son-in-law, and they start in with 'Christ and the Most Holy Theotokos!' and all the rest, over this business of yours. So eat what the priest tells you. Sit down with us. Drink the little glass of milk he tells you to drink.

Eat, say, a finger's worth of fish — whatever it is he tells you — just enough to keep you on your feet. And cut your tongue short, stop arguing, and go and receive Holy Communion. Christ isn't driven away by a little oil I've eaten at home. The commandment is that you come to the chalice having eaten nothing. The commandment isn't that you come having kept the fast — having observed the rules about which foods you may eat — it's that you come with nothing in you at all. Your mouth is to be empty.

Your stomach is empty. Your stomach is empty. How much can you eat in the evening? By morning it is empty. If your spiritual father tells you not to do something, do not do it; if he tells you to do something, do it. “But I think my way is better.” Then you are disobeying your spiritual father’s instruction, and you should not receive Holy Communion. The blessing lies in obedience. Even if your spiritual father’s counsel seems wrong according to your own reasoning, God in His providence arranges things in some way at that moment. God has no need of your fasting; He has no need of your self-restraint; He has no need of your self-restraint.

He has no need of your sin either — He has His own ways. Neither you nor I know where this will take you later on. Do this. Put yourself into a mould. Be obedient. This is a great thing. We all hide behind it. People with court cases against each other. People who haven't spoken in years. People who — you don't even say good morning to each other, and so on. And I say to him, "Did you fast from the oil?" And he'll tell me, "I fasted from the oil." The devil never eats oil.

So what comes of it? Have you become a saint, fit for the Kingdom of Heaven and for Holy Communion? In the Philokalia I have found something — it's from Diadochos of Photike; those who read will now know what this is about — which says the following on this very point.

'Fasting has in itself something to boast of, but not before God.' Fasting is a good thing, yes, it has that — but it does not present you before God. You know: 'I fasted, so send me straight out to the Kingdom.' As long as the other dispositions aren't there... What did the Pharisee say? 'I fast twice a week, I give a tithe of all that I possess; I am not like the rest of men, nor like this tax collector.' This is a beautiful thing he says here: fasting has in itself something to boast of, but not before God. 'Of course I fasted — so put me in.' No, I will not put you in, so long as the other conditions aren't there: so long as you aren't master of your eyes, aren't master of your flesh, aren't master of your tongue, aren't master of your hands.

What does it matter that you fasted — where am I going to present you?

It is a matter of tools. Take, for example, a craftsman. He has tools — do the tools present him, or is it the craft that a man displays by means of the tools? What good is it to have golden tools if your work comes out badly, if you do shoddy work? The tools are not everything.

And it goes on and says: "For it is a tool, just as fasting is, regulating toward chastity those who are willing" — it helps people toward chastity, toward self-control. It's not for Holy Communion, as I keep telling you. "For those who know any craft at all never boast about the finished work of their profession on the strength of their tools" — that's what it says here.

'You know, I have fine tools.' Fine — but they look at your work; what are you telling me about tools for? If your work doesn't measure up, your tools are no help to you. That's how it is. Fasting is a means, not an end. And the spiritual father does give fasting — indeed he gives it especially, and with strictness.

The spiritual father lays down a strict fast above all for the people who never fast at all in their lives, who break the fast on Wednesdays and Fridays and so on. He is more lenient about fasting, and for many he may not lay down a fast at all, with those who of their own accord keep their Wednesdays, who keep their Lenten fasts, and so on.

They exercise discernment in this matter too. That is why the measure of fasting that is right for me is not for you, is not for someone else, is not for the next person. Each one, again, must have the regulation of a discerning spiritual father.

Yes — that's it for tonight as well. Perhaps the subject calls for yet another talk. We don't know; whatever God enlightens us to do. Amen.

Θα θυμάστε ότι μιλήσαμε περί της προετοιμασίας αναφορικώς με τη Θεία Κοινωνία, διότι είχε γίνει συζήτηση περί της Θείας Κοινωνίας γρηγορότερα στα προηγούμενα θέματά μας και διότι το θέμα της Θείας Κοινωνίας είναι το σημείο των αντιλεγομένων, όπως θα λέγαμε, γιατί ξέρει ο σατανάς τι παθαίνει από τη Θεία Κοινωνία με τη σχετική προετοιμασία, τι ζημιά παθαίνει, τι κακό παθαίνει.

Γι' αυτόν τον λόγο λοιπόν έγινε πολύς θόρυβος και μεταξύ κληρικών και μεταξύ λαϊκών και θα γίνεται μέχρι τη συντέλεια των αιώνων για το θέμα αυτό και χαρά στους ανθρώπους που θα κατορθώσουν να το πιάσουν και να το ζήσουν το μυστήριο αυτό των μυστηρίων.

Κάναμε λοιπόν μια ομιλία προχθές.

Αν προχθές όσοι ήμασταν μαζί, θα ενθυμείστε πως χωρίσαμε το θέμα σε πνευματική προετοιμασία και σε σωματική προετοιμασία, διότι δεν είναι αρκετό να προσέλθει ο άνθρωπος να κοινωνήσει διότι είναι Μεγάλη Πέμπτη, διότι είναι 15 Αυγούστου ή, πού ξέρω εγώ, Χριστούγεννα. Γιατί κοινωνεί; Τι είναι εκείνο που κοινωνεί; Το πιστεύει αυτό που κοινωνεί; Έχει σχέση με εκείνες τις λίγες λέξεις.

Εξής, πιστεύω Κύριε και ομολογώ ότι Συ ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος, ο ελθών εις τον κόσμον αμαρτωλούς σώσαι, ων πρώτος ειμί εγώ. Το πιστεύει αυτό; Εάν το πιστεύει αυτό, έχει αμέσως αμέσως το ένα ατού, έχει το ένα.

Χρειάζεται και το άλλο, η προετοιμασία, η σωματική προετοιμασία. Δε μπορεί ο άνθρωπος εκεί και ως έτυχε να προσέρχεται στο Θεό του ή να περιμένει να τον αγιάσει ο Θεός του δια του αιματός του και δια του σώματός του, εάν αυτός ο ίδιος δεν κάνει τη σχετική προετοιμασία που θα πρέπει να κάνει κατά κάποιον τρόπο.

Εδώ, προκειμένου να δεχθείς κάποιον, κάνεις προετοιμασία ένα μήνα. Ασπρίζεις, αρώνεις, αλλάζεις ξέρω εγώ επίπλωση, δεν ξέρω τι φτιάχνεις, και μέχρι την τελευταία στιγμή που θα έρθει και καμιά φορά δεν έρχεται, είσαι με το ξεσκονόπανο στο χέρι ή με το πούπουλο στο χέρι, γιατί θα έρθει κάποιος που, ας μου επιτραπεί να πω, μπορεί να είναι και κάνας διεφαρμένος, μπορεί να είναι και κάνας άπης.

Αλλά, διότι είναι ο Κύριος τάδε, η Κυρία τάδε, ο Μεγάλος τάδε, ο Συγγενής και λοιπά, και εντούτοις όμως είναι τόσο μια τέτοια προετοιμασία. Σκεφτείτε λοιπόν τι ανάλογος προετοιμασία πρέπει να γίνει προκειμένου για τον Βασιλέα των Βασιλευόντων και για τον Κύριο των Κυριευόντων.

Διότι εάν ο άνθρωπος δεν κάνει τη σχετική του προετοιμασία, δεν θα έχει τα αγαθά αποτελέσματα τα οποία απορρέουν από την Θείαν αυτήν κοινωνίαν. Ο Παύλος το έχει κλείσει σε λίγα λόγια αυτό το περιστατικό.

Δοκιμαζέτω έκαστος εαυτόν και ούτω εκ του άρτου εσθιέτω και εκ του ποτηρίου πινέτω. Ξέρετε, πολλοί άνθρωποι φτάνουν και σ' αυτόν τον πνευματικόν ακόμη και κατορθώνουν με την εξομολόγησή τους, την πλαγίαν εξομολόγησή τους, όχι την απευθείας εξομολόγησή τους, με λόγια, με καλέπτεια, όχι γυμνή την εξομολόγηση, να υποκλέψουν ευχή για Θεία Κοινωνία και εν τούτοις να μην είναι εντάξει.

Αυτό το ότι δεν είναι εντάξει, το ξέρουνε, τους το λέγει η συνείδησή τους, ότι δεν το κάμανε σωστό, και εκεί ο Παύλος τον πιάνει και λέει: πρόσεξε, δοκίμασε κάτι, να συζητήσεις με τον εαυτό σου, ας το, τι σου είπε ο παπάς; Ξέρεις, μου είπε, ναι, τι του είπες και σου είπε όμως; Αυτό το θέμα, λοιπόν, δεν τα είπες σωστά, πως άφησες τίποτα; Δοκίμασε λοιπόν τον εαυτό σου για να έχεις την ευθύνη εσύ, που είπε ο Πάτερ και δήθεν ο Πάτερ θα πάρει αυτό στην ευθύνη, θα κρεμαστείς το δικό σου τον δράχυλο των μεταγιών.

Εσύ θα έχεις την ευθύνη. Και αν ο Πάτερ σου πει να πας, όμως εσύ μέσα σου έχεις αντίρρηση με τη συνείδησή σου, μη σπεύδεις. Ανάβαλε. Να ειδήσεις για ποιο λόγο διαμαρτύρεται η συνείδησή σου. Γιατί δεν πηγαίνεις τελείως άκακα και ήσυχα.

Τι είναι αυτό μέσα σου που σε συγκρούει; Μπορεί να είναι και εκ του πονηρού. Δέχεται και ο κόσμος, αν αναβάλεις, ωφέλεια έχεις, θα το ανακαλύψεις αν είναι εκ του πονηρού, θα αποδειχθεί εκ των υστέρων, διότι κι αυτός βάζει το ποδάρι του σε αυτές τις περιπτώσεις.

Παρότι τα έφτιαξες τα πάντα σωστά και λοιπά, εν τούτοις όμως αυτός κατά κάποιον τρόπο σε φοβερίζει. Χτυπάει τα ποδάρια του κάτω, έχει τα τεχνάσματά του κι αυτός. Αλλά είναι προτιμότερο, εάν έχεις τέτοια προβλήματα μέσα σου με τη συνείδησή σου, να μην πας, να αναβάλεις μέχρι που να το εξετάσεις καλύτερα.

Να προσευχηθείς, να φωτίσει ο Θεός. Είτε δικό σου είναι, εξαιτίας των σφαλμάτων σου, είτε είναι του πονηρού, είναι προτιμότερο να μην πας, έστω κι αν είναι Πάσχα, παρά να πας και η συνείδηση να σου καταμαρτυρεί.

Είναι το θέμα των θεμάτων. Είναι αυτό που εβάλλετο, που βάλλεται και που θα βάλλεται. Και ουδέποτε θα δει προκοπή η ανθρωπότης, εάν δεν κατορθώσει ο άνθρωπος να μετέχει αυτού του μυστηρίου, και αν δεν κατορθώσει η Εκκλησία να καταλάβει ότι το ποτήριο είναι για το λαό και αυτόν τον σκοπό έχει, του Αγιασμού του Λαού.

Έξω του Αγίου Ποτηρίου όχι μόρφωσης, όχι διανόησης, όχι τέχνη, όχι ηλικία, ευμάρεια, ό,τι θέλει να φανταστείς, ο άνθρωπος θα είναι δυστυχισμένος. Αυτό που φτιάχνει ανθρώπους, που κάνει τον άνθρωπο ήσυχο, που του δίνει μακαριότητα, που μπορεί να κοιμηθεί και να ροχαλίσει αγγελικά, όχι σατανικά.

Γιατί μπορεί εγώ να ροχαλίζω, αλλά είναι σατανικό ροχάλισμα αυτό. Να ροχαλίσει αγγελικά, άνετα, να μην του καταμαρτυρεί η συνείδησή του, δεν μπορεί να επιτευχθεί με τίποτα άλλο. Με καμιά συνταγή κοσμική, ούτε με το σαβουάρ βιβρ, ούτε με τίποτα· όλα αυτά είναι αστεία ημίμετρα μπροστά στο σώμα και το αίμα του Χριστού.

Ο Χριστός είναι αυτός που αλλοιώνει την φύση του ανθρώπου, που κατακαίει όλες τις τοξίνες τις πνευματικές, που τον κάνει καινούργιον άνθρωπο, που τον κάνει πραγματικό αρνί εσωτερικός και εξωτερικός. Γιατί εμείς είναι αλήθεια ότι έχουμε την δοράν του προβάτου.

Αλλά τις ιδιότητες του προβάτου δεν έχουμε. Και το βλέπετε ακόμη και εκεί, και εκεί ακόμη το βλέπετε. Την ώρα της Θείας Ευχαριστίας που προσερχόμεθα στη σειρά. Ποια σειρά; Στο μπουλούκι. Και εκεί: «Μη με πατήσεις, έφαγες!»

Μη με πατήσεις έφαγα. Βλέπεις εξωτερικός έλκια λοιπά και το κερίζει το χέρι για την ανάθεση. και πάω για να κοινωνήσω, αλλά μέσα είμαι θηρίο ακόμη. Γι' αυτό έχει προλάβει και σε αυτή την περίπτωση η Εκκλησία και λέγει προ των θυρών του ναού σου παρέστηκα και των δεινών λογισμών ού καθίστανε.

Μέχρι εκείνη την ώρα το παραδέχεται ο άνθρωπος ότι προσέρχεται ως θηρίον και σκοπόν έχει να αλλάξει τη φύση του Εκείνος τον οποίο θα πάρει μέσα του, έστω και αν έχει αδυναμίες, αλλά προσέρχεται με αυτή την ταπεινότητα. «Θεέ μου, μαλάκωσέ με, κάμε με άνθρωπο, άνθρωπο, όχι τίποτα άλλο», διότι εμείς βέβαια, όπως ξέρετε, πόσα των ανθρώπων έχουμε, ανθρωπιά δεν έχουμε, γιατί λείπει ο πραγματικός άνθρωπος. Θα ήθελα να σας πω κάτι επάνω σε αυτό που λέω τώρα αυτή την ώρα. Εάν διαβάσετε τον τρόπο του Πάσχα των Εβραίων, 1450 χρόνια π.Χ., θα ιδείτε ότι είχε δώσει εντολήν ο Θεός για τον αμνό που συμβόλιζε τον Χριστό μας, τον αμνό του Θεού.

Ο αμνός του Θεού, ο οποίος εθυσιάζετο τότε και εγένετο οβελίας, οπτός εν πυρί, ολόκληρος προσφέρετο, το κεφάλι επάνω, τα εντόσθια μέσα, ολόκληρος προσφέρετο. Γιατί; Δεν του βγάζεις τα εντόσθια, δεν του κόβεις το κεφάλι, δεν του αφαιρείς τα πόδια. Ολόκληρο το αρνί, όπως ήτανε, με το κεφάλι, με τα εντόσθια, με τα πόδια, με τα πάντα, έπρεπε έτσι να φαγωθεί, και εμείς σήμερα

Εμείς κοινωνούμε αυτού του Αμνού του Θεού, και την κεφαλή Του, και τους πόδας Του, και τα σπλάχνα Του, και τα πάντα. Την κεφαλή Του· κεφαλήν Ιησού έχουμεν, που λέγει ο Παύλος. Τους πόδας Του· είναι να τους πόδας του Ιησού περπατήσουμε, στα ίχνη Αυτού περπατήσουμε.

Τα εντόσθια Του κλπ. είναι να έχουμε σπλάχνα οικτιρμών. Πού οικτιρμοί, θηρία είμαστε, άφησε με Παύλο να κοινωνήσω. Ας μην πήγαινα να κοινωνήσεις, ας σου έλεγα εγώ Αυτοί είμαι θα εμείς Αυτοί όμως, αν μου επιτρέψετε να πω Ούτε το Πάσχα.

Αν εμπέσει στην προσοχή διακριτικού πνευματικού, ούτε το Πάσχα δεν πρέπει να τους επιτρέψει να κοινωνήσουν. Το να πέσει ένας άνθρωπος αγωνιζόμενος το καταλαβαίνω. Αλλά ένα θηρίο τέτοιο που έχει εξωτερικώς απλώς ένα σαντιγί και παρουσιάζεται σήμερα διότι είναι εορτή και, όπως λέει ο Θείος Χρυσόστομος, συγκαταλληλότητα για τη Θεία Κοινωνία δεν την κάνει η εορτή, δεν την κάνει το Πάσχα, την κάνει η προετοιμασία και το φρόνημα του ανθρώπου· αυτός θα φτιάξει την ημέρα, αυτός θα φτιάξει τη στιγμή, διότι ο άνθρωπος είτε είναι Πάσχα είτε δεν είναι Πάσχα, Πάσχα επιτελεί, είτε σήμερον είτε αύριον είτε οποτεούν, λέει ο Άγιος Πατήρ.

Εμείς νομίζουμε ότι εγίναμε Άγιοι τη Μεγάλη Πέμπτη και πως τη Μεγάλη Παρασκευή ή τη Δευτέρα του Πάσχα δεν είσαι Άγιος και δεν προσέρχεσαι. Πώς γίνεται αυτό, πως γίνεσαι άξιος 2-3 φορές το χρόνο και όλα τα 363 μέρες είσαι ανάξιος;

Άρα ούτε τότε ήσουν άξιος. Είναι απαραίτητες σκέψεις όπως σας είπα και στην περασμένη ομιλία που άρχισα, προσέξετε τα λόγια που θα ακούσετε. Είναι απαραίτητα. Δεν θα χάσετε τίποτα αν χάσετε ό,τι έχετε. Αυτά που φορείτε, αυτά που έχετε αποταμιεύσει, αυτά που έχετε στις μετοχές σας, που έχετε στην ιδιοκτησία σας. Δεν θα χάσετε τίποτα, θα χάσετε το παν όμως, αν δεν πιάσετε τα νοήματα αυτά.

Φτιάξετε ό,τι θέλετε. Κόλαση σας περιμένει. Ο Χριστός είναι εκείνος που φτιάχνει τους ανθρώπους κατάλληλους για τη Βασιλεία των Ουρανών. Χθες επιστρέφοντας από την Παναγία τη Μαλέμνη που είχα πάει αισθάνθηκα και μίλησα στην Κόρυψο το βράδυ 6 με 7 εκεί στην Αίστο του Αποστόλου Παύλου μίλησα περί Αγίου Πνεύματος και γενικά τα αποτελέσματα τα οποία δεν τα ξέρουν οι άνθρωποι και ούτε ξέρουν τι υπάρχει στην Εκκλησία μέσα.

Και σε μια στροφή μίλησα για αυτό το θέμα, την Θεία Κοινωνία που φτιάχνει το Πνεύμα το Άγιον για τον άνθρωπο. Εκεί δίπλα υπάρχει ένας γέρον, γέρον πλησιάζει τα εκατό. Όταν πάτε και τον δείτε, απαστράπτει.

Αν τον δείτε τώρα όπως είναι στο κρεβάτι που τον είδα χθες, απαστράπτει, ακτινοβολεί το πρόσωπό του. Κοινωνεί κάθε μέρα.

Τον έχει αλλοιώσει ο Χριστός. Βλέπεις το Χριστό είναι το πρόσωπο του και διακρίνονται οι άνθρωποι του Χριστού εκείνοι οι οποίοι πράγματι δέχονται αλλοίωση από το Χριστό όταν κοινωνούν. Αλλάζουν, ήρεμο πρόσωπο, άδολο, άκακο, το βλέπεις ότι είναι πρόβατο πραγματικά.

Δεν αντιπαραθέτεις τον εαυτό σου με τον άλλον, ο οποίος φοράει του προβάτου τη δορά τις ημέρες εκείνες, εφόσον από μέσα είναι καθαρό κατσίκι. Δεν είναι λοιπόν απλώς να πάμε, δεν είναι απλώς να κρυφτούμε πίσω από τα λαδερά ή τη φασολάδα, ούτε από το κουκούτσι της ελιάς.

Πω πω, συγχώρεσέ με, ξέφυγα σε ελιά, έφυγε ο Χριστός με το κουκούτσι που πέταξα. Πού το πέταξα το κουκούτσι; Τρύπα να το βάλω. Αυτό που φυγαδεύει τη χάρη είναι η γλώσσα, είναι το μάτι, είναι άλλα πράγματα, είναι το φρόνημα.

Δεν φεύγει ο Χριστός από το κουκούτσι, ούτε από το αν φτερμιστείς, δεν φεύγει ο Χριστός. Ούτε το αν φτύσει, δεν φεύγει ο Χριστός. Ούτε μέσα μένει ορισμένες ώρες ο Χριστός και έπειτα δεν είναι. Δεν είναι βενζίνη ο Χριστός, τη ρίξαμε και εξατμίστη.

Δεν είναι έτσι. Βέβαια, όταν κοινωνείς ο άνθρωπος δεν μπορεί να πάει να φτύσει ή κάπου που αυτό το χαρτάκι πως τον βρέσεις να ράει να φτύσει και το βάλεις σε ένα μέρος να μην πατηθεί. Για ποιο λόγο; Διότι με το σίελο φεύγει η χάρις.

Ο αίτης υπάρχει μέσα στο στόμα και το πετάξουμε. Αυτός είναι ο λόγος. Όχι όταν φύγει με το σάλιο ή με το βήξιμο ο Κύριός μας. Δεν φεύγει. Αφομοιούται οι πατέρες οι οποίοι πολλές φορές εντικακία τη δικιά μας που δεν προσέρχεται κανένας να κοινωνήσει μόνο κάνα παιδάκι κοινωνούνε ολόκληρον το Άγιον Ποτήριον.

Που πάει αυτό; Το βγάζουνε, αφομοιούται ολόκληρο μέσα τους. Τίποτα δεν φεύγει από την πνευματική τροφή. Θείος Χρυσός όμως λέει το εξής Και ένα κερί, βάλτο στο κηροπήγιο ένα κερί. Και αυτό καίγεται και δεν αφήνει τίποτα υπόλοιπο που ήταν ένα μέτρο κερί. Κατέβει, στο τέλος του αφήνει το κηροπήγιο κενό. Έτσι ακριβώς αφομοιούνται η Θεία Κοινωνία μέσα στον άνθρωπο. Δεν αποβάλλεται τίποτα από τον άνθρωπο, από αυτό το σώμα και το αίμα του Κυρίου. Γίνεται ένα με την ψυχή του ανθρώπου και με το σώμα του ανθρώπου.

Τι είναι αυτή η τροφή; Εφόσον και το σώμα, λέει, τρέφει ξένως, τον δε νουν τρέφει ξένως. Διαβάστε έτσι τη Θεία Ευχαριστία, πως το έχουν πιάσει αυτοί οι άνθρωποι του πνεύματος, να δείτε τι μας λένε εκεί μέσα και το τι φτιάχνει αυτή η Θεία Κοινωνία επάνω στον άνθρωπο· τότε θα λυθούν τα γόνατά σας.

Τότε θα καταλάβετε τι χάνουμε, γιατί είμαστε ακόμη ζούγκλα, γιατί αυτή η κοινωνία δεν άλλαξε. Πότε θα αλλάξει; Εφόσον το Άγιο Ποτήριο μένει και καλυμμένο, ο άνθρωπος δεν αλλάζει. Οποιαδήποτε συνταγή, οποιαδήποτε γνώση, οποιοδήποτε κατηχητικό, οποιαδήποτε ηθική διδασκαλία, δεν αλλάζει τον άνθρωπο.

Τον άνθρωπο τον αλλάζει, ο Χριστός τον αλλάζει τον άνθρωπο. Όταν ο άνθρωπος τρέφεται κατεξοχήν με το σώμα και το αίμα του Χριστού, με όλα τα άλλα τα βοηθητικά ετοιμαζόμενα για αυτό, με τη θετική νηστεία, με την εξομολόγηση, με την προσευχή κλπ., όμως χωρίς το σώμα και το αίμα του Χριστού δεν αλλάζει ο άνθρωπος. Ό,τι θέλει να γίνει, δεν αλλάζει ο άνθρωπος. Αυτός ο οποίος είναι ικανός να αλλάξει τη φύση του ανθρώπου λέγεται Ιησούς Χριστός Εσταυρωμένος Ναζωραίος και είναι μέσα στο Άγιο Ποτήριο των Ορθοδόξων Ιερέων και Αρχιερέων.

Γίνεται τόσος θόρυβος όταν γίνει συζήτηση για Θεία Κοινωνία. Δεν γίνεται συζήτηση για Θεία Κοινωνία, όλα τα άλλα ακούγονται από το ακροατήριο και άλλα τα απολύττουν, άλλα. Αν όμως γίνει για Θεία Κοινωνία, εκεί γίνεται επανάσταση.

Θίγονται τα συμφέροντα του σατανά. Και σου λέω, αυτό μην το θίγεις. Όλα τα άλλα να τα λες, να γίνετε καλοί άνθρωποι, να κάνετε αυτά, ελεημοσύνες και λοιπά Αλλά αυτό άστο, μην το θίγεις, είναι θεολογούμενο το θέμα Δεν είναι καθόλου θεολογούμενο, είναι από την ημέρα εκείνη που έφεσαι πίστη Και αν εγώ πάρω τους παραλληλισμούς της Παλαιάς Διαθήκης και τους φέρω στη γενή Θα είδω πολλά πράγματα, θα ανακαλύψω πρώτα-πρώτα τα τεχνάσματα του Σατανά Τι είπε ο Θεός μέσα στους πρώτους ανθρώπους

Μη φάτε, από αυτό θα πεθάνετε. Τι λέγει σήμερα; Λάβετε, φάγετε. Τι είπε ο σατανάς εκεί που τους είπε ο Θεός να μη φάνε; Να φάτε. Τι είπε ο σατανάς σήμερα εδώ που τους είπε να φάνε; Να μη φάνε. Θέλει εξυπνάδα, θέλει φιλοσοφία. Είναι ανάγκη απλά στο πανεπιστήμιο να τα δεις τα τεχνάσματα του διαβόλου. Πότε διηνοίγησαν οι οφθαλμοί των ανθρώπων προς Εμμαούς; Όταν έκλασε τον άρτον, τον έδωσε, ανοίγαν τα μάτια και τον είδαν. Θέλεις να γνωρίσεις τον Χριστόν; Δια του Χριστού θα τον γνωρίσεις.

Δεν το γνωρίζεις. Αλλά πότε άκουσε ο άνθρωπος «ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς»; Πότε το άκουσε; Και ποιος του το διακήρυξε; «Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς». Εάν δεν πάρω το φως, πώς θα ιδώ; Κλείσ’ αυτό το φως. Θα βλέπεις; Θα ιδείς εσύ χωρίς τον Χριστό; Χωρίς το φως του κόσμου θα ιδείς τα τεχνάσματα του Σατανά; Έτσι όπως σε δουλεύει. Έτσι όπως σε βάζει στο χέρι. Έτσι όπως σε κρατάει χρόνια εκεί. Χωρίς τον Χριστό θα το ιδείς; Αυτός είναι μες στο Άγιο Ποτήριο και βγαίνει ο παπάς, και πολλές φορές χωρίς λαβίδα, χωρίς Αγία Λαβίδα, βεβαιωμένος ότι δεν πρόκειται να έρθει κανένας.

Δεν παίρνεις την πατερίτσα σου γέροντά μου και να πάει να τη βάζει μπροστά σου τον Χριστό και να σχολτεί να πάει στο σπίτι σου. Πώς ήρθε ο Πάνος χωρίς πρόβατα, με την πατερίτσα όταν αυτός ο λαός είναι αποκεκομένος από το Άγιο Ποτήριο, Είτε από άγνοια, είτε εξαιρηματικά, διότι θέλει να σταματήσει την αμαρτία του Διότι ξέρετε, ένα μεγάλο ποσοστό δεν προσέρχονται στη Θεία Κοινωνία Όχι γιατί θα κάνει ο παπάς καλά, δεν θέλει να σταματήσει την αμαρτία Εγώ προσφιλή πρόσωπα δικά μου, να μην σας πω σε βαθμό συγγενείας τι Λέω, γιατί δεν κοινωνείς; Δεν με αφήνει ο παπάς Ο παπάς δεν σε αφήνει ή αποφεύγεις την τεκνογονία της Αθήνης

Ο Παπάς θεοί, ο Παπάς απλώς του υπενθυμίζει ότι δεν έχει σχέση με το Χριστό, εφόσον από κοινού με την σύζυγο δε δέχεστε να γίνετε συνδημιουργοί, να φέρετε ανθρώπους, έτσι είναι. Φυσικό είναι, Χριστός αυτό δεν το ευλογεί. Σας ευλόγησε τον γάμο και σας είπε αυξάνεστε και πληθύνεστε.

Δεν σας είπε ηδονίζεστε, απλώς το θέτω έτσι γιατί είναι ειδικές περιπτώσεις όπως σας είπα και προχθές και γι' αυτό χρειάζεται ο διακριτικός πνευματικός στις περιπτώσεις αυτές που έχουν και τα ψιλά τους γράμματα όπως έλεγε παραδείγματι ο Θεός «Ου φονεύσεις», όμως αυτά τα λέει στον νόμο Στο Δευτερονόμιο λέγει «Να φονεύσεις». Τι γι' αυτό και φόνευσε ο προφήτης Ηλίας σφάζοντας 450 με το χέρι του.

Δεν ήταν δυνατό να σφάξει ένας άνθρωπος 450, τον πνίγανε, αλλά πάει να πει και θεϊκό χέρι και τους έσφαξε. Άρα ο Θεός λέει να μη σφάξεις, αλλά και σφάζει όταν άνθρωποι οδηγούν ανθρώπους εις ξένους θεούς.

Βγάζουν λοιπόν από τη μέση να γλιτώσουμε αυτούς. Έτσι και εδώ σε κλείνει σαν ανδρόγυνο εν συνόλω από την Θείαν Κοινωνία ο πνευματικός, όμως είναι διχασμένο το ανδρόγυνο και είναι ο σύζυγος ο οποίος αντιδρά και δεν θέλει τα παιδιά, ή είναι η σύζυγος η οποία αντιδρά, αλλά το άλλο σκέλος τείνει.

Εκεί είναι η διάκριση πάντοτε του διακριτικού πνευματικού, ο οποίος θα οδηγήσει, θα κρατήσει το άλλο σκέλος. Κατά καιρόν, δεν ξέρω πώς, θα του επιτρέψει να κοινωνήσει, το ανεύθυνο ούτως ειπείν, άχρι καιρού, μήπως θελήσει να καταλάβει ο άλλος και επανέλθει, γιατί ο Θεός δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, ἀλλ’ ἢ τοῦ ἐπιστρέψαι καὶ ζῆν αὐτόν, όπως λέγει ο ίδιος ο Ψαλμωδός.

Είναι περιπτώσεις αυτές οι οποίες ρυθμίζονται πάντοτε από πνευματικούς διακριτικούς. Γι' αυτό ένα μέτρο δεν είναι για όλους τους ανθρώπους. Όσοι άνθρωποι, τόσα μέτρα, τολμώ να πω. Ένα πράγμα που είναι για μένα, δεν είναι για εσάς.

Και ένα πράγμα που είναι για εσάς, δεν είναι για μένα ή για κάποιον άλλον. Γι' αυτό υπάρχει πάντοτε στο μέσο ο ρυθμιστής, το όργανον της χάριτος, που επήρε το Πάσχα το βράδυ την εντολή: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον· αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς· αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται», να ρυθμίζει αυτά τα οποία εμείς δεν μπορούμε να τα ρυθμίζουμε ούτε μπορούμε να τα ξέρουμε.

Γι' αυτό να μην σκανδαλιζόμεθα ποτέ, εάν βλέπουμε έναν άνθρωπο και προσέρχεται συχνότερα από μας, ή αν βλέπουμε έναν άνθρωπο ο οποίος δεν προσέρχεται, να μην σκανδαλιζόμεθα. Αν μπορούμε να κάνουμε μια συζήτηση και με τον έναν, πώς θα καταφέρεις εσύ και προσέρχεσαι κάθε Κυριακή, ή τον άλλο, γιατί αγαπητέ εσύ δεν προσέρχεσαι, έχεις λόγους, δεν θέλω, Αν δεν έχεις λόγους, πρόσεξε. Μπορούμε να κάνουμε συζήτηση τέτοια. Όχι ως εφέται, ως αρεοπαγίτες, γιατί να κρίνουμε. Διαφωτιστικώς, από αυτόν που προχωρεί, να πληροφορηθούμε εμείς και να ωφεληθούμε ακολουθώντας περίπου τον ίδιο δρόμο.

Αυτός ο οποίος δεν προχωρεί και το έχει βάλει στο μυαλό του, «Εγώ ξέρω από τον πατέρα μου και λοιπά, τρεις φορές τον χρόνο», και τα διάφορα, αυτόν να τον διαφωτίσεις πάλι με αγάπη, όχι ελέγχοντας. Έχουμε υποχρέωση και από εκεί να αντλήσουμε και εδώ να συμπληρώσουμε.

Δεν είναι απλώς εγώ είμαι τακτοποιημένος και αδιαφορώ για τους άλλους. Όχι. Αυτή η αλληλοβοήθεια, η πνευματική, πρέπει να γίνεται διαφωτιστικώς και με αγάπη πάντοτε. Εκείνο που επιμένω είναι όπως εμείς εκλέγουμε τους καλούς ιατρούς και πολλές φορές ρωτάμε αν έχει θέμα καρδιάς, ξέρω εγώ, αδιαφόρως πώς θα τα πληρώσουμε, και λέμε είναι καλός, καλός είναι, να το παίρνει ακριβά.

Αυτό μην το ρωτάς, δεν με ενδιαφέρει αν παίρνει ακριβά, ούτε με ενδιαφέρει αν είναι καλός.

Εδώ, γιατί δεν αναζητείς τον καλόν, παρότι δεν θα πληρώσεις; Δεν πληρώνεται η εξομολόγηση, δεν πληρώνεται η συμβουλή, δεν πληρώνεται η νουθέτηση, δεν πληρώνεται η Θεία Κοινωνία. Γιατί δεν κάνεις το ίδιο και εδώ;

Πήγα σε έναν παπά; Πότε πήγες, τώρα που γέρασες; Από παιδί δεν είχες παπά. Ερώτησες να... Τι λες εσύ, σε ποιον να πάω, πώς, τι, γιατί; Και αυτοί έχουν τις εμπειρίες τους. Είναι άνθρωποι κατά αναλογία, οι οποίοι παίρνουν και αυτοί τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου και απαντούν στους ανθρώπους κατά αναλογία των αδυναμιών των ανθρώπων.

Δεν είναι όλοι το ίδιο. Γι' αυτό πολλές φορές, και επιτρέψτε να το πω, και προσέξτε μην γελαστείτε σε αυτό που θα σας πω, είναι ανάγκη να το πω, έρχεται και πρέπει να το πω, αλλά να το προσέξετε. Υπάρχει εκδοχή να πας σε πνευματικό, όχι πνευματικό.

Εμείς βλέπουμε το πρόσωπο του ιερέως που θα εξομολογηθούμε, των πνευματικών. Πρόσεξε, δεν το βλέπεις καλά. Έτσι θα έπρεπε να είναι ο πνευματικός, να είναι και πνευματικός. Αλλά μπορεί να είναι πνευματικός, να συγχωρεί αμαρτίες διότι έχει την χειροθεσία και την εντολή από τον επίσκοπο και το ενταλτήριον γράμμα, και οι αμαρτίες σου να είναι συγκεχωρημένες, αλλά να μην είναι πνευματικός με την ανάλογο πείρα να σε καθοδηγήσει και να σε βοηθήσει.

Μπορεί παραδείγματι να βρεθείς σε ένα νησί και έχει συμβεί κάτι, ημάρτησες, πήγαινε ρώτησε πού υπάρχει παπάς και εξομολογείσαι. Μπορεί να είναι καλός, μπορεί να είναι όχι, δεν το ξέρεις. Εσύ τις αμαρτίες που θα πεις θα σου τις συγχωρήσει ή θα σου δεσμεύσει.

Αν πας να το ρωτήσεις παρακάτω, πιθανόν να μην έχει φόντα να σου δώσει. Οι αμαρτίες σου τακτοποιήθησαν, αλλά πνευματική καθοδήγηση θα έχεις τον πνευματικό σου, ο οποίος πολλές φορές μπορεί να μην είναι ο παπάς, ο πνευματικός σου.

Μπορεί να είναι ένας γέροντας, προχωρημένος με διάκριση άνθρωπος. Μπορεί να είναι μια γραία, μπορεί να είναι μια κυρία, μπορεί να είναι ένας κύριος. Εάν όμως αυτός ο εξομολόγος, το όργανον της χάριτος, είναι και έμπειρος και έχει και ζωή μεμαρτυρημένη κλπ, τότε είναι το ιδεώδες.

Να μην χρειάζεσαι να έχεις έναν για τις αμαρτίες σου και έναν για την καθοδήγησή σου, αλλά ελλείψητιού τον, γιατί πολλοί σου λένε ξέρεις τι παπάδες, τι κάνουν κλπ.

Υπάρχουν μέσα στον κόσμο άνθρωποι οι οποίοι έχουν χάρη Θεού και πληροφορούν τους ανθρώπους και τους οδηγούν σωστά.

Δεν ξέρω αν διαβάζετε πατερικά βιβλία. Αν διαβάζετε πατερικά βιβλία θα πληροφορηθείτε το εξής. Άνθρωποι στην έρημο, προσέξτε, άνθρωποι στην έρημο, ασκήτευαν, 10, 20, ξέρω εγώ πόσα χρόνια. Έφευγαν από την έρημο εκείνοι και πηγαίνανε σε εσωτέραν έρημον να βρούνε άνθρωπο, όχι να εξομολογηθούν, υπέρ λόγων. Πες μας κάτι από τη ζωή σου, από τις αποκαλύψεις σου, από τις ενοράσεις σου, από τις εμπειρίες σου, υπέρ λόγων. Στη γειτονιά μας εκεί είχαν τον εξομολόγο μας, κοινωνόμαστε, αλλά σε εσένα ερχόμαστε για κάτι παραπάνω, υπέρ λόγων. Αυτό είναι το μυστικό.

Και πολλές φορές ακούμε νουθεσίες και λόγια σωστά από ανθρώπους οι οποίοι δεν έχουν καμιά σχέση με τον κλήρο. Όχι ότι θα απορρίψουμε, ο κλήρος είναι, ας μου επιτραπεί η έκφραση, αναγκαίον κακόν. Για αυτούς τους πονηρούς που τον βλέπουν έτσι, θα περάσεις από εκεί.

Είναι γέφυρα. Κανένα δικό σου γεφύρι και κανένα τρόπο δικό σου δεν μπορεί να σε μεταφέρει από την ζωή αυτή στην άλλη Ο κλήρος, ουδείς έρχεται εις τον Πατέρα λέγει ο Χριστός, ει μη δι' εμού Και ουδείς πηγαίνει στον Χριστό για να πάει στον Πατέρα, ει μη διά του κλήρου Είναι ο πατήρ, είναι ο Χριστός, είναι ο πιστός Ο πιστός για να πάει στον Πατέρα πρέπει να περάσει από τον Χριστό Ο Χριστός, διά του κλήρου, έχει έναν ενδιάμεσον εδώ, ετοιμάζει τους ανθρώπους για να τους στείλει στον Πατέρα.

Γι' αυτό και λέγει, ο υμάς αθετών, εμέ αθετεί. Όποιος σας απορρίπτει, λέει εσάς, λέει στους κληρικούς, εμένα αθετεί. Και ο αθετών εμέ, αθετεί τον αποστείλαντά με. Όποιος απορρίπτει τον Ορθόδοξο κλήρο είναι Αντίχριστος και Άθεος Στο τετράγωνο Δεν υπάρχει εκλογή Εγώ πιστεύω στο Χριστό Θα πίστευες και σε εκείνον που έχω εκεί πέρα Σε μένα δεν μπορεί να έρθει Αν αυτός δεν σε βαφτίσει, αν αυτός δεν σε κοινωνήσει, αν αυτός δεν σε συγχωρέσει Αν αυτός, αν αυτός, αν αυτός Δεν μπορεί να έρθει σε μένα.

Αυτός θα σε θυμιάσει. Καταλάβατε; Το θέμα λοιπόν στην περίπτωση αυτή είναι. Είναι. Θα φροντίσεις εκ πληροφοριών, δεν ξέρω πού, να έχεις ένα πνευματικό που να ξέρει τη ζωή σου. Γιατί πολλές φορές και από τηλεφώνου αναγκαζόμαστε να ρωτήσουμε τον πνευματικό μας.

Και είναι ικανός αυτός να μας πει αυτό θα κάνεις. Από τηλεφώνου. Γιατί δεν μπορούμε πολλές φορές να βρεθούμε. Έχουμε τόσα προβλήματα. Αυτά τα καταλαβαίνουν εκείνοι που αγωνίζονται. Οι άλλοι που δεν ξεκίνησαν ακόμα, αυτά για αυτούς είναι μεσάνυχτα.

Και αυτοί που αγωνίζονται, εκείνοι καταλαβαίνουν τι πάει να πει να έχουν τη γνώμη του πνευματικού τους, έστω και στις δώδεκα τη νύχτα, έστω και στο εξωτερικό αν βρίσκονται, να κάνουν ένα τηλέφωνο, να του πουν: «Πάτερ μου, αυτό μου συμβαίνει», και θα πάρουν απάντηση αμέσως από εκείνον, γιατί αυτός ξέρει τη ζωή τους, όπως εμείς δεν έχουμε τον γιατρό μας, ε;

Και ξέρει το ιστορικό μας και παίρνουμε αυτό που λέει. Για, θυμάμαι μια φορά μου συνέβη στη μητέρα μου αυτό. Μου έγραψε ένας γιατρός του μετοχικού ταμείου στρατού για τη μητέρα μου κάτι φάρμακα, τα οποία ήταν τελείως αντίθετα.

Και πήρα εγώ τη συνταγή και πήγαινα στο φαρμακείο εδώ στο Παγκράτι να πάρω τα φάρμακα. Και με βρίσκει ο γιατρός, ο παθολόγος του σπιτιού μας, ο οποίος ήξερε τη μητέρα μου. Τι είναι πάλι, μου λέει, Μήτσο;

Λέω, να, τη μητέρα μου, είχαμε και τηλεφωνήσαμε στο Ίδρυμα του.

Στο ίδρυμά του εργαζόταν ο αδερφός μου, αξιωματικός, και μπορούσε να έρθει από εκεί. «Τι έκανε;» μου λέει. «Α, δεν θα δώσει», μου λέει.

Ευχή, Χωρίς πνευματικό πατέρα, χωρίς πνευματικών οδηγών. Από μικρά παιδιά, τα παιδιά θα πρέπει να έχουν πνευματικών οδηγών. Δεν είναι εύκολο το παιδί να εμπιστευτεί στον πατέρα του και στη μητέρα του.

Αυτό που θα εμπιστευτεί στον πνευματικό του, στον γέροντά του. Και αν έχουμε τα χάλια που έχουμε σήμερα, είναι διότι δεν μπήκαμε από μικροί σε αυτό το καλούπι του πνευματικού. Είναι λίγοι οι πνευματικοί, δεν έχω καμία αντίρρηση.

Οι πνευματικοί πνευματικοί είναι λίγοι. Αυτοί που συγχωρούν αμαρτίες είναι πολλοί. Δεν υπάρχει εκκλησία, πού να μην έχει πνευματικό. Δεν υποχρεούσαι, είσαι ελεύθερος. Μη πάτε, πήγαινε αλλού. Εγώ εμένα στην Ανάληψη και ερχόσατε άνθρωποι από όλη την Πελοπόννησο και επίσημοι και ανεπίσημοι και από τη Στερεά και από τα νήσους και γέμιζε το παρεκκλήσιον της Αναλήψης εκεί απάνω να εξομολογηθούν στον πατέρα Ιερώνυμο τον συγχωρεμένο. Καταλάβατε.

Σήμερα πηγαίνετε στην Πάρο και θα δείτε ανθρώπους πάσης φύσεως από πολλά διαμερίσματα της Ελλάδας πάνε να εξομολογηθούν στον πατέρα Φιλόθεο τον Ζερβάκο.

Έρχεται ο πατήρ Εφραίμ από το Άγιον Όρος, είχε έρθει εδώ προχτές.

Σφήγκες, μύγες στον κόσμο, τον μυρίζονται αμέσως πως είναι άρτιος γέροντας. Στον Πειραιά, εδώ, τώρα είναι στον Βόλο κλπ. Εσύ πώς δεν τα μαθαίνεις; Πώς δεν σου κάνουν οι παπάδες, πώς δεν σου κάνουν οι εξομολόγοι; Δεν θέλεις να αγωνιστείς. Υπάρχουν και οι άνθρωποι που είναι διακριτικοί. Εγώ έχω θέματα ατομικά δικά μου και περιμένω πότε θα έρθει Αύγουστος, να πάω στο Όρος, να πάω σε διακριτικούς ανθρώπους, ανεγνωρισμένους ασκητές, να πω το λογισμό μου, όχι τις αμαρτίες μου· τις αμαρτίες μου τις λέω στον εξομολόγο μου· να πω το λογισμό μου όμως, εκείνο που με απασχολεί. Είναι ένα σταυροδρόμι στη ζωή μου, στο σπίτι μου, στο παιδί μου. Έχει ο Θεός. Πάντοτε θα έχει ανθρώπους του για τους ανθρώπους του ο Θεός.

Τελευταίως, παρουσιάζεται κάτι ανησυχητικό. Μαζεύει τους ανθρώπους του ο Θεός. Έχουν φύγει πολύ καλοί. Ο πατήρ Ιερώνυμος, σε παραδείγματι εδώ ε, ο πατήρ Ιερώνυμος ο κουλός που ήταν στην Αίγινα Σου έριχνε το φλιτζάνι απ' έξω, μόλις έμπαινα στην πόρτα με έπιανε απ' τη μύτη Θυμάμαι μια φορά, πριν με καλημερίσει, και δεν ξέρω τι τον ήξερα

Ό,τι γράφεις μου λέει, αν τα πιστεύεις τα πράττεις, χαλάλι σου Αν μου λέει αυτά που γράφεις και λες, τα λες μόνο για τους άλλους, αλλοίμονο Κόκαλο, πήγα να πω καλημέρα, τον ήξερα Σε πιάνει από μπροστά, έχει ανθρώπους ο Θεός Πήρε τον πατέρα Ιωήλ από κάτω, άλλο μεγάλο πρόσωπο Πήρε τον πατέρα Αμφιλόχιο από πέρα, άλλο μεγάλο πρόσωπο Άμα βλέπετε τον Θεό μαζεύει τους δικούς του, περιμένετε ξύλο Και τους μαζεύει για να μην τους κρατήσουν την ημέρα της οργής του Να μην βρεθούν άνθρωποι να τον κρατήσουν στην οργή του Φεύγα από μπροστά μου, όπως λέμε καμιά φορά, πάει η μητέρα να χτυπήσει το παιδί, ο πατέρας το παιδί γιατί φταίει και μπαίνει ο άλλος, φεύγα από μπροστά μου

Αυτό πρέπει να γίνει Λοιπόν, θα πρέπει λοιπόν λέγω να το καταλάβει ο άνθρωπος, μην δικαιολογείται Ο άνθρωπος που δεν πηγαίνει στο Άγιο Ποτήριο στενοχωρεί τον Θεό και γεμίζει χαρά τον διάβολο, αυτό θέλω Διότι, νά, δεν ενεργούν σήμερα, αγαπητοί μου, στην Ορθόδοξον Εκκλησία, εκτός βέβαια πάντοτε των εξαιρέσεων, η χρήση του Αγίου Ποτηρίου όσο πρέπει και όπως πρέπει, και ο άμβων.

Οι περισσότεροι άμβωνες είναι σκεπασμένοι με σκόνη· γράψε το όνομά σου επάνω. Κατ’ εξοχήν στας επαρχίες. Ψυχές είναι και εκεί, υπέρ ων Χριστός απέθανε. Και γράψε το όνομά σου επάνω στη σκόνη. Ψάλε τον Θεό, πες ότι είναι Άγιος.

Κάμε το ό,τι θέλεις. Ψάλ' τον Βυζαντινά, φτιάχ' τον ό,τι θέλεις. Εφόσον ο άμβων δεν ομιλεί και το Άγιο Ποτήριο δεν χρησιμοποιείται, ο σατανάς χαίρει. Αυτό θέλω. Να μη μάθει ο κόσμος περί τίνος πρόκειται και να μην μάθει τη σωτηρία του.

Τολμώ να πω ότι και αυτή η Θεία Ευχαριστία έρχεται σε δευτέρα μοίρα εν σχέσει με τον Άμβωνα. Αν ο Άμβων δεν διαφωτίσει τι είναι αυτό, εις μάτην αυτό. Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας λέγει σε ένα του μέρος το εξής: «Οι εκ της Εκκλησίας και της κοινωνίας εαυτούς μακρύνοντες», αυτοί που δεν πηγαίνουν στην Εκκλησία.

και δεν κοινωνούν. Είναι στην ίδια κατηγορία. Εχθροί του Θεού γίνονται και δαιμόνων φίλοι. Και δαιμόνων φίλοι. Αυτοί που δεν πηγαίνουν στην εκκλησία ή πηγαίνουν στην εκκλησία και δεν κοινωνούν. Το επαναλαμβάνω.

Οι εκ της εκκλησίας και της κοινωνίας εαυτούς μακρύνοντες, εχθροί του Θεού γίνονται και δαιμόνων φίλοι. Ξένης λέγει. Αυτή είναι η αλήθεια. Δεν υπάρχει. Άλλους δρόμους, γι' αυτό χρειάζεται αγών, σταμάτημα της αμαρτίας, έναν καλό πνευματικό και να πυκνώσουμε την τροφή της ψυχής μας, διότι η ψυχή μας είναι αναιμική, και όταν ο οργανισμός ο υλικός είναι αναιμικός, όλα τα μικρόβια όλων των επιδημιών, πρώτα-πρώτα εκεί θα στήσουν το καντήλι τους, εκεί θα πρωτοπαρουσιαστούν.

Όταν ένας οργανισμός έχει ερυθρά γερά, υπόκειται καμιά φορά σε πειρασμό ασθενείας, αλλά λιγότερο από έναν άλλον ο οποίος είναι αναιμικός, από έναν άλλον που δεν έχει αίμα καλό. Ο δε Άγιος Αμβρόσιος ο Μεδιολάνων λέγει το εξής: Ο Θεός έδωκεν ημίν των άρτων τούτων καθημερινών, ημερησίων μάλιστα το λέει, και εμείς ποιούμεν αυτόν ενιαύσιο.

Πόσο μας το δίνει για κάθε μέρα, εμείς πάμε μια φορά, λέει, το χρόνο. Πόσο, πόσον σωματικώς τρέφεσαι τόσες φορές την ημέρα; Πώς η ψυχή σου η αθάνατος μένει χωρίς τροφή; Γιατί τη διατηρείς μακριά από το ποτήριο της ζωής; Αυτό είναι το θέμα.

Τώρα βέβαια, τολμώ να πω, επιτρέψτε το μου να το πω και αυτό. Είμαστε στραβοφιασμένοι, αλλά δεν ενδιαφέρθυμεν κι εμείς. Διότι σήμερα, δόξα τω Θεώ, υπάρχουν τόσα βοηθητικά βιβλία. Δεν είμαι θα στα χρόνια της κατοχής των 400 ετών, τότε κατοχής.

...επί Κατοχής, που δεν υπήρχε τίποτα, και αυτά τα γραπτά μας, τα θρησκευτικά, κλεφτά τα στέλναμε στη Βενετία και στο εξωτερικό να μας τα τυπώσουν, και πολλές φορές μας τα τύπωναν και λανθασμένα. Σήμερα, δόξα τω Θεώ, υπάρχει πολύ υλικό προς όλες τις κατευθύνσεις, που τολμώ να πω ότι και μπορούμε να υπενθυμίσουμε και σε πνευματικούς ανθρώπους και σε ιερείς ακόμη: «Πάτερ μου, αυτό που λέτε δεν συμφωνεί».

Συμφωνή με το πνεύμα της Εκκλησίας.

Διότι, ξέρετε, δε θα πείτε διότι ένας ιερές ή αρχιερές έγινε, μπορεί να έχει διοικητικά συγκανότητα και ούτως και αρεθίν και λοιπά. Όμως, ορισμένα πράγματα τους διαφέρουν. Δεν τα έχουν διαβάσει όλα, δεν τα έχουν προσέξει όλα.

Μου συνέβη να σας πω ένα περιστατικό τον Αύγουστο.

Αύγουστο ευρέθηκα στην επαρχία, τον Αύγουστο, 15 Αυγούστου, και με είχαν καλέσει στην εκκλησία. Είχε πανηγύρι η εκκλησία, να μιλήσω. Μόλις μπήκα από τα πλαϊνά, πρωί πρωί, στην εκκλησία — ήτανε δε Παρασκευή η 15η Αυγούστου — ακούω τον ιερέα, έναν ιερέα άλλον που είχε έρθει και κλημένος κι αυτός να βοηθήσει εκεί επί τη ευκαιρία της εορτής. Το κάνανε μόνο εκκλησία, είχε δυο εκκλησίες εκεί, και λέει σε ένα μικρό: «Έλα», του λέει, «που σε περίμενε».

Εγώ στεκόμουνα μέσα εκεί. Λέγει στον Γιώργη, που ήταν κρεοπώλης: «Πήγαινε να πάρεις το κρέας και να το πας στην παπαδιά». Μα το άκουσα εγώ τότε.

Είναι Παρασκευή, είναι 15η Αυγούστου, δεν έχει κατάλυση κρέατος· όταν πέφτει Παρασκευή ή Τετάρτη, έχει κατάλυση ιχθύος. Ο παπάς όμως έστειλε τον μικρόν να πάρει το κρέας, να το πάει στο σπίτι. Τι να πω εγώ τώρα στην ομιλία μου, όταν ξέρω ότι ο παπάς μέσα έστειλε τον μικρό να πάει για κρέας;

Το έκαμε από κακία, όπως απεδείχτη εκ των υστέρων, δεν το έκανα από κακία, από άγνοια. Δεν άνοιξε ποτέ του να δει ότι η 15η Αυγούστου δεν έχει κρέας εφόσον δεν είναι ημέρα καθημερινή ή Κυριακή. Όσο πέφτει Κετάρ και παραστεύει επιφυλάσσεται η Εκκλησία και δίδει μόνον η χθή Τι να κάνεις τώρα, εγώ μίλησα, σε πλάγιο τέταρτο βέβαια, μίλησα, χωρίς να αφήξω τον Πάτερ και λοιπά, όμως έπρεπε να το πω εγώ, και το είπα στον κόσμο, και τούτσι όμως ο Πάτερ δεν το ξέρει, δεν τον κακίζω, του φιλών τα χέρια, όμως αυτόν τον είχε προσέξει, όπως άλλη περίπτωση παρουσιάστηκε κατά αυτά, όχι μην λέει, τρώνε ψάρι όλες τις ημέρες αυτές, τώρα που έχουμε τη νηστεία,

Κακώς ο Παναγόπουλος λέει: Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή, όσοι τρώνε ψάρι όλες τις μέρες. Τα χαρτιά σου λένε ότι τρώνε ψάρι όλες τις μέρες; Δεν το λένε· δεν άνοιξες να δεις; Καλά, Πηδάλιο δεν έχεις; Δεν το διάβασες;

Το Ωρολόγιο μέσα τι λέει; Λέγει ότι των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, αν πέσει Τετάρτη ή Παρασκευή, έχει κατάλυση ιχθύος. Πώς το δικαιολογεί; Σαν εορτή έχει κατάλυση ιχθύος τότε. Πώς έχει κρέας όλες τις άλλες ημέρες; Είναι δυνατόν; Κι αν συνεορθεί, δεν δίδει κρέας. Δεν δίδει. Πώς τώρα το κάνεις;

Για να λέει ότι έχει κατάληψη τότε ιχθύος, τα οποία δεν είχε γρηγορότερα. Γιατί αν είχε γρηγορότερα φορούμενο θα και τότε. Γιατί να την κάνει τη διάκριση; Δεν έχει λέει το 15 Αυγούστου νηστεία από ψάρι. Δεν έχει νηστεία από ψάρι. Τότε πώς βάζει στις μεταμορφώσεις ψάρι;

Αν δεν ήταν νηστεία και ήταν ελεύθερο, γιατί να βάλει ότι κατάλυσις ιχθύος την ημέρα εκείνη. Αυτά είναι απλά. Δεν το πρόσεξε. Δεν τον κακίζω. Ο Γραγιασμός. Εγώ όμως ο λαϊκός πόμα θα τόσα πράγματα σήμερα, που διαβάζω τόσα, που ακούω τόσα, που βλέπω τόσα.

Δεν μπορώ να λέω, αυτό λένε οι παπάδες, μα πολλές φορές μπορεί να πουν και αντίθετα. Και αν υποδύεται έναν άλλο ρόλο ο Σατανάς μέσω αυτού, εγώ θα τον ακούσω; Τι λέει το Ευαγγέλιο; Είσαι έξυπνος, έφτασες στο φεγγάρι.

Προσγειώσου, άνθρωπε, προσγειώσου λοιπόν· πώς δεν προσγειώνεστε; Δεν λέει «τυφλός τυφλόν εάν οδηγεί, αμφότεροι εις βόθυνον πεσούνται»; Πώς λοιπόν, γιατί δεν ανοίγεις, γιατί δεν παίρνεις χαρτάκια να διαβάσεις, γιατί δεν ανοίγεις τα κείμενα της Εκκλησίας, να δεις πώς έχουν, να διαφωτιστείς και να βοηθήσεις έναν άλλον; Θα περιμένεις όλα από εκεί;

Και αν ο Σατανάς αυτόν τον έπιασε, θα πιάσει ολόκληρη την ενορία. Προσεύχου να του ανοίξει τα μάτια, να θελήσει αυτό να δει. Έχουμε πολλά καθήκοντα, δεν απαλλασσόμεθα, αν κάποιος είναι ανακόλουθος ιερεύς, αν κάποιος είναι ανακόλουθος πνευματικός.

Έχουμε υποχρέωση σε αυτά τα πράγματα πάνω να τα μάθουμε και να τα λέμε και στους άλλους, όχι μόνο για τον εαυτό μας να τα εφαρμόσουμε. Εμείς στεκόμαστε πίσω από το λάδι. Τι έφαγες χθες, θα φας σήμερα κλπ κλπ.

Το λάδι είναι το τελευταίο αγαπητοί μου. Το λάδι είναι το τελευταίο. Το λάδι δεν είναι κάτι που σε παρουσιάζει στο Θεό, είναι ένα όργανο όπως τα λέγαμε, είναι ένα εργαλείο μαζί με την προσευχή. Η νηστεία με την προσευχή, αυτά τα δυο είναι δυο φτερούγες, δεν είναι η χάρη όμως, αυτά χρειάζονται, τα εργαλεία για να πάρεις τη χάρη.

Είναι άνθρωποι που δεν μπορούν να νηστεύσουν, λόγω της ηλικίας των, λόγω της εργασίας των, λόγω της ασθενείας των. Έχουν την ανάγκη του διακριτικού πνευματικού που θα του πει ποιος θα φάει και πόσον θα του πει θα φάει, να μην κάνει το δικό του.

Διότι πολλοί, παρότι κατ' εξοχήν γυναίκες τα κάνουν αυτά που τα ξέρουν όλα, είναι γυναίκες που στέκονται με ενέσεις, με εκχυλίσματα ήπατος.

Νηστεύουν. Δεν πω άμα δεν νηστέψω. Μα πόσο σε μαζεύουν από κάτω. Και πόσο έρχεται ο γιος σου, ο γαμπρός και αρχίζουν στην Χριστοπαναγία και τελοιπά, με την ιστοία τη δικιά σου. Φάε λοιπόν εκείνο που σου λέει ο παπάς. Βάλε κάτσε στο μας. Πιες το γαλατάκι να σου πει.

Φάε, ξέρω εγώ, ένα δάχτυλο ψάρι, ξέρω εγώ τι θα σου πει, να σταθείς στα ποδάρια σου, και τη γλώσσα σου κόψε και πήγαινε να κοινωνήσεις. Δεν φεύγει ο Χριστός με το λάδι που έχω φάει στο σπίτι. Η εντολή είναι να πας νηστικός. Δεν είναι εντολή να πας νηστεμένος· νηστικός. Να είναι άδειο το στόμα σου.

Άδειο είναι το στομάχι σου. Άδειο είναι το στομάχι σου. Πόσο να φας το βράδυ; Άδειο είναι για το πρωί. Κάν' το αυτό που ο άλλος που θα του πει να μην το κάνει, να μην το κάνει. Αυτό που θα του πει να το κάνει, να το κάνει. Ε, μα εγώ το θεωρώ καλύτερο. Παραβαίνεις την εντολή του πνευματικού σου. Δεν πρέπει να κοινωνήσεις. Εν τη υπακοή κείται η ευλογία. Έστω κι αν φαίνεται με τη λογική σου λανθασμένη η γνώμη του πνευματικού. Αυτό οικονομεί ο Θεός εκείνη την ώρα κάπως. Δεν έχει ανάγκη από την νηστεία σου ο Θεός, δεν έχει ανάγκη από την εγκρατεία σου, δεν έχει ανάγκη από την εγκρατεία σου.

Δεν έχει ανάγκη από την αμαρτία, όσο έχει τον τρόπο. Ούτε εσύ ούτε εγώ ξέρουμε πού θα σε βγάλει παρακάτω. Κάνε αυτό. Μπες σε ένα καλούπι. Κάνε υπακοή. Είναι μεγάλο πράγμα αυτό. Όλοι μας κρυβόμαστε πίσω. Άνθρωποι με δικαστήρια. Άνθρωποι που έχουν να μιλήσουν χρόνια. Άνθρωποι που δεν λέτε καλημέρα κλπ. Του λέω εγώ: «Νήστεψες το λάδι;» Θα μου πει: «Νήστεψα το λάδι». Ο διάβολος δεν τρώει ποτέ λάδι.

Τι βγαίνει από αυτόν; Έγινες Άγιος και κατάλληλος για τη Βασιλεία των Ουρανών και για τη Θεία Κοινωνία; Στη Φιλοκαλία έχω βρει ένα πράγμα, είναι του Διαδόχου Φωτικής, αυτοί που διαβάζουν Ξέρουν τώρα περί τίνος πρόκειται, που λέει το εξής επάνω σε αυτό

Νηστεία έχει μεν καθ' εαυτήν καύχημα Νηστεία, καλό πράγμα, έχει Αλλ' ού προς τον Θεό. Τον Θεό όμως δεν σε παρουσιάζει. Ξέρεις, εγώ νήστεψα, πήγαινέ μου έξω. Εφόσον δεν υπάρχουν τα άλλα φρονήματα και λοιπά, ο Φαρισαίος τι έλεγε; Νηστεύω δις του Σαββάτου, από δεκατό ως αυτού, δεν είμαι ως περιπτή των ανθρώπων, ούτε ως περ αυτός ο τελώνης, τραβάει στον Τουλεϊδέ μου κανείς, όμορφο αυτό εδώ που έχει, η νηστεία έχει μεν καθ' εαυτήν καύχημα, αλλ' ου προς τον Θεόν, βέβαια εγώ νήστεψα και με βάλω μέσα, δεν σε βάζω εφόσον δεν υπάρχουν οι άλλες προϋποθέσεις, Πόσο δεν είσαι τους τα μάτια σου, δεν είσαι της σάρκας σου, δεν είσαι της γλώσσας σου, δεν είσαι τους τα χέρια σου.

Τι πάει να πεις κι αν νήστεψες, πού θα σε παρουσιάσω;

Εργαλείων γάρε στήθω, εργαλείο είναι ένας παραδείγματης τεχνίτης Έχει εργαλεία, τα εργαλεία τον παρουσιάζουν ή η τέχνη διά των εργαλείων που παρουσιάζει ο άνθρωπος; Τι για να έχει χρυσά εργαλεία, πως στη δουλειά του βγαίνεις κάτω, κάνεις κάτω δουλειά. Τα εργαλεία ότι όλο παίζει.

Και το συνεχίζει και το λέγει: «Ἐργαλεῖον γάρ ἐστιν, ὥσπερ ἡ νηστεία, πρὸς σωφροσύνην ρυθμίζον τοὺς θέλοντας»· βοηθάει τους ανθρώπους στη σωφροσύνη, στην εγκράτεια. Όχι για τη Θεία Κοινωνία, όπως σας λέγω. «Οὔτε γὰρ οἱ τὴν οἱανδήποτε τέχνην ἐπιστάμενοι τὸ τοῦ ἐπαγγέλματος ἀποτέλεσμα ἐκ τῶν ἐργαλείων καυχῶνταί ποτε», το λέγει εδώ.

Ξέρεις εγώ έχω εργαλεία. Ωραία τη δουλειά σου βλέπουν, τι μου λες εμένα για εργαλεία. Πώς είναι η δουλειά σου δεν βγαίνεις στο ζήτη, τα εργαλεία σου δεν μοάντουν. Έτσι είναι. Είναι ένα μέσον, δεν είναι σκοπός η νηστεία, και τη δίδει την νηστεία κατεξοχήν μάλιστα με αυστηρότητα.

Ο πνευματικός βάζει αυστηρή νηστεία κατ’ εξοχήν στους ανθρώπους οι οποίοι δεν νηστεύουν ποτέ στη ζωή τους, καταλύουν τις Τετάρτες, τις Παρασκευές κλπ. Είναι ελαστικότερος στη νηστεία και σε πολλούς μπορεί να μην βάλει καθ’ ολοκληρίαν νηστεία, οι οποίοι αφ’ εαυτών νηστεύουν τις Τετάρτες τους, νηστεύουν τις Σαρακοστές τους κλπ.

Πολιτεύονται και σ' αυτό το θέμα. Γι' αυτό ένα μέτρο που είναι για μένα η νηστεία δεν είναι για εσάς, δεν είναι για τον άλλον, δεν είναι για τον άλλον. Ο καθένας πάλι πρέπει να έχει τη ρύθμιση του πνευματικού, του διακριτικού.

Ναι, τα αυτά και για απόψε Ίσως το θέμα σηκώνει και για άλλη μια ομιλία. Δεν ξέρουμε, ό,τι φωτίσει ο Θεός. Αμήν