Principal Petitions in the Divine Liturgy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

By the grace of the Lord, this evening you will permit me to continue the last two talks. As those of you who remember will know, they concerned one of our petitions to God: that He grant us a day that is perfect, holy, peaceful, and sinless.

And we spoke about how a person should think and act in order to make his day perfect, holy, peaceful, and sinless.

The train of thought of the holy man who composed these petitions does not end there. For although this is how the believer’s day ought to be—perfect, holy, peaceful, and sinless—the believer does not, in fact, succeed in making it so.

And so other petitions follow, which seek, in a certain way, to heal this failure. They insist that when a person departs from this world, he should leave with his affairs somehow set in order. For it is a serious matter if a person does not manage to depart from this world in peace and metanoia, in repentance.

Ordinarily, the Lord does not call a person to account for the life he has lived before he has heard the message.

But from the moment a person hears it, he is without excuse. That is why the Lord asks him to use the remainder of his life differently from the way he used it before he heard.

When the Apostle Paul came to Athens and preached here to our forefathers, at the Pnyx in Athens, as you know from the account of his arrival and preaching in chapter 17 of the Acts of the Apostles, he concluded by saying to the Athenians: “The times of ignorance God overlooked, but now He commands all people everywhere to repent.”

God passes over those things, he says: you had not heard; you did not know; you were unaware.

But from this point onward, things change. Now, he says, God commands everyone everywhere to repent, because He has appointed a day of judgment. And when that day comes, He will judge each person, not for what he did before, but for what he did from the moment he became aware of the teaching.

This also means something for us. On the one hand, it offers consolation; on the other, it brings responsibility. Consolation, because I am given the opportunity to change my life; and responsibility, if I do not use that opportunity for good, if I disregard what is being said and imagine that it is merely a coincidence or a human invention, rather than recognizing that God Himself is speaking. Through this continuation of the Acts of the Apostles, God preaches metanoia, repentance, to people throughout the ages and calls everyone to repent.

For, as I was saying, our Holy Church knew this through the Holy Spirit.

Since the Holy Church knew by the Holy Spirit that we would not have the day of our life perfect, holy, peaceful and sinless, every single time she says to us: «At least the remainder of our life.» Pay attention to that — from here on, at least. What you have done, you have done. However much you have sinned, you have sinned. From here on, change your life. That is exactly why she goes on to say: «That we may complete the remaining time of our life in peace and repentance, let us ask of the Lord.» We have to ask the Lord once again to grant that the rest of our life be lived in peace and repentance. And even if it is only what is left of our life — and we do not know how much that remainder is. It may be one year, it may be ten, it may be fifty, it may be a month, it may be a few days, a few hours, a few minutes. Nobody knows how much of their life is left, and it is always a matter of a remainder. That is something we should always keep in mind. Because if a person truly believed that they have only a remainder, and that they do not know when that remainder runs out, then in the eyes of God they would not be the same person. They would live differently: all day long they would conduct themselves knowing they are under the gaze of God, that He sees them; all day long they would live under God's watchful eye.

You would be the one who shows mercy, the one who heals, the one who makes peace, the one who forgives, the one who repents — you would be, you would be, you would be. But we don't believe this. Yes, we do let it be understood that of course we have a remainder left, the rest of our life — but usually it is we ourselves who make that remainder a long one.

“No, there is still time.” Who knows when Christ will come? Who knows when he himself will go to meet Christ? There are two possibilities. It is not only a question of when He will come, but also of when we may go to Him. Peter writes beautifully—I do not know whether you have ever noticed this—that Christ will come at a moment when people are not expecting Him.

People are not expecting Him. They think that sometime within the remainder of their lives they will find a way to put certain things in order. But why do they not put them in order now? Why not now?

Because they regard the soul as something negligible, something cast aside, something useless. Although ninety-nine percent of our life here ought to be devoted to the soul and one percent to the body, we reverse the proportions.

The greater share—almost everything—is devoted to the flesh and to what is temporary, rather than to the soul and eternity. A person acts unjustly in doing this. He ought to distinguish between them and consider carefully what the soul is and what the body is.

He should understand that the soul is eternal, while the flesh is temporary. The soul lives in its own right; the body does not live by itself. And even if a person is unwilling to do justice by caring for the soul ninety-nine times and for the body once, then at least, as Saint Basil the Great says, let him divide his care equally. Let him care as much for the soul as he does for the body. But man does not do this, and so he is unjust.

And he is not unjust toward others, but toward the person within—toward his own self. A person wrongs himself. And since he willingly wrongs himself, he will suffer that wrong in eternity. God will not be to blame; he himself will be to blame, because whatever a person sows, that he will also reap.

If I sow corn, am I going to expect to reap wheat? If I sow oats, am I going to expect to reap barley? And if what I sow is fleshly and worldly, am I going to expect to reap things spiritual and eternal?

Knowing, then, as I was saying, that a person will not make his day perfect, holy, peaceful, and sinless—that he will stain the day and will have many stained days, whether through ignorance or for other reasons, I do not know—

And so the Church permits him and calls him, at the very least: Come, let us ask together that God may grant us what we cannot achieve by ourselves—that the remainder of our life may be lived in peace and repentance. A person needs both peace and repentance, because he does not know what lies ahead. And there is something further on as well, something many people overlook, because the steamroller of our conscience does not allow us to look deeply into it; it simply does not allow us.

“Let us ask of the Lord that we may complete the remaining time of our life in peace and repentance.” And our representative, the chanter, replies, “Grant this, O Lord.” Yes, truly, we agree: grant that the remainder of our life may be so.

The remaining time — not just one day. Even those who do keep the day perfect, holy, peaceful, and sinless: this prayer applies to them as well, because it is not enough for a person to live only some of the days of their life —

He must live every day of his life according to the will of God. For death is like a camera lens: a person may live for a hundred years, yet everything can be determined by a single day.

Antichrist.

and die, and lose eternity. And it is possible for someone to live for a hundred years in a way opposed to Christ, then live one day as a Christian, die, and gain eternity. “Wherever I find you, there I will judge you,” says Holy Scripture. Wherever I find you, there I will judge you. When a tree falls toward the east, you cannot look for it in the west.

Toward the west—wherever the tree falls, there it will remain. So it is with man, and so it is with the human soul. This is how a person must think about his life, if he fears—that is, when I say “if he fears,” if he takes it seriously and gives it due consideration. Blessed is the man who fears the Lord: who reveres Him, takes Him seriously, and gives heed to Him.

A person, then, should keep this in mind: in addition to what I have already told you, he is called at least to make the remainder of his life peaceful, and the remainder of his life one of repentance.

Peace together with repentance is essential. These virtues are joined and depend upon one another. A person who has no peace cannot say, “I have repented, but for certain reasons I have no peace.” Peace is an essential element of repentance.

When a person draws near to the end of his life, he must always keep in mind the two chief commandments above all: “You shall love the Lord your God with all your heart, with all your soul, with all your strength, and with all your mind,” and, “You shall love your neighbor as yourself.”

If you dare to depart from this world and pass over into that other world—for it is indeed a passage from one life to another—

woe to you if you do not possess both of these virtues, these two kinds of peace: peace with God through repentance and confession, and peace with your neighbor through forgiveness and reconciliation. Then you neither love God, because you do not revere Him, nor love your neighbor, because you do not forgive him.

Such a person has no face with which to present himself before God. And here I would like to remind you of something: this is not merely a responsibility and obligation concerning my own soul and my own benefit. I must also give an account to God if I encounter another person who is still at enmity with God and is nearing his end, or who is still at enmity with his neighbor and is nearing his end, and I do not act as a bridge. If I do not find ways and use every possible means—if I do not move heaven and earth, if possible, to reconcile that person with God and with his neighbor—then woe to me on the day of judgment.

I will be called to account, because many people who are close to those who are dying have failed—and often still fail—to fulfill the role they ought to fulfill. They neither bring them a priest to hear their confession and give them Holy Communion, nor bring to them those neighbors with whom, as they know, they have not exchanged even a greeting for many years. They do not urge them toward reconciliation, so that unity and love may be restored before that person departs from this world.

That is why, I tell you, on that day many charges will be hanging around our necks in addition to the sins we committed. For through Saint James the Brother of the Lord, Scripture says, “To him who knows how to do good and does not do it, to him it is sin.”

We do not even reckon at night how we defiled the day or what debts we incurred. And some who perhaps do review and reckon up their day, as a shopkeeper counts his takings to see how business went, do not have the foresight to enter on the debit side, along with the sins they committed, the good they could have done but failed to do.

Perhaps they were ashamed, or they feared Satan, or they begrudged putting their hand into their pocket to help resolve a situation. Or for any number of other reasons, they failed to use the means available to them, or even hindered matters, and did not become an instrument of reconciliation either with God or with one’s neighbor. And so souls departed without repentance, without peace, without confession, and without reconciliation.

Those who departed are bound, and those who remained behind are bound as well. For where will you find that person now, so that you may ask and receive forgiveness? Go and weep over his grave—but what answer will come out of the earth? And yet, as I say, sin lies not only in the evil I do, but also in the good I am able to do and do not do.

Let each of us reflect on this.

Souls have been lost at the last moment, and souls have been snatched from the teeth of Satan at the last moment. But battles were fought, battles were fought, because as long as a person still draws breath, God waits.

The very fact that a person is still breathing is a sign that God is still waiting.

Let me tell you one incident among many.

At the Evangelismos Hospital, a young woman’s mother was dying. This mother had neither made her confession nor received Holy Communion. She was cold and indifferent toward the faith; her observance was merely formal. Yet she had sins that needed to be confessed. And if she died in that state, she would be condemned to Hell.

At that time, Father Elias Peristeras, an archimandrite, was serving at Evangelismos. The daughter went to him. “Father!” “My child, what would be the use of my going? Your mother has been unconscious for four days. The doctors expect her to die at any moment; at night they do not expect her to live until morning, and in the morning they do not expect her to live until night. What can I do for you? She is not conscious, so I cannot speak with her, hear her confession if possible, and give her Holy Communion if possible.”

Now, I know how these things go. The daughter calls me on the phone. «This and this is what's happening, Mr. Panagopoulos.» «All right, what does she need? Is she breathing?» I say. She says: «She's breathing. Four days now she's been unresponsive, and we're just waiting for the end. She's on IV drips, catheters, diapers, all the rest of it.»

“Pray,” I told her, “that the Lord may grant her even one hour of clarity, long enough for her to put these things in order, and then take her.” Why should such a miracle not happen? Why has He kept her alive? Why has He not taken her during these four days? Surely it is not simply to torment the doctors or you.

Why? I don't know. The daughter prayed, and the mother came to herself. She sent word for the priest, he went, he heard her confession, he gave her Holy Communion, she even ate a yogurt, and that afternoon she died. And we buried her at Saint Demetrios here, in Brahami. Yes indeed — strange things.

Who will believe such things? Yet people say, “Do not tell the sick person anything. Do not let a priest appear. And if you arrange for a service, do it secretly and far away, so that the sick person does not see. Do not let him see the priest’s epitrachelion; do not let him see the one who is bringing him life.”

And I know that he is going to die. Then the next day they call a bishop to serve the memorial. When you could have made it possible for the priest to come without charge, you did not do it. Now you hold a funeral with a bishop and a memorial service with a bishop, thinking that you will save him.

Neither is he saved by that, nor does he save you. And even if his soul finds some rest, God will one day require an account from you: “From your hand I will require his blood.” Yes, because you could have acted, and you did not.

My beloved, do you realize how closely bound together we are? There is direct responsibility, but there is also moral complicity. You know that if someone commits suicide and it is proved that I could have restrained his hand, or that I could have stopped someone from killing another person but did not, I will go to prison.

If human law does not excuse this, will divine law excuse it? And yet this passes unnoticed by us, both in examining ourselves and in considering others whom we could greatly help.

You know, my beloved, that at that final hour—apart from certain hardened people, like the man I once told you about who saw the Holy Chalice entering his room and cried, “Out with the Nazarene!”—everyone else, when they see that medical science has abandoned them and that no one can help them any longer, begins looking for something to hold on to.

That is the very best moment to help a person. Yes, let us do everything that medical science says, but let them also seek God. Who knows? It may be that science cannot manage him, and that He can. And under the pressure of need...

Will He reject the son who came back only because he was in need? He can snatch him up at that very moment. And when Christ comes inside, and when the Orthodox stole, the priest's epitrachelion, comes inside, the eviction notice is served on the demons. The soul is set free, and it sees what it had lost in eternity, what kind of life it had been living and what kind of life it could have lived.

There are people who have been blind as moles and begin to see only on the last day of their lives. But they need help from us. This petition concerning the remainder of our life, and the other petition that follows it, depend both on each person and on those around him.

I did not tell this story here; I told it when I was speaking in Aidipsos. In one village there was a blasphemous man who refused to make his confession, even though the priest had been there hearing confessions for two days. Everyone else had confessed.

So the villagers seized him and threw him through the window into the hut. They opened the window, breaking it open, and tossed him inside. When he came out, he embraced them with tears and kissed them for what they had done.

And in this way they sent him to Christ.

This all happened in a village in the region of Nafpaktos.

A person therefore needs faith, even if it is only as small as a mustard seed—but it must be a living, fervent faith. And he must struggle until the final moment to snatch another person from the hands of Satan. It is a terrible curse to find yourself surrounded by unbelieving relatives at the last moment of your life.

A great curse. You must have done some great evil in your life; you must have been hard-hearted and indifferent. You cared nothing about anything. And so, at your death, there was no one there to help you. One winter, I happened to be speaking somewhere in the provinces.

As we were returning to the city, we met a woman on the road, dressed in mourning and wailing bitterly. We took her into the car and wanted to learn why she was crying like that, and whether we could comfort her. And what do you think we learned?

Her sister had died and had been buried without a priest. Because of the winter weather and the snow, the priests had been unable to reach the village. There was no priest in the village itself. They kept her body for three days, but in the end they buried her there without a priest or chanter.

And what came to light afterwards? That this woman had spent her whole life finding fault with the priests, and in the end not even at her death was there a priest to be found. God is just, and a person, as I told you a little earlier, reaps whatever they sow. And this is very telling, how cold and bleak a thing it is, when people die among those who have no faith, in a place where virtue never reached, where the hope of the Resurrection never reached, where the call to repentance and confession and reconciliation was never spread.

It is true that many people struggle to reconcile others. This is a great virtue, and its reward is great. There is no greater prize for a person than to make peace between one person and another, and between a person and God.

Because a person has two reasons and two roles to play. To reconcile a person with their fellow human being, and a person with God. The first of these, as I said earlier, comes through asking pardon and granting forgiveness. The second comes through repentance and confession.

Indeed, bridges have collapsed, so to speak. And I mention this to you now only in passing.

Someone says the following on this subject: in order to reconcile one person with another, you may even make use of something bad. It sounds paradoxical. How can I put it? This is not the papal slogan, “The end justifies the means.”

But he says that, if necessary, you may even use something bad: “Evil is not evil if it brings peace.” It is not evil if it will bring about peace.

And you can even tell a lie, that's what he means. Because look at the other way of doing it: "Oh, that man — do you know what he's saying about you?" There you are, wronging a man in someone else's eyes. What do you gain by the things you say? So suppose the other one really did speak against him a little earlier. Suppose he really did insult him a little earlier.

Then he goes to the other man. "But he doesn't feel that way about you at all. He's watching for a chance to come and see you. He's just afraid you'll shut the door in his face." He's telling him lies. And that way he makes peace between them — and that is a great blessing. And this holy man, Synesius, says: "Evil is not evil when it brings peace." As long as it brings peace, he says, then even this evil is not evil.

Do you remember the story I once told you from the Gerontikon, about that young monk who learned that his elder had been estranged from another elder for many years? What did he do? A person becomes inventive when he has the love of Christ within him.

Not the kind of love that makes people leap from the Acropolis or blow their brains out. Not the love of satanic passion, fornication, and adultery, but the love of Christ, clothed in sacrifice. So what did he devise? He asked permission to go to a feast day celebration.

There was a feast, and once some people had come and brought a few figs as a gesture of friendship, as a sweet treat, as they used to call them. The young monk kept two of the figs and hid them. Then, after receiving his elder’s blessing to go to another monastery that was celebrating its feast, he found nearby the cell of an elder with whom his own elder was not on good terms. So he went to visit him. “Bless, Father.” “Welcome,” said the elder. “All you elders nowadays...”

“My elder says so many good things about you.” “Does he really?” the elder replied. “Yes.”

“Who is your elder, my child?” “Tavis.” “And he speaks well of me?” “Every day. He says, ‘He is the one you should have as your elder. He is worthy; I am worth nothing.’ Things like that. So I wanted to meet you, and I took the opportunity when I came here to the monastery for the feast.”

I wouldn't have missed the feast for anything, my brother — and look, here I am, standing here to see you. And, in fact, let me not forget: he had nothing else to give you, so he gave me a fig to bring you as a token of friendship. The elder was left frozen, stunned. "I thank God that I have come to know you. Your blessing, Elder. What a good man he is, Elder!" And back he goes again to the other one. Now the man's conscience began to convict him. "This man speaks good words about me, and I'm still holding on to my grudge? What am I doing? Where am I heading?" So he goes to the elder. "Welcome!"

Then he said to his own elder, “I am angry with you, Geronta.” “Why, my child?” “You have such a good friend and such a good elder, yet you never once told me about this man who says so many good things about you.” “What friend do I have?” “The elder in the neighboring monastery, the one who has a little hut there, and so on.” “How would he know me? How would he know me?” “He spoke to me about you for hours, from the previous evening onward.”

He says about you that you have an elder, and that this man really is an elder, and that it's worth it, and so on, and good for you for taking care of him, and all the rest of it — and you never said a word to me about this elder of yours. And in fact — let me not forget — he gave me something to pass on to you as a token of friendship. So now the one begins to feel the sting of conscience, and the other begins to feel it too. But neither of them had gone to seek the other out. Then one day, by chance, at another festal celebration — because he goes to represent his brotherhood at one of these katholika, these main monastery churches, when they keep their feast — there you have it: one of them comes in through one door.

One elder came out through one door and the other through another. As soon as they saw each other, they rushed into one another’s arms and began to weep and kiss each other without saying a word. But those tears and that embrace had said everything. And who had brought about this reconciliation? That little monk. A person is inventive; when he truly wants to, he finds countless ways. Yes, some people have paid great sums of money to restore such friendship.

I know people who paid thousands of drachmas because someone had been hard and unjust. They went and paid what was owed themselves so that the estranged people might be reconciled and love one another again. They did not care if they had to go without something, so long as they could bring about this love and reconciliation. And this work has been placed in our own hands.

We promise this in the Church, and we ask it from the Church. Through the chanter we cry out, “Grant this, O Lord.” Grant it to me. Yes, I will do it; I will put it into action. I will take care that the remainder of my life is peaceful and lived in repentance. Yes.

Nothing. No one has made the decision. Some say, “Where can I go? I don’t know anyone; no one wants my help.” Ask God to send you. Ask God to reveal to you where there is spiritual need and where there is material need.

You will see that you cannot even keep up; you cannot possibly meet all the needs. You will lose sleep, and your money will not be enough, no matter how much you have. There are so many needs, but you know of none of them, because you have never taken an interest in finding out.

These things are not posted on walls; and to claim otherwise is a lie.

It's a lie. We know plenty of people, and we talk about them afterward — behind their backs, as we'd say — and we never once found the courage, after prayer, to go and say it to their face as well. Hey — where are you going with this? How do you know what's really going on? How do you know it isn't you who's in the wrong? And besides, what do you gain by holding on to this malice? What do you gain? Siblings aren't on speaking terms with each other, and there isn't even one person to be found who will step in between, to bridge it, just to bridge the gap — and they've got the idea that it has to be a bishop

You do not need to be a master bridge-builder, a scholar, or some great man to build a bridge. Among the many counsels Solomon gives, he often uses the ant as an example: how it thinks, how it acts, how it stores provisions, how it foresees the harvest, how it gathers, and everything else it does.

So if anyone ever wants advice about building this bridge of ours, let him go and observe the ants. They work and carry their loads all day long, without a five-hour day, without an eight-hour day, without a midday break, without this and without that.

Read about the life of ants. You will see that when an ant comes to a little ditch and cannot cross it, it goes and finds a reed. Then it pulls and pulls until it brings the reed to the ditch.

Then it goes around behind it, puts it in position, and pushes it forward until it becomes a bridge. Then that ant and the others cross over it.

And yet man—the crown and king of creation, the image of God—can devise nothing, while this tiny ant can. No one can calm things down, make peace, or step in between two people. No one. We have never truly wanted to, nor have we ever even thought about it.

We lie to Him when we say, as I told you, that we want the remainder of our life to be peaceful. We do not truly want it. Yet many people have managed to convince themselves that they are at peace simply because they have their wife and children, or their father and mother, or perhaps their little pension.

They have their little pension, everything's taken care of, and then there's love. They have love — they're all over each other, each one would die for the other, each one falls ill for the other; one takes sick and the other takes sick too.

Prayer.

But they are missing the second part. Peace with one’s fellow human beings is not enough; peace with God is also needed. Yet they remain unrepentant and have not been to Confession. They do not attend Church; they listen to the service on the radio. Every Holy Thursday they go, merely to exchange holiday greetings. They consider no spiritual father worthy of them; they think themselves superior to the spiritual father. They have banished fasting from their lives. Neither Wednesday nor Friday fasting has any place among them. Fasting, they say, is for fools; it is for priests or monks to fast, those simpletons, as the world calls them. And so they have not attained the second part. Yet this second part is also essential. A person’s metanoia, his repentance, must be continual. Why must repentance be continual? Because our falling is also continual. Every fall of mine.

My prayer presupposes that I rise again. Every fall calls for a resurrection. You insulted someone, you struck him—whatever it may have been. What does that require? It requires metanoia, repentance. You must ask the other person’s forgiveness. And if the matter is serious, you must even bring it to Holy Confession.

For anger is a kind of drunkenness, wrath a kind of intoxication, and a wrathful man is unseemly. Anger is a satanic thing. Yet there is also a good kind of anger: you become angry because you are still the same person you were. Be angry against sin.

Stamp your feet and bite your hand, saying, “I will do it.” You can do it. Rise again. But I have no right to become angry over another person’s weakness or wickedness. Evil must be overcome with good; evil is never conquered by evil. And often people try to cure evil at the wrong moment.

It is true that an evil person needs a prescription that will help him become good. But everything depends on how you administer that prescription. If you give it at the very moment of anger and rage, it will not work. You must have patient endurance and steadfastness, and give it later.

You must bend, humble yourself, restrain yourself, and accept humiliation, whoever you may be. Then, later, you must watch for the proper moment to give the prescription, in the hope that it may bear fruit.

In Galatians, the Apostle Paul writes about how a person should behave toward others.

Whenever someone wrongly sets himself against you—whether he is young or old, whether he is under your authority because you are his director, or because he is your child, your nephew, your grandchild, or whoever he may be—when he opposes you and resists sound reasoning and counsel, it means that he is in the hands of Satan.

He has been taken captive by that stubborn will. And when someone is in the hands of Satan, whatever you say to him at that moment, it is as though you were speaking to a drunken man. What rational answer or conversation can you have with someone who is drunk?

You must wait until his mind clears, and then call him and speak with him, so that you may accomplish something. If you speak to him while he is drunk, you can achieve nothing.

But this is what you need: you must discern who is waging war against you now, which passion has gained strength. You feel wronged; others are consuming the fruits of your labor; your pride is being wounded. Why, why, why? And then you will see that behind it all stands the one with the little tail.

The one with the little horns. Then you will take an entirely different stance. But we do not keep this in mind.

That is precisely why many people do not have the strength to forgive and continue to harbor resentment. And when you harbor resentment or anger, you drive away grace. It is like smoke driving away the bee. That is what Saint Basil the Great says.

It takes the grace of God. And it takes a great struggle. Lord, how many people are unrepentant, how many have never made a confession, people whose lives are still not put in order — they have not made peace with God, nor with their neighbor. They have not set right the wrongs they could have set right, and they have not set right the sins they could have had set right freely, at no cost at all.

With these people too, someone needs to step in, as I said earlier; the third person plays a big role. Yes, the third person plays a big role — but it has to be at the right moment. That is why Solomon said, "To everything there is a season" — each thing in its own time, and not at a moment when it simply won't work.

If mud falls on your clothing and you rush to clean it off immediately, you will make the stain worse. But if you leave it to dry and rub it off the next day, it will come away. Do you have the patient endurance to leave it until it dries?

For your thinking the next day—or even one or two hours later—will certainly be different from what it was at that moment. And yet there are people who have struggled against God for many years, who have blasphemed God and have refused to put matters right.

God is longsuffering; God waits. He desires the return of the human person and does not delight in anyone’s destruction. Yet people fail to make good use of His longsuffering and kindness. So I say simply: even a single fall requires us to rise again.

There are no excuses. Some strike others; some blaspheme in their anger, letting some word escape them; some utter curses; others tell a lie that causes harm. There are countless other things like these, and all of them require metanoia—repentance.

Repentance. That is why repentance must be continual, because our falls are continual as well. Every fall calls for us to rise again. I have often told you what Saint Arsenios used to say. Although he was ninety-four years old and had even raised someone from the dead, he would pray: “Grant me more time, O Lord, that I may make a beginning of repentance.” Who said this? Saint Arsenios.

Saint Arsenios. And John Climacus says beautifully: “Even if you have ascended through all the virtues, pray for the forgiveness of sins.” Even if you have attained every virtue, he says, always pray for the forgiveness of sins.

And where are the sins? I do not see them. The sinless person sees them; the sinner cannot see his sins, the blind person cannot see them, and a fellow sinner cannot see them. And though he may see the other person’s sack of sins, he does not see his own, which he has thrown behind his back.

However upright and watchful a person may be, and however much he may struggle in this world, before Jesus he is still a sinner. If anyone reads the Book of Job, he will be terrified.

Do you know what Job says? The moon is not pure in His sight. The stars and the angels are as nothing before Him. How, then, can a man born of woman, who drinks iniquity like water every day, say that he is pure and without sin?

How dare he? Of course, if you compare yourself with your neighbor, whether man or woman, or with evil people, you will naturally find yourself holy, even all-holy. But if you compare yourself with Christ, what then? “How shall I, who am unworthy, enter into the splendor of Your Saints?” Take this one phrase alone, and from it you will understand.

The human person was not destined for painters, nor for the first, nor for the third, nor for the Thessalonians. He was destined for the splendor of God’s saints.

That is where he is destined to go. This clay of ours will stay behind here, this shell, this cage — though tomorrow we will receive it back made new, after the Resurrection. But the soul is destined for a place “in the splendor of Thy saints.” “How shall I enter, I who am unworthy? For if I dare to go in with the others to the bridal chamber, my garment convicts me, and I shall be cast out, bound hand and foot, by the angels.”

So, read the twenty-second chapter of Matthew, and you will see the great wedding feast that he prepared. Many sat down at the banquet, but he found one man who was not wearing a wedding garment and said to him, “Friend, how did you come in here?” And the man was speechless. Then he said, “Bind him hand and foot and cast him into the outer darkness; there shall be weeping and gnashing of teeth.”

Many among us have gone forty days without visiting their spiritual father; others have gone a year, five years, ten years, twenty years, or fifty years. Even if the spiritual father could be in one’s home every day, a person would still have reason to fear being condemned to Hell.

For even one sin can condemn him; a sin committed in a single moment can condemn him, just as a single moment of metanoia—repentance—can save him. Of course, some people would argue at length about what I am saying now. Sadly, they have not paid proper attention, because they imagine that they will still have time later.

“Let me enjoy my life, and I will settle everything afterward. God is good—is that not what you yourselves say? Why should He not forgive me as well?” If you have time, brother, you will not be taking my place or anyone else’s. You have your own place there. If you have time, all will be well.

But have you arranged when you will depart? What will you say? The “Remember me” spoken by the thief does not apply in that way. Today it is not simply a matter of saying, “Remember me.” Today there is Baptism. There is Holy Confession if you have stained your Baptism. There is Holy Communion to make your Baptism white again. Today there is other work for you to do.

The 'Remember me' belongs to the Old Testament. Christ had not yet said 'It is finished' at that point, when He heard the thief's 'Remember me' and gave him the assurance, 'Today you will be with Me in Paradise.'

Besides, when a person deliberately chooses to sin and to remain longer in sin, living with the devil in this world and disregarding God and His commandments, he should know that in the end his heart will be hardened like Pharaoh’s, and like that of the unrepentant thief. That thief had every opportunity to say, “Remember me,” yet he did not say it. A person will become so hardened that he will not say, “Remember me.” And I tell you, even if he does say it, that “remember me” will be of no avail. If a car strikes me and leaves me lying paralyzed on the ground, what “remember me” will I be able to say?

If I suffer brain damage, how will I say, “Remember me”? If I am struck by an electric current, how will I say, “Remember me”?

Or take another case — a car accident, say, down in Kyparissia. What "Remember me" am I going to say then? Who told you that things will turn out in such a way that you'll even get to say "Remember me"? Besides, a little further on there's another case, and there the "Remember me"s get shaken to pieces.

Many people who lived very Christian lives throughout their whole lifetime lost everything at the final moment of their life. Why? Because their old age did not come in peace; their end was not painless and without shame, and they had not prepared a good defense before the dread judgment seat of Christ.

This is another fearful reality that repeatedly occurs. And the person who composed this Liturgy and these petitions did so by the power of the Holy Spirit. He had reflected deeply and knew how a person could lose eternity in the final moments of life.

People who had lived within the Church were lost, and some even became heretics at the very end, because they had not gained spiritual wisdom and had not been watchful. They blasphemed, cursed the day they were born, cursed their children, and departed this life in enmity, and so on, even though they had lived what the world would call a good, loving, beautiful, and Christian life.

Nevertheless, they lost eternity because they had not been watchful. Yes. Now, concerning the subject on which I am speaking tonight—the subject of peace—I would like to share with you some thoughts from holy people. For example, the Psalmist says in Psalm 33:14, “Seek peace and pursue it.”

You must not merely seek peace; you must also pursue it until you take hold of it—you must chase after it until you attain it. Do not wait for it to come to you. Satan will not allow it to come. You will have to make sacrifices—personal, material, and bodily—for the sake of this peace.

This peace is not the peace of men, represented by an olive branch or by the Statue of Liberty in New York. It is not any such worldly peace, whether the peace we promise or the peace others promise, and so forth.

The peace that surpasses all understanding — the peace beyond every mind, beyond the nous — comes from the grace of the Holy Spirit. It is grace, this peace that surpasses all understanding: grace that steadies our thoughts and holds them firm. You see the saints in the icons with crowns, with halos of light around their heads — what do you suppose those are?

They are the grace of the Holy Spirit, which guarded the nous, the spiritual intellect, so that all the flaming arrows of Satan were deflected and had no effect upon it.

You must seek this peace, pursue it with sacrifices, and ask God for it: “My God, I beg You, do not let me depart this life without being at peace with You and with my neighbor. Grant that, through sacrifice, I may come to love and know You, and may love and forgive my neighbor.”

Gregory of Nyssa, the brother of Basil the Great, says somewhere, “Nothing is higher than love and peace.” Set nothing above love and peace, he says. Sacrifice everything for love and for peace.

Sacrifice everything: your ego, your own interests, everything. Set nothing above these two, love and peace. And Paul, who exhorts us to peace, answers those who say, “I say good morning to him, but he does not say it back. What am I supposed to do?” Is that the only good morning you have? Do you not have any more in your bag? The next time you see him, offer him another good morning. Are you waiting for him to return it before you say it to him again? Never be stingy with a good morning.

Say good morning to him. As far as it depends on you, you have untied the knot. That is why Paul says, in the twelfth chapter of Romans, verse eighteen: “If it is possible, as far as it depends on you, live at peace with all men.” As far as it depends on you — here is what you could do: give him God's good morning, wish him many years, say the kind word, say something about his own work as well. And if he will not have it? Then he is the one who will find himself bound.

I have freed myself from the bond: “As far as it depends on you, live peaceably with all men.” For if this peace does not find a peaceful person, it does not remain upon him. What did Christ our Lord say in the Gospel of Luke? “When you enter a house, say, ‘Peace to this house.’ And if a son of peace is there, your peace will rest upon him; but if not, it will return to you.”

Peace is not something we can sell, buy, or simply send away; there must also be a person ready to receive it. So I will send it forth, I will radiate it, and I will offer it. Whether the other person chooses to keep it depends on him. This is what I had to say tonight, as a continuation of our previous talks. And I pray that God will permit us to continue. Amen.

Με τη χάρη του Κυρίου, απόψε το βράδυ θα μου επιτρέψετε να κάνω μια συνέχεια των δύο τελευταίων ομιλιών. που, όσοι ενθυμείστε, που είπαμε μαζί, είχαν σχέση με μια αίτησή μας προς τον Θεό, εκείνη που λέγει να μας δίνει την ημέραν τελείαν, αγίαν, ειρηνικήν και αναμάρτητον.

Και μιλήσαμε πώς περίπου ο άνθρωπος θα πρέπει να σκέπτεται και να ενεργεί, προκειμένου να επιτύχει ώστε η μέρα του να είναι τελεία, αγία, ειρηνική και αναμάρτητος.

Η σειρά των σκέψεων του αγίου αυτού ανθρώπου που έφτιαξε αυτές τις αιτήσεις δεν τελειώνει εκεί. Και τούτο, διότι, παρότι έτσι πρέπει να είναι η ημέρα για τον πιστόν, τελεία, αγία, ειρηνική και αναμάρτητος, εντούτοις όμως, λέγω, δεν το κατορθώνει ο πιστός.

Γι' αυτό στη συνέχεια έχει και άλλα επίσης, που κατά κάποιον τρόπο φροντίζει να θεραπεύσει, και επιμένει ώστε ο άνθρωπος, φεύγοντας του κόσμου τούτου, να φύγει κάπως τακτοποιημένος. Διότι είναι σοβαρό το θέμα, εάν ο άνθρωπος δεν κατορθώσει να απέλθει του κόσμου τούτου εν ειρήνη και μετανοία.

Συνήθως ο Κύριος δεν εξετάζει τον άνθρωπο ποια η ζωή του, μέχρι που να ακούσει ο άνθρωπος.

Από τη στιγμή που θα ακούσει ο άνθρωπος, καθίσταται αναπολόγητος. Γι' αυτό και του ζητάει το υπόλοιπο να το χρησιμοποιήσει διαφορετικά από ό,τι το χρησιμοποιούσε μέχρι της ώρας που ήκουσε.

Όταν ο Απόστολος Παύλος ήρθε εις τας Αθήνας και κήρυξε στους παππούληδές μας εδώ, στην Πνύκα, στας Αθήνας, όπως γνωρίζετε από τας Πράξεις των Αποστόλων, στο 17ο κεφάλαιο, που αναφέρονται τα περιστατικά του, του ερχομού δηλαδή εδώ και του κηρύγματος, λέγει εν κατακλείδι στους Αθηναίους: «Τους μεν ουν χρόνους της αγνοίας υπεριδών ο Θεός, τα νυν παραγγέλλει τοις ανθρώποις πάσιν πανταχού μετανοείν».

Τα αντιπαρέρχεται, λέει, αυτά· δεν είχατε ακούσει, δεν γνωρίζατε, δεν ξέρετε.

Από εδώ όμως και πέρα τα πράγματα αλλάζουν. Τα νυν παραγγέλλει πάσι πανταχού μετανοείν, διότι έστησε, λέει, δικάσιμον ημέραν, έχει προσδιορίσει δικάσιμον ημέραν. Και θα δικάσει κάποια μέρα τον άνθρωπο, όχι το τι έκανε εξ αρχής, αλλά από κει και εντεύθεν, που έγινε ενήμερος της διδασκαλίας.

Αυτό πάλι είναι και για μας κάτι. Έχει από το ένα μέρος παρηγορία και από το άλλο μέρος ευθύνη. Παρηγορία, γιατί μου δίνει την ευχέρεια να αλλάξω ζωή, και ευθύνη, εάν δεν χρησιμοποιήσω επ' αγαθώ και αδιαφορήσω για τα λεγόμενα, και νομίζω ότι είναι σύμπτωση ή ότι είναι ανθρώπινα αυτά τα κατασκευάσματα και όχι ότι ομιλεί ο Θεός, κατ' επέκτασιν των Πράξεων των Αποστόλων, κηρύττοντας μετάνοια για τους διαφόρους ανθρώπους των αιώνων και καλεί πάντας να μετανοήσουν.

Διότι, λοιπόν, λέγω, η Αγία Εκκλησία μας γνώριζε διά Πνεύματος Αγίου.

Αφού η Αγία Εκκλησία γνώριζε διά Πνεύματος Αγίου ότι ο άνθρωπος δεν θα είχε την ημέρα της ζωής του τελείαν, αγίαν, ειρηνικήν και αναμάρτητον, του λέγει κάθε φορά: «Τουλάχιστον το υπόλοιπον της ζωής ημών». Πρόσεξε από εδώ και κάτω, τουλάχιστον. Ό,τι έκανες, έκανες. Όσο ημάρτησες, ημάρτησες. Άλλαξε από εδώ και κάτω ζωή. Γι’ αυτό ακριβώς στη συνέχεια λέγει: «Τον υπόλοιπον χρόνον της ζωής ημών εν ειρήνη και μετανοία εκτελέσαι, παρά του Κυρίου αιτησώμεθα». Θα πρέπει να ζητήσουμε και πάλι από τον Κύριο να μας δώσει το υπόλοιπο της ζωής μας να είναι εν ειρήνη και μετανοία. Και αν έστω το υπόλοιπο της ζωής μας, που δεν ξέρουμε πόσο είναι αυτό το υπόλοιπο. Μπορεί να είναι ένα έτος, μπορεί να είναι δέκα, μπορεί να είναι πενήντα, μπορεί να είναι ένας μήνας, μπορεί να είναι λίγες μέρες, λίγες ώρες, λίγα λεπτά. Δεν ξέρει κανείς πόσο είναι το υπόλοιπο της ζωής του και πάντοτε έχει να κάνει με ένα υπόλοιπο. Αυτό να το έχει πάντοτε υπόψη του. Γιατί, αν ο άνθρωπος πίστευε ότι έχει υπόλοιπο και το υπόλοιπο δεν ξέρει πότε εξαντλείται, προς τα μάτια του Θεού δεν θα ήτο ο ίδιος. Θα ήτανε και διαφορετικός, θα πολιτεύεται ολημερίς, θα ήτο κάτω από το βλέμμα του Θεού, ότι τον βλέπει, κάτω από τον έλεγχο του Θεού θα ήτο ολημερίς.

Θα είστε ο ελεών, θα είστε ο θεραπεύων, θα είστε ο ειρηνεύων, θα είστε ο συγχωρών, θα είστε ο μεταμελούμενος, θα είστε, θα είστε, θα είστε. Αλλά εμείς δεν το πιστεύουμε αυτό. Ναι μεν αφήνουμε να εννοηθεί ότι θα έχουμε βέβαια ένα υπόλοιπο, αλλά συνήθως το υπόλοιπο το κάνουμε μεγάλο εμείς.

Όχι, έχουμε καιρό ακόμη. Ποιος ξέρει πότε θα έρθει ο Χριστός; Ποιος ξέρει πότε θα πάει να συναντήσει τον Χριστό; Είναι δύο περιπτώσεις. Δεν είναι το πότε θα έρθει, αλλά και το πότε ίσως πάμε. Έχει ωραία γράψει ο Πέτρος, δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει ποτέ αυτό, και λέγει ότι ο Χριστός θα έρθει σε μια στιγμή που δεν τον περιμένουν οι άνθρωποι.

Δεν τον περιμένουν οι άνθρωποι. Και μέσα σε αυτό το υπόλοιπο θα βρουν τον τρόπο κάπως να τακτοποιήσουν ορισμένα πράγματα. Τα οποία τώρα γιατί δεν τακτοποιούν; Γιατί δεν τακτοποιούν τώρα;

Διότι την ψυχή την έχουν ως κάτι το αμελητέον, κάτι το παραπεταμένο, κάτι το άχρηστο. Και τη ζωή εδώ, παρότι θα έπρεπε το 99% να είναι για την ψυχή και το 1% για το σώμα, ανταλλάσσονται οι όροι.

Και διατίθεται το μεγαλύτερο ποσοστό, όλο σχεδόν, για τη σάρκα, για την προσωρινότητα και όχι για την ψυχή και την αιωνιότητα. Είναι άδικος ο άνθρωπος στην ενέργειά του αυτή. Θα έπρεπε να κάνει διαχωρισμό και να προσέξει τι θα πει ψυχή και τι θα πει σώμα.

Να προσέξει ότι η ψυχή έχει αιωνιότητα και η σάρκα έχει προσωρινότητα. Η ψυχή ζει και αφεαυτεί, το σώμα δεν ζει αφεαυτού Και αν δεν ήθελε να αποδώσει δικαιοσύνη και να προσέχει 99 φορές την ψυχή και μία το σώμα, τουλάχιστον, όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος, ας δώσει μισά και μισά. Όσο ενδιαφέρεται για το σώμα, ας ενδιαφερθεί και για την ψυχή, αλλά δεν το κάνει ο άνθρωπος και είναι άδικος ο άνθρωπος.

Και όχι προς τους έξω· προς τον έσω, προς τον ίδιο τον εαυτόν. Αδικεί τον εαυτόν του ο άνθρωπος. Και εφόσον μόνος του και θεληματικά αδικεί τον εαυτόν του, θα είναι αδικημένος στην αιωνιότητα. Και δεν θα του φταίει ο Θεός, θα φταίει αυτός ο ίδιος, διότι ο άνθρωπος ό,τι σπείρει και θερίζει.

Εάν σπείρω καλαμπόκι, θα περιμένω να θερίσω σιτάρι; Εάν σπείρω βρώμη, θα περιμένω να θερίσω κριθάρι; Εάν σπείρω σαρκικά, κοσμικά, θα περιμένω να θερίσω πνευματικά και αιώνια;

Γνωρίζοντας, λοιπόν, λέγω, ότι ο άνθρωπος δεν θα κάνει την ημέρα του τελεία, αγία, ειρηνική και αναμάρτητον. Θα λερώνει την ημέρα και θα έχει πολλές ημέρες λερωμένες, είτε για την άγνοια είτε για άλλους λόγους, δεν ξέρω τι.

Του επιτρέπει και τον καλεί, τουλάχιστον: έλα να ζητήσουμε μαζί να μας δώσει ο Θεός, γιατί μόνοι μας δεν θα το μπορέσουμε. Το υπόλοιπον της ζωής μας να είναι εν ειρήνη, εν μετανοία, γιατί μας χρειάζεται να είναι και εν ειρήνη και εν μετανοία ο άνθρωπος, διότι δεν γνωρίζει. Και έχει και κάτι τι άλλο πιο κάτω, το οποίο διαφεύγει από πολλούς, διότι ο οδοστρωτήρ της συνειδήσεως δεν μας επιτρέπει να προσέξουμε εις βάθος, δεν μας το επιτρέπει.

Τον υπόλοιπον χρόνον, λέει, της ζωής ημών, εν ειρήνη και μετανοία εκτελέσαι, παρά του Κυρίου αιτησώμεθα. Και ο αντιπρόσωπός μας, ο ψάλτης, λέγει: «Παράσχου, Κύριε». Ναι, αλήθεια, συμφωνούμε να μας δώσεις το υπόλοιπον να είναι.

Το υπόλοιπον, όχι μια μέρα μόνο. Και αυτοί οι οποίοι τηρούν την ημέρα τελείαν, αγίαν, ειρηνικήν και αναμάρτητον. Και για αυτούς ισχύει αυτή η ευχή, διότι δεν είναι αρκετό ο άνθρωπος να ζήσει ορισμένες ημέρες της ζωής του.

Σύμφωνα με το θέλημα του Θεού· πρέπει να ζει σε όλες τις μέρες της ζωής του σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Διότι ο θάνατος είναι φωτογραφικός φακός και μπορεί ο άνθρωπος να κάνει μια ζωή 100 χρόνια, παρά μια μέρα.

Αντίχριστος.

και να πεθάνει και να τη χάσει την αιωνιότητα. Και υπάρχει εκδοχή ένας άνθρωπος να κάνει εκατό χρόνια αντίχριστα και να κάνει μια ημέρα χριστιανή και να πεθάνει και να κερδίσει την αιωνιότητα. «Οὗ ἂν εὕρω σε, κρινῶ σε», λέγει η Γραφή. Όπου θα σε βρω, εκεί και θα σε κρίνω. Όταν ένα δέντρο πέσει προς Ανατολάς, δεν μπορείς να το ζητάς προς δυσμάς.

Προς δυσμάς, όπου θα πέσει, εκεί θα ξηλευτεί. Έτσι είναι ο άνθρωπος και έτσι είναι η ψυχή του ανθρώπου και έτσι ο άνθρωπος θα πρέπει να σκέπτεται για τη ζωή του, αν φοβάται· δηλαδή, όταν λέγω αν φοβάται, αν λογαριάζει, αν υπολογίζει. Ο φοβούμενος μακάριος, ο φοβούμενος τον Κύριον, ο σεβόμενος, ο λογαριάζων, ο υπολογίζων.

Θα έπρεπε, λοιπόν, λέγω, ο άνθρωπος να το έχει υπόψη του αυτό το πράγμα, ότι καλείται στη συνέχεια, εκτός από αυτό που σας είπα, τουλάχιστον να κάνει το υπόλοιπόν του να είναι εν ειρήνη, το υπόλοιπον εν μετανοία.

Η ειρήνη με τη μετάνοια είναι απαραίτητη. Είναι συνδεδεμένες αρετές αυτές και αλληλοεξαρτώνται. Δεν μπορεί να πει ο άνθρωπος που δεν έχει ειρήνη ότι είναι μετανοημένος, αλλά δεν έχω ειρήνη για ορισμένους λόγους, και είναι απαραίτητο στοιχείο.

Όταν ένας άνθρωπος φτάνει προς το τέρμα του, πρέπει πάντοτε να υπολογίζει τις δύο βασικές εντολές κατ' εξοχήν. Το αγαπησεις κυριον τον θεον σου εξ ολης της καρδιας σου και εξ ολης της ψυχης σου και εξ ολης της ισχυος σου και εξ ολης της διανοιας σου, και τον πλησιον σου ως εαυτον.

Εάν τολμήσεις και φύγεις του κόσμου τούτου και μετατεθείς εις τον κόσμο εκείνον, γιατί περί μεταθέσεως πρόκειται,

Αλλοίμονό σου, εάν οι δύο αυτές αρετές, οι δύο αυτές ειρήνες, ειρήνη προς τον Θεό διά μετανοίας και εξομολογήσεως και ειρήνη προς τον πλησίον διά συγχωρήσεως και της συγγνώμης, δεν υπάρχουν μαζί σου. Τότε ούτε τον Θεό αγαπάς, γιατί δεν τον σέβεσαι, ούτε τον πλησίον σου αγαπάς, γιατί δεν τον συγχωρείς.

Και δεν έχει πρόσωπο ο άνθρωπος να παρουσιαστεί. Και θα ήθελα στο σημείο αυτό να υπενθυμίσω: Δεν είναι μια ευθύνη και υποχρέωση από ίδιο συμφέρον για την ψυχή μου, μόνον εμένα, αλλά έχω και λόγον να δώσω στον Θεό, εάν βρεθώ μπροστά σε μια άλλη κατάσταση εχθρικήν, που κάποιος είναι εχθρός με τον Θεό ακόμη και είναι στα τελευταία του, που κάποιος είναι εχθρός με τον πλησίον ακόμη και είναι στα τελευταία του, και εγώ δεν παίξω ρόλο γεφύρας, δεν βρω τρόπους, δεν μεταχειριστώ τα πάντα, να σείσω ουρανόν και γην, να συμφιλιώσω, ει δυνατόν, τον άνθρωπο αυτόν με τον Θεό και με τον πλησίον, αλλοίμονό μου εν ημέρα κρίσεως.

Θα μου ζητηθεί λόγος, γιατί πολλοί άνθρωποι, ευρισκόμενοι κοντά σε ανθρώπους που φεύγουν, δεν έπαιξαν τον ρόλο και δεν παίζουν τον ρόλο πολλές φορές που πρέπει να παίξουν. Ούτε ιερέα τούς φέρνουν να τους εξομολογήσει και να τους κοινωνήσει, ούτε τους συνανθρώπους που γνωρίζουν ότι πολλά χρόνια έχουν να πουν την καλημέρα δεν τους φέρνουν και δεν τους παρακινούν, ώστε να βοηθήσουν να επέλθει η ενότης και αγάπη πριν φύγει ο άνθρωπος αυτός από τον κόσμο τούτο.

Γι' αυτό λέγω, θα βρεθούν πολλά μετάλλια κρεμασμένα, εκτός των αμαρτιών, στον λαιμό μας εκείνη την ημέρα. Διότι διά του Αδελφοθέου Ιακώβου λέγει ότι ο δυνάμενος ποιείν καλόν και ου ποιεί, αμαρτία αυτώ εστί.

Εμείς ούτε καν λογαριάζουμε το βράδυ τι βρώμικο κάμαμε την ημέρα και τι χρεώσαμε. Και ορισμένοι που τυχόν λογαριάζουν και υπολογίζουν την ημέρα, όπως λογαριάζει ο μπακάλης στον πεζαχτά πώς πήγε σήμερα, δεν έχουν την προνοητικότητα να γράψουν στο παθητικό, μαζί με τις αμαρτίες, και ότι δεν έκαναν καλό που μπορούσαν να το κάνουν.

Ή γιατί εντράπηκαν, είτε διότι εφοβήθησαν τον σατανά, είτε διότι ελυπήθησαν να βάλουν το χέρι στην τσέπη, να διευκολύνουν μια κατάσταση, είτε χίλια δυο άλλα πράγματα δεν χρησιμοποίησαν ή εμποδίστησαν και δεν έγιναν αιτία συμφιλιώσεως ούτε με τον Θεό ούτε με τον πλησίον, και έφυγαν ψυχές αμετανόητες, ανειρήνευτες, ανεξομολόγητες, ασυμφιλίωτες.

Και είναι δεσμευμένοι εκείνοι που πήγαν εκεί και δεσμευμένοι και εκείνοι που μείναν πίσω. Γιατί πού θα τον βρεις τώρα να συγχωρεθείς; Πήγαινε και κλάψε στον τάφο του απάνω. Τι θα βγει από το χώμα; Και εντούτοις δεν είναι, λέγω, μόνο αμαρτία για εκείνο που κάνω εγώ, αλλά για εκείνο το οποίο μπορώ να κάνω και δεν το κάνω.

Ας το σκεφτεί ο καθένας αυτό το πράγμα.

Χαθήκανε ψυχές την τελευταία στιγμή. Και κερδιθήκανε ψυχές από τα δόντια του σατανά, την τελευταία στιγμή. Αλλά εδώθησαν μάχες, εδώθησαν μάχες, γιατί ο Θεός, εφόσον το στήθος του ανθρώπου ακόμη αναπνέει, περιμένει.

Το ότι εξακολουθεί να αναπνέει είναι ένδειξη ότι ο Θεός ακόμη περιμένει.

Να σας πω ένα περιστατικό, μέσα στα πολλά.

Στον Ευαγγελισμό πέθαινε μια μητέρα μιας κόρης. Η μητέρα αυτή ήταν ανεξομολόγητη και ακοινώνητη. Μητέρα ψυχρή, αδιάφορη προς τη θρησκεία, τυπικά πράγματα. Αλλά υπήρχαν αμαρτίες για εξομολόγηση. Και αν πέθαινε κατά αυτή την έννοια, θα εκολάζετο.

Ήταν ο Περιστεράς τότε στον Ευαγγελισμό, ο Ηλίας, αρχιμανδρίτης. Η κόρη επήγε. «Πάτερ μου». «Παιδί μου, πού να πηγαίνω; Η μητέρα σου είναι σε αφασία τέσσερις ημέρες, οι γιατροί την περιμένουν ώρα την ώρα, το βράδυ δεν ξημερώνει και το πρωί δεν βραδιάζει. Τι να σου κάνω; Αφού δεν έχει τα λογικά της, να μπορέσω να μιλήσω μαζί της και να την εξομολογήσω, αν μπορώ, και να την κοινωνήσω, αν μπορώ».

Εγώ γνωρίζω τα πράγματα. Μου τηλεφωνεί η κόρη. «Αυτό και αυτό συμβαίνει, κύριε Παναγόπουλε». «Λοιπόν, τι θέλει; Αναπνέει;» λέγω. Λέει: «Αναπνέει. Τέσσερις ημέρες σε αφασία, την περιμένουμε. Έχει ορούς, καθετήρες, πάνες, πράγματα κ.λπ.»

«Προσευχή», λέγω, «να της δώσει ο Κύριος έστω και μια ώρα αναλαμπή, να προλάβει να τακτοποιήσει αυτά και να την πάρει». Αγίνηκε κι ο θάρμα λέει σε μένα, γιατί να μην γίνει. Γιατί την περιμένει, γιατί άφη περίπτωση δεν την πήρε προς τεσσάρων ημερών, για να βασανίζει τους γιατρούς ή εσένα.

Για ποιο λόγο; Δεν ξέρω. Προσευχήθηκε η κόρη και η μητέρα έρχεται στον εαυτόν της. Ειδοποιεί τον ιερέα, πηγαίνει, την εξομολογεί, την κοινωνεί, τρώει και ένα γιαούρτι και το απόγευμα πέθανε. Και την κηδεύσαμε στον Άη Δημήτρη εδώ πέρα, στο Μπραχάμι. Μάλιστα, παράξενα πράγματα.

Ποιος θα πιστέψει αυτά; Μην πείτε τίποτα, μην φανεί παπάς. Κι αν κάνετε φτέλιο μακριά, αν το κάνετε αρκελά δεν δω Μην δει η πετραχή μου, μην δει τη ζωή μου. Μην δει τον αυτόν που μεταφέρει τη ζωή μου, να μην δει τη ζωή μου.

Και το ξέρω, θα πεθάνει. Και αύριο καλεί δεσπότη για να κάνει μνημόσυνο. Τώρα που μπορούσες να διευκολύνεις να έρθει ο παπάς χωρίς λεφτά, δεν το έκανες. Τώρα κάνεις με δεσπότη κηδεία και με δεσπότη μνημόσυνο για να τον σώσεις.

Ούτε αυτός σώζεται ούτε σε σώζει. Και αν αυτός αναπαυτεί κατά κάποιον τρόπο Από σένα θα το ζητήσει μια ημέρα ο Θεός. Εκ της χειρός σου θέλω ζητήσει το αίμα αυτού. Ναι, γιατί μπορούσες να το κάνεις και δεν το έκανες.

Ξέρετε, αγαπητοί μου, πόσο είμαστε συνυφασμένοι; Είναι η φυσική αυτούργη αλλά είναι και η ειδική αυτούργη Το ξέρετε, αν κάποιος αυτοκτονήσει και αποδειχθεί ότι εγώ μπορούσα να του πιάσω το χέρι ή μπορούσα να προλάβω κάποιον που σκοτώνει ανάμεσα και το έκανα το ξέρω, θα πάω φυλακή.

Αν ο νόμος ο ανθρώπινος δεν συγχωρεί, θα συγχωρήσει ο νόμος ο θείος; Και εντούτοις, αυτό περνάει απαρατήρητο και από εμάς αυτούς για τον εαυτό μας, αλλά και προς τους άλλους, που θα μπορούσαμε πολύ να βοηθήσουμε.

γιατί ξέρετε δεν έχετε κάνει γέροντες, όπως μου έλεγε ένας σας ιδωμένος, εκείνη η ώρα, εκτός ορισμένων σκληρών ανθρώπων, σαν εκείνον που σας έλεγα κάποτε, που, όταν είδε το Άγιο Ποτήριο και πήγε στο δωμάτιο, είπε έξω ο Ναζωρέος Εκτός εκείνων, όλοι οι άλλοι που βλέπουν ότι εγκατελείφθησαν από την επιστήμη, δεν μπορεί κανείς να βοηθήσει και λοιπά, κοιτάνε πού να πιαστούνε.

Είναι η καταλληλότερη ώρα να βοηθήσεις τον άνθρωπο. Ναι, να κάνουμε ό,τι λέει η επιστήμη, αλλά ας ζητήσουν και τον Θεό. Πού ξέρεις; Μπορεί η επιστήμη να μην τον μπορεί και να τον μπορεί Αυτός. Και κάτω από την ανάγκη.

Θα απορρίψει τον υιό που από ανάγκη γύρισε; Μπορεί να τον αρπάξει αυτή τη στιγμή. Και όταν μπει ο Χριστός μέσα και μπει το πετραχήλι το ορθόδοξο μέσα, αρχίζει κοινοποίηση εξώσεως των διαβόλων. Και μένει ελευθέρα η ψυχή και βλέπει τι έχασε στην αιωνιότητα, τι ζωή έκανε και τι μπορούσε να κάνει.

Είναι άνθρωποι που βλέπουν σαν τον τυφλοπόντικα την τελευταία μέρα της ζωής τους, αλλά χρειάζονται βοήθεια από εμάς. Και αυτό το υπόλοιπο και ένα άλλο που λέει πιο κάτω, όλα αυτά εξαρτώνται και από τον καθέναν, αλλά και από αυτούς που υπάρχουν στο περιβάλλον.

Δείτε, δεν το έλεγα εδώ, το έλεγα στην Αιδηψό που μιλούσα. Σε ένα χωριό ένας βλάσφημος δεν επήγαινε να εξομολογηθεί, παρότι ο ιερεύς ήταν εκεί και εξομολογούσε δύο ημέρες. Είχαν εξομολογηθεί οι πάντες.

Και τον έπιασαν οι χωριανοί και τον πέταξαν μέσα στην παράγκα από το παράθυρο. Άνοιξαν το παραθύρι, το έσπασαν και τον πέταξαν πεταχτόν μέσα. Και όταν βγήκε έξω, τους αγκάλιαζε κλαίγοντας και τους φιλούσε γι’ αυτό που κάμαν.

Και ταυτόν τον έστειλαν στον Χριστό.

Σε χωριό της Ναυπακτίας έγινε αυτό το πράγμα.

Χρειάζεται λοιπόν ο άνθρωπος να έχει πίστη, έστω και κόκκον σινάπεως, θερμή δηλαδή πίστη να έχει. Και να παλέψει μέχρι την τελευταία στιγμή να αρπάξει κάποιον άνθρωπο από τα χέρια του Σατανά. Είναι μεγάλη κατάρα να βρίσκεσαι μεταξύ συγγενών απίστων την τελευταία στιγμή της ζωής σου.

Μεγάλη κατάρα. Κακό μεγάλο θα έχεις κάνει στη ζωή σου, σκληρός θα ήσουνα, αδιάφορος θα ήσουνα. Τα πάντα τα έγραφες στα υποδήματά σου. Γι’ αυτό και στη θανή σου δεν ευρέθηκαν άνθρωποι να σε βοηθούν. Έτυχε ένα χειμώνα σε ένα μέρος της επαρχίας και μιλούσα.

Και όταν γυρίζαμε στην πόλη, συναντήσαμε στον δρόμο μια γυναίκα μαυροφόρα, ολοφυρόμενη. Την πήραμε στο αυτοκίνητο και θελήσαμε να μάθουμε γιατί έκλαιγε έτσι. Και αν μπορούσαμε να την παρηγορήσουμε. Και τι μάθαμε, λέτε;

Ότι είχε πεθάνει η αδελφή της και ετάφη χωρίς ιερέα. Λόγω του χειμώνος και του χιονιού δεν μπόρεσαν να φτάσουν οι ιερείς στο χωριό. Ιερεύς δεν υπήρχε στο χωριό, την κράτησαν τρεις ημέρες και εντέλει την έθαψαν εκεί πέρα χωρίς παπά και ψάλτη.

Και τι απεδείχθη εν συνεχεία; Ότι αυτή σε όλη τη ζωή κατηγορούσε τους παπάδες και δεν βρέθηκε και παπάς ούτε στη θανή. Είναι δίκαιος ο Θεός και ο άνθρωπος, όπως σας είπα γρηγορότερα, ό,τι σπείρει, θερίζει. Και αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό, αυτό το κρύο πράγμα, όταν πεθαίνουν άνθρωποι σε περιβάλλον άπιστο, σε περιβάλλον που δεν έφτασε η αρετή, που δεν έφτασε η ελπίδα της Αναστάσεως, που δεν διαδόθηκε το σύνθημα της μετανοίας και της εξομολογήσεως και της συμφιλιώσεως.

Πολλοί άνθρωποι είναι αλήθεια ότι αγωνίζονται να συμφιλιώσουνε ανθρώπους. Είναι μεγάλη η αρετή αυτή, μεγάλος ο μισθός. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο βραβείο στον άνθρωπο από το να ειρηνεύσει άνθρωπον με συνάνθρωπον και άνθρωπον με τον Θεό.

Γιατί έχει δύο λόγους και δύο ρόλους να παίξει ο άνθρωπος. Να συμφιλιώσει άνθρωπον με συνάνθρωπον και άνθρωπον με τον Θεό. Το μεν ένα, όπως είπα γρηγορότερα, είναι διά της συγγνώμης και της συγχωρήσεως. Το άλλο είναι διά της μετανοίας και της εξομολογήσεως.

Πράγματι έχουν πέσει γιοφύρια, όπως θα λέγαμε. Και ξέρετε, εν παρόδω σας το λέγω αυτό το πράγμα τώρα.

Ένας λέγει το εξής προκειμένου Προκειμένου να συμφιλιώσεις άνθρωπο με συνάνθρωπο, μπορείς να μεταχειριστείς και κακό ακόμη. Είναι οξύμωρο, είναι, πώς να σας το πω, δεν είναι παπικό σύνθημα «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» εδώ,

αλλά, εάν είναι ανάγκη, και κακό να χρησιμοποιείς, λέγει. «Οὐ κακὸν τὸ κακόν, εἰρήνην ἄγον». Δεν είναι κακό το κακό, εάν θα φέρει ειρήνη.

Και ψέματα δηλαδή μπορεί να πεις. «Μα αυτόν τον άνθρωπο, μα ξέρεις τι λέγει αυτός για σένα;» Αδικείς τον άνθρωπο στον άλλον. Τι να κάνεις με πράγματα που λες; Και εκείνος ας τον κατηγορούσε γρηγορότερα. Ας τον εξύβριζε γρηγορότερα.

Και πηγαίνει στον άλλον. «Μα αυτός δεν τα ’χει έτσι καλά. Αυτός κοιτάζει να βρει την ευκαιρία πότε να έρθει. Αλλά φοβάται μην του κλείσεις την πόρτα», ψέματα του λέει. Και έτσι αυτός τους ειρηνεύει· μεγάλη ευλογία αυτή. Και λέει ο άγιος άνθρωπος αυτός, ο Συνέσιος: «Ου κακόν το κακόν, ειρήνην άγον». Εφόσον φέρνει ειρήνη, δεν είναι κακό, λέει, και αυτό το κακό ακόμη.

Θυμόσαστε κάποτε που σας έλεγα από το Γεροντικό τον νέον εκείνον, τον καλόγερο εκείνον, που έμαθε ότι ο γέροντάς του δεν τα είχε καλά με κάποιον γέροντα επί πολλά χρόνια. Τι μετεχειρίσθη; Ο άνθρωπος είναι εφευρετικός, αν έχει αγάπη μέσα του Χριστού.

Όχι αγάπη από αυτούς που πηδούν από την Ακρόπολη κάτω ή πετάνε τα μυαλά τους. Όχι αγάπη έρωτος σατανικού, πορνείας και μοιχείας. Αγάπη Χριστού, με θυσίαν ενδυμένη. Τι εφεύρε αυτός; Εζήτησε να πάει σε ένα πανηγύρι.

Ήταν πανηγύρι και κάποτε είχαν έρθει μερικοί και φέρανε λίγα σύκα για φιλία, γλυκά όπως τα λέγανε. Και αυτός ο μικρός κράτησε δυο σύκα και τα έκρυψε. Και όταν πήρε την ευλογία από τον γέροντά του για να πάει στο μοναστήρι το άλλο που εόρταζαν, βρήκε εκεί κοντά την καλύβα του γέροντος, που ο γέροντάς του δεν τα είχε καλά. Και πάει και τον επισκέπτεται. «Ευλόγησον». «Καλώς τον», ο γέροντας. «Εσείς όλοι οι γεροντάδες που τώρα...»

Που τόσα καλά λόγια λέει ο γέροντάς μου για σένα. Τίποτα; Ναι, λέει ο γέροντας.

«Ποιον έχεις γέροντα, παιδί μου;» «Τον Τάβη». «Και λέει καλά λόγια για μένα;» «Μα κάθε μέρα. “Αυτόν έπρεπε να έχεις γέροντα εσύ. Αυτός αξίζει, εγώ δεν αξίζω τίποτε”.» Τέτοια λόγια. Και ήθελα να σε δω. Και από την ευκαιρία που ήρθα εδώ στο μοναστήρι για την εορτή.

Για την εορτή θα νόμιζα ότι θα έχανα τον κόσμο μου, αδερφέ μου, να, εδώ πέρα να σε δω. Και μάλιστα, να μην ξεχάσω, δεν είχε τίποτα άλλο να σου δώσει και μου έδωσε ένα σύκο να σου δώσω για φιλία. Κόκαλο ο γέροντας. «Ευχαριστώ τον Θεό που σε γνώρισα. Την ευχή σου, γέροντα. Τι καλός άνθρωπος, γέροντα!» Πάλι γυρίζει ο άλλος. Τώρα άρχισε να ελέγχεται. «Λέει αυτός ο άνθρωπος καλά λόγια για εμένα, και εγώ κρατάω; Τι κάνω εγώ; Πού πάω εγώ;» Πάει στον γεροντή. «Καλώς όρισες.»

Σου είμαι θυμωμένος, γέροντα. Γιατί, παιδί μου; Έχεις ένα τέτοιο καλό φίλο και έναν τέτοιο καλό γέροντα και δεν μου μίλησες ποτέ για τον άνθρωπο αυτό που λέει τόσα λόγια για εσένα. Ποιον έχω φίλο εγώ; Έναν εκεί στο μοναστήρι δίπλα, που έχει μια καλυβούλα κ.λπ. Και πού τον γνώριζα αυτόν; Πού τον γνώριζα; Ώρες ολόκληρες μου λέει, από βραδύς μου λέει για εσένα.

Λέει για σένα ότι έχεις γέροντα, και αυτός είναι γέροντας, και χαλάλι και τα λοιπά, και μπράβο σου να τον προσέχεις και τα τοιαύτα, και δεν μου είπες ποτέ γι’ αυτόν τον γέροντα. Και μάλιστα, μην ξεχάσω, μου έδωσε ένα σίγουρο να σου δώσω για φιλία. Άρχισε τώρα ο ένας να ελέγχεται και ο άλλος να ελέγχεται. Αλλά δεν είχε πάει κανείς να συναντήσει τον άλλον. Κάποτε, κατά τύχην, σε ένα άλλο πανηγύρι, γιατί πηγαίνει να αντιπροσωπεύσει από αυτά τα καθολικά που εορτάζουν, να σου ο ένας μπαίνει από τη μια πόρτα.

Και ο άλλος βγαίνει από τη μια πόρτα και ο άλλος βγαίνει από την άλλη και, μόλις είδε ο ένας τον άλλο, πήγε και έπεσε ο ένας στην αγκαλιά του άλλου και άρχισαν να κλαίνε και να φιλιώνται, χωρίς να λένε τίποτα. Αλλά τα δάκρυα αυτά κι η αγκαλιά τα είχαν πει όλα. Και ποιος την είχε επιτύχει αυτή τη συμφιλίωση; Αυτό εδώ το καλογεράκι. Είναι εφευρετικός ο άνθρωπος· όταν θέλει, βρίσκει μυρίους τρόπους. Ναι, άνθρωποι επλήρωσαν πολλά ποσά, πολλά χρήματα για αυτή τη φιλία.

Γνωρίζω ανθρώπους που πλήρωσαν χιλιάδες δραχμές, γιατί κάποιος υπήρξε σκληρός, άδικος, και πήγαν και πλήρωσαν αυτοί για να συμφιλιωθούν, για να αγαπήσουν. Αδιαφόρησαν αν στερηθούν κάτι, προκειμένου να επιτύχουν την αγάπη αυτή, τη συμφιλίωση αυτή, και είναι δοσμένη στα χέρια τα δικά μας.

Και το υποσχόμεθα στην Εκκλησία και το αιτούμε από την Εκκλησία. Και φωνάζουμε διά του Ψάλτου: «Παράσχου, Κύριε». Δώστε μου. Ναι, θα το κάνω, θα το ενεργήσω. Θα προσέξω το υπόλοιπο της ζωής μου να είμαι ειρηνικός, να είμαι εν μετανοία. Ναι.

Τίποτε. Κανένας δεν πήρε την απόφαση. Λένε ορισμένοι: «Πού να πάω; Δεν ξέρω κανέναν, δεν θέλει». Για πες το Θεό να σε στείλει, για πες το Θεό να σου φανερώσει πού είναι η ανάγκη η πνευματική και πού είναι η ανάγκη η υλική.

Να δεις, ούτε καν προλαμβάνεις, ούτε καν μπορείς να αντεπεξέλθεις. Ούτε ύπνος θα σου πηγαίνει, ούτε τα χρήματα θα σου φτάνουν, οσοδήποτε κι αν έχεις. Είναι τόσες οι ανάγκες, αλλά δεν ξέρεις καμία. Γιατί ουδέποτε ενδιαφέρθηκες για να μάθεις.

Δεν είναι τοιχοκολλημένα αυτά, αλλά είναι ψέμα.

Είναι ψέμα. Πολλούς ξέρουμε και τους συζητούμε εκ των υστέρων και τους συζητούμε από πίσω τους, όπως θα λέγαμε, και ουδέποτε πήραμε το θάρρος, κατόπιν προσευχής, να πάμε και μπροστά τους. Εεε, πού πάτε; Πού ξέρεις τι γίνεται; Πού ξέρεις αν σφάλλεις; Άλλωστε, τι κερδίζεις να έχεις αυτή την κακία; Τι κερδίζεις; Αδέρφια δεν μιλιούνται και δεν βρίσκεται καν άνθρωπος να μπει στη μέση, να γεφυρώσουμε, να γεφυρώσουμε, και έχουν τη γνώμη ότι πρέπει να είναι δεσπότης.

να είναι λεσπότης για ένα γεφυρός, να είναι φιολόγος, να είναι μεγάλος για ένα γεφυρός. Μέσα στις πολλές συμβουλές που δίδει ο Σολομών, φέρει και το μυρμήγκι πολλές φορές στα επιχειρήματά του. Το πώς σκέπτεται, το πώς ενεργεί, το πώς αποθηκεύει, το πώς προβλέπει τους θερισμούς, το πώς θερίζει και τα πάντα.

Αν θα ήθελε, λοιπόν, κανείς ποτέ του να συμβουλευτεί για αυτό το γεφύρι μας, ας πάει να κοιτάξει εκεί. Που εργάζονται τα μυρμήγκια και κουβαλούν όλη την ημέρα, χωρίς πεντάωρο, χωρίς οκτάωρο, χωρίς μεσημβρινό και χωρίς και χωρίς και χωρίς.

Να διαβάσεις τη ζωή των μυρμηγκιών. Θα δεις ότι, όταν υπάρχει ένα χαντακάκι στη μέση και δεν μπορεί να το περάσει το μυρμήγκι, πάει και παίρνει μια καλαμιά. Και την τραβάει και τραβάει, μέχρι που τη φέρνει στο χαντακάκι.

Και έπειτα γυρίζει από πίσω και τη βάνει μπροστά και τη σπρώχνει. Μέχρι που την κάνει γέφυρα και περνάει επάνω, αυτό και τα άλλα.

Αυτό το μυρμηγκάκι, η κορωνίς, ο άνθρωπος, ο βασιλεύς της δημιουργίας. Η εικόνα του Θεού, τίποτα δεν μπορεί να εφεύρει. Κανένας δεν μπορεί να γαληνεύσει, να ειρηνεύσει, να μπει στη μέση. Κανένας. Δεν θελήσαμε ποτέ, ούτε το σκεφτήκαμε ποτέ.

Ψέματα Του λέμε ότι θέλουμε να είναι, όπως σας είπα, ειρηνικό το υπόλοιπο της ζωής μας. Δεν το θέλουμε. Αλλά αν παραδεχτούμε ότι είμαστε ειρηνικοί, όπως πολλοί άνθρωποι έχουν κατορθώσει να έχουν πείσει τον εαυτό τους, έχουν τη γυναικούλα τους, τα παιδιά τους ή τον πατέρα και τη μητέρα, ή ορισμένοι έχουν τη συνταξούλα τους.

Τη συνταξούλα τους έχουν, εξασφαλισμένα τα πάντα, μένει η αγάπη. Έχουν αγάπη, τρώνε τα σάλια τους, πεθαίνει ο ένας για τον άλλον και αρρωσταίνει ο ένας για τον άλλο, το να αρρωστήσει και ο άλλος.

Ευχή

Αλλά τους λείπει το δεύτερο μέρος. Δεν είναι αρκετή η ειρήνη με τον συνάνθρωπο, χρειάζεται και η ειρήνη με τον Θεό. Αλλά είναι αμετανόητοι, είναι ανεξομολόγητοι. Εκκλησία δεν έχουν, την ακούν από το ραδιόφωνο. Κάθε Μεγάλη Πέμπτη, για τα χρόνια πολλά, πηγαίνουν. Πνευματικόν δεν θεωρούν άξιον, είναι ανώτεροι του πνευματικού αυτοί. Τη νηστεία την έχουν εξοστρακίσει. Ούτε Τετάρτη ούτε Παρασκευή δεν περνάει μέσα. Η νηστεία είναι για τους κουτούς και νηστεύουν οι ιερείς ή οι καλόγεροι, οι βλαμμένοι, όπως λέει ο κόσμος. Και δεν έχουν επιτύχει στο δεύτερο μέρος. Είναι απαραίτητο και το δεύτερο μέρος. Η μετάνοια του ανθρώπου πρέπει να είναι συνεχής. Γιατί πρέπει να είναι συνεχής η μετάνοια; Διότι υπάρχει και συνεχής πτώση. Κάθε πτώση μου.

Η ευχή μου προϋποθέτει σήκωμα. Κάθε πτώση έχει ανάγκη αναστάσεως. Εξύβρισες τον άλλον, κτύπησες το χέρι σου, κάτι. Πώς θα το πείτε; Έχει ανάγκη μετανοίας. Θα ζητήσεις συγγνώμη από τον άλλον. Και αν είναι βαρύ το πράγμα, θα φτάσει και στην εξομολόγηση ακόμα.

Γιατί είναι μεταξύ της οργή, είναι μεταξύ του θεμού και ανήρ θυμώδης ούκες θύμων Ο θυμός είναι σατανικό πράγμα. Υπάρχει και θυμός αγαθός. Θυμώνεις γιατί εξακολουθείς να είσαι ο ίδιος. Να θυμώσεις κατά της αμαρτίας.

Να χτυπήσεις τα πόδια σου κάτω και να δαγκώσεις το χέρι σου, λέγοντας: «Να το κάνω». Μπορεί να το κάνεις. Ανάσταση. Αλλά να θυμώ για την αδυναμία του άλλου, για την κακία του άλλου, δεν έχω δικαίωμα. Το κακό θα το νικήσει με το καλό. Το κακό με το κακό δεν νικιέται. Και πολλές φορές ορισμένοι φροντίζουν να θεραπεύσουν το κακό σε μια άκαιρη στιγμή.

Είναι αλήθεια ότι ένας κακός έχει ανάγκη συνταγής να γίνει καλός. Ξαρτάται τώρα πώς θα αντιδώσει τη συνταγή αυτή Αν τη δώσεις απάνω στην ώρα του θυμού, της οργής, δεν θα πιάσει η συνταγή αυτή. Πρέπει να έχεις την υπομονή και την καρτερία να τη δώσεις παρακάτω.

Να διπλωθείς, να ταπεινωθείς, να δαγκωθείς, να δεχτείς τον εξευτελισμό και λοιπά, οποιοσδήποτε κι αν είσαι. Και παρακάτω να φυλάξεις, σε κατάλληλη στιγμή, να δώσεις τη συνταγή, μήπως φέρει αποτελέσματα.

Στους Γαλάτας γράφει ο Παύλος πώς να συμπεριφέρεται ο άνθρωπος προς τους έξω.

Ο άνθρωπος που τίθεται εναντίον σου κακώς, είτε μικρός είναι είτε και μεγάλος, είτε υπό σου, διότι είσαι ο διευθυντής, ή διότι είναι το παιδί σου, ή διότι είναι το ανιψίδι σου, ή διότι είναι το εγγονάκι σου, ή διότι ξέρω εγώ ποιος είναι, πάντοτε, όταν τίθεται εναντίον σου και αντιστέκεται στην ορθή σκέψη, γνώμη, πάει να πει ότι είναι στα χέρια του σατανά.

Είναι εζωγρημένος σ’ εκείνο το θέλημα. Κι ένας άνθρωπος που είναι στα χέρια του σατανά, ό,τι και να του πεις εκείνη την ώρα, είναι σαν να μιλάς σε ένα μεθυσμένο. Τι λογική απάντηση και συζήτηση μπορεί να έχεις με ένα μεθυσμένο;

Θα περιμένεις να ξαστερώσει, για να τον καλέσεις να μιλήσεις μαζί του και να επιφέρεις τίποτα. Αν του μιλήσεις την ώρα που είναι μεθυσμένος, δεν μπορείς να επιτύχεις τίποτα.

Αλλά αυτό χρειάζεται: να κάνεις διάγνωση ποιος σου κάνει τον πόλεμο τώρα, ποιος έχει δυναμώσει τώρα, γιατί είσαι αδικημένος, γιατί σου τρώνε τον ιδρώτα σου, γιατί τον εγωισμό σου τρώνε, γιατί, γιατί, γιατί. Και θα δεις ότι πίσω από αυτόν είναι αυτός με την ουρίτσα.

Και με τα κερατάκια. Και τότε θα πάρεις μια θέση διαφορετική. Αυτό εμείς δεν το έχουμε υπόψη μας.

Γι' αυτό και ακριβώς πολλοί άνθρωποι δεν έχουν τη δύναμη να συγχωρήσουν και κρατούν κακία. Και όταν κρατάς κακία ή θυμό, διώχνεις τη χάρη. Είναι σαν τον καπνό που διώχνει τη μέλισσα. Έτσι λέει ο Μέγας Βασίλειος.

Χάρη Θεού θέλει. Και χρειάζεται ένας μεγάλος αγώνας. Κύριε, πολλοί άνθρωποι αμετανόητοι, πολλοί άνθρωποι ανεξομολόγητοι, ατακτοποίητοι ακόμη, δεν έχουν ηρεμήσει με τον Θεό ούτε με τον πλησίον. Ούτε έχουν τακτοποιήσει αδικίες που θα μπορούσαν να έχουν τακτοποιήσει, ούτε έχουν τακτοποιήσει αμαρτίες που θα μπορούσαν να έχουν δωρεάν τακτοποιήσει.

Πάλι σ’ αυτούς χρειάζεται και η επέμβαση, όπως είπα προηγουμένως· παίζει μεγάλο ρόλο ο τρίτος. Ο τρίτος παίζει μεγάλο ρόλο, όμως να είναι την κατάλληλη στιγμή. Γι’ αυτό ο Σολομών έλεγε: «Καιρός παντί πράγματι», το κάθε πράγμα στην ώρα του, όχι σε ώρα που δεν πηγαίνει.

Αν στο ρούχο σου πέσει μια λάσπη και σπεύσεις να την καθαρίσεις μόλις πέσει, θα το λερώσεις χειρότερα. Αν την αφήσεις και ξηρανθεί, το τρίψεις την αύριο, θα φύγει. Έχεις την υπομονή να το αφήσεις να ξηρανθεί;

Διότι οπωσδήποτε η σκέψη της άλλης ημέρας, η σκέψη από μία ώρα, από δύο ώρες, είναι διαφορετική της ώρας εκείνης. Και εντούτοις υπάρχουν άνθρωποι που πολλά χρόνια έχουν αγώνα με τον Θεό, έβριζαν τον Θεό και δεν ήθελαν να το τακτοποιήσουν.

Μακροθυμεί ο Θεός, περιμένει ο Θεός, θέλει την επιστροφή του ανθρώπου, δεχαίνεται επί τη απολύεια των ανθρώπων Και εντούτοις ο άνθρωπος δεν κάνει καλή χρήση της μακροθυμίας και της χρηστότητας. Μία, λοιπόν, λέγω απλώς, ένα σημείο προϋποθέτει ανόρθωση.

Δεν υπάρχουν δικαιολογίες. Άλλοι χειροδικούν, άλλοι βλασφημούν στην οργή τους επάνω, κάτι τους έφυγε, ένας λόγος, άλλοι καταράστηκαν, άλλοι είπαν κάποιο ψέμα που έκανε κάποια ζημιά, χίλια δυο άλλα πράγματα, τα οποία όλα αυτά έχουν ανάγκη μετάνοιας.

Μετάνοια. Γι' αυτό η μετάνοια πρέπει να είναι διαρκής, διότι και οι πτώσεις είναι συνεχείς. Κάθε πτώσις έχει ανάγκη αναστάσεως. Και σας έχω πει πολλές φορές αυτό του Αγίου Αρσενίου, ο οποίος, παρότι ήταν 94 ετών και είχε και νεκρανάσταση στο ενεργητικό του, έλεγε στην προσευχή του: «Πρόσθες μοι χρόνον, Κύριε, ίνα βάλω αρχήν μετανοίας». Ποιος; Ο Άγιος Αρσένιος.

Άγιος Αρσένης. Και ωραία ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέγει: «Εάν πάσας τας αρετάς ανέλθεις, περί αφέσεως αμαρτιών προσεύχεσαι». Αν όλες τις αρετές, λέει, τις έχεις κατακτήσει, πάντοτε να προσεύχεσαι περί αφέσεως αμαρτιών.

Και πού είναι οι αμαρτίες; Δεν τις βλέπω. Τις βλέπει ο αναμάρτητος· ο αμαρτωλός δεν μπορεί να ιδεί τις αμαρτίες, ο τυφλός δεν μπορεί να ιδεί, ο συναμαρτωλός δεν μπορεί να ιδεί. Και αν βλέπει βέβαια του άλλου το σακούλι, δεν βλέπει το δικό του, το οποίο έχει πετάξει πίσω.

Και όσο ο άνθρωπος και αν είναι τακτοποιημένος και προσεκτικός και αγωνίζεται στον κόσμο τούτον, έναντι του Ιησού είναι αμαρτωλός. Εάν κανείς διαβάσει τον Ιώβ, θα τρομοκρατηθεί.

Ξέρετε τι λέγει ο Ιώβ; Η σελήνη δεν είναι καθαρή ενώπιον αυτού. Τα άστρα και οι άγγελοι είναι μηδαμινά ενώπιον αυτού. Πώς δύναται άνθρωπος γεννημένος από γυναίκα, όστις πίνει την ανομίαν ως το ύδωρ καθημερινώς, να λέγει ότι είναι καθαρός και αναμάρτητος;

Πώς τολμά; Βέβαια, αν παραλληλίζεις τον εαυτό σου με τον γείτονα ή με τη γειτόνισσα ή με τους κακούς ανθρώπους, φυσικά θα βρεις τον εαυτό σου άγιον και πανάγιον. Εάν όμως τον παραλληλήσεις με τον Χριστό, τι θα γίνει; «Εν ταις λαμπρότησι των Αγίων σου πώς εισελεύσομαι ο ανάξιος;» Βάλτε αυτή τη λέξη μόνο και από εκεί θα καταλάβετε.

Δεν προορίστηκε ο άνθρωπος ούτε για τους ζωγράφους, ούτε για το πρώτο, ούτε για το τρίτο, ούτε για τις Θεσσαλονικείς. Προορίστηκε για τη λαμπρότητα των Αγίων Του.

Για εκεί προορίζεται. Εδώ θα μείνει το χώμα αυτό, το τσόφλι αυτό, το κλουβί αυτό, το οποίο θα πάρουμε καινούριο αύριο, μετά την Ανάσταση. Αλλά η ψυχή προορίζεται «ἐν τῇ λαμπρότητι τῶν Ἁγίων Σου». «Πῶς εἰσελεύσομαι ὁ ἀνάξιος; Ἐὰν γὰρ τολμήσω συνεισελθεῖν εἰς τὸν νυμφῶνα, ὁ χιτών με ἐλέγχει, καὶ δέσμιός ἐκβαλοῦμαι ὑπὸ τῶν Ἀγγέλων».

Λοιπόν, διαβάστε το 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου, να ιδείτε το γάμο τον μεγάλο που έκανε, εκεί που παρακάθισαν πολλοί, που βρήκε έναν μη έχοντα ένδυμα γάμου και του είπε: «Εταίρε, φίλε, πώς εισήλθες ώδε;» Και αυτός άφωνος. «Δέστε τον», λέει, «χέρια και πόδια και ρίχτε τον εις το σκότος το εξώτερον· εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων».

Πολλοί μας λοιπόν έχουν 40 μέρες να πάνε στον πνευματικό Ένα χρόνο, πέντε χρόνια, δέκα χρόνια, είκοσι χρόνια, πενήντα χρόνια άνθρωποι να πάνε στον πνευματικό. Αν ήταν δυνατόν ο πνευματικός να υπάρχει κάθε μέρα στο σπίτι, και πάλι θα είχε φόβο ο άνθρωπος να κολαστεί.

Διότι και μία αμαρτία τον κολάζει, και μιας στιγμής αμαρτία τον κολάζει, όπως και μιας στιγμής μετάνοια τον σώζει. Βέβαια, αυτά που λέγω τώρα σηκώνουν πολλή συζήτηση από ορισμένους, οι οποίοι δυστυχώς δεν έχουν προσέξει όσο πρέπει, γιατί έχουνε τη γνώμη ότι θα προλάβουν το υπόλοιπο.

Ας ζήσω κι εγώ και θα τα κανονίσω εγώ. Άλλος είναι καλός, δεν λέτε εσείς; Ο Θεός, γιατί να μη με συγχωρήσει και μένα; Αν προλάβεις, αδελφέ, δεν μου παίρνεις τη θέση μου, ούτε κανένας άλλος. Έχεις τη θέση σου εκεί. Αν προλάβεις, έχει καλώς.

Έχεις συζητήσει όμως πότε θα φύγεις; Τι θα πεις; Το «μνήσθητί μου» που είπε ο ληστής δεν περνάει. Δεν έχει «μνήσθητί μου» σήμερα. Σήμερα έχει βάπτισμα. Έχει εξομολόγηση, αν ελέρωσες το βάπτισμά σου. Έχει Θεία Κοινωνία για να λευκαίνει το βάπτισμά σου. Έχει άλλες δουλειές σήμερα.

Το «μνήσθητί μου» είναι στην Παλαιά Διαθήκη. Ο Χριστός δεν είχε πει τότε «τετέλεσται» ακόμη, όταν ήκουσε το «μνήσθητί» του ληστού και του έδωσε τη διαβεβαίωση ότι «σήμερον μετ’ εμού έση εν τω παραδείσω».

Άλλωστε, όταν ο άνθρωπος από σκοπού για να αμαρτάνει, για να παραμένει περισσότερο στην αμαρτία με τον διάβολον στον κόσμο τούτον, Αδιαφορώντας για τον Θεό και τα στεντολάσεις του να γνωρίζει ότι θα σκληρυνθεί στο τέλος σαν τον Φαραώ Και θα σκυρινθεί στο τέλος σαν τον Εξεβονίμων Ληστή Ο οποίος είχε τασιλίες προϋποθέσεις Κι αυτός να πει το μύθη τι μου και δεν το είπε Θα σκυρινθεί κατά τέτοια έννοια που δεν θα πει το μύθη τι μου Αλλά και λέγω και να το πει δεν ισχύει η μύθη τι μου Με χτυπήσει ένα αυτοκίνητο και με αφήσει παράλυτον κάτω, τι «μνήσθητί» να πω;

Εάν πάθω μία μαλάκυνση του εγκεφάλου, τι «μνήσθητί μου» να πω; Αν το ρεύμα με κεραυνοβολήσει, τι «μνήσθητί μου» να πω;

Ένα αυτοκινητικό δυστύχημα άλλο, μέσα, λέει, στα Κυπαρίσσια· τι «μνήσθητί» να πω; Ποιος σου είπε ότι θα πάνε τα πράγματα κατά τέτοια έννοια, ώστε να πεις «μνήσθητί»; Άλλωστε, υπάρχει πιο κάτω μία άλλη περίπτωση, που εκεί ξετινάζονται τα «μνήσθητι».

Πολλοί άνθρωποι που κάνανε μια ζωή πολύ χριστιανική σε όλη τους τη ζωή, τα έχασαν την τελευταία στιγμή της ζωής τους. Γιατί; Γιατί τα γεροντάματά τους δεν ήρθαν ειρηνικά, δεν ήρθαντε ανώδυμες, δεν ήρθαντε ανεπαίχυνα και δεν είχαν ετοιμάσει την καλή απολογία.

Ευαγγελία. Ένα άλλο γεγονός φρικτό, το οποίο συμβαίνει στη συνέχεια, και αυτός που έφτιαχνε αυτή τη λειτουργία και αυτά τα αιτήματα, τα έφτιαχνε δυνάμει του Πνεύματος του Αγίου, που είχε φιλοσοφήσει και εγνώριζε το πώς ο άνθρωπος είναι δυνατόν να χάσει την αιωνιότητα τις τελευταίες στιγμές της ζωής.

Άνθρωποι που ζήσαν μέσα στην Εκκλησία εχαθήκαν και αιρετικοί έγιναν ακόμη στο τέλος, γιατί δεν φιλοσόφησαν, δεν επρόσεξαν, εβλαστήμησαν, κατηράσαν την ημέρα που εγενήθησαν, κατηράσαν τα παιδιά τους, έφυγαν στην αφιλία κλπ., παρότι έζησαν, όπως θα λέει ο κόσμος, καλά και αγαπημένα και ωραία και χριστιανικά.

Εντούτοις όμως έχασαν την αιωνιότητα, γιατί δεν επρόσεξαν. Ναι. Αναφορικώς δε γι' αυτό το θέμα που μιλώ απόψε, το θέμα της ειρήνης, θα ήθελα να σας μεταφέρω μερικές σκέψεις Αγίων ανθρώπων. Παραδείγματι, ο Ψαλμωδός στο ΛΑΜΔΑ ΓΑΜΜΑ 14 λέγει: «ζήτησον εἰρήνην καὶ δίωξον αὐτήν».

Δεν έχεις απλώς να τη ζητήσεις, αλλά και να τη διώχνεις, μέχρι που να τη συλλάβεις, να την καταδιώχνεις δηλαδή, μέχρι που να τη συλλάβεις. Μην την περιμένεις να έρθει, ο σατανάς δεν θα την αφήσει να έρθει, θα υποστείς θυσίες, προσωπικές, υλικές, σωματικές, για αυτή την ειρήνη.

Η οποία ειρήνη είναι όχι αυτή των ανθρώπων με τον κλάδο της ελαίας ή με το της Ελευθερίας το άγαλμα στη Νέα Υόρκη, όχι τέτοιες ειρήνες κοσμικές, είτε αυτές που επαγγελλόμεθα εμείς ή επαγγέλλονται οι άλλοι κλπ.

Η ειρήνη η υπερέχουσα πάντα νουν είναι χάριτος Πνεύματος Αγίου. Είναι χάρη η ειρήνη η υπερέχουσα πάντα νουν, να στερεώσει τα διανοήματα. Βλέπετε τους Αγίους με στεφάνια, φωτοστέφανα· τι έχετε τη γνώμη ότι είναι αυτά;

Χάρις του Πνεύματος του Αγίου είναι αυτή, που εφρούρησε τον νουν, ώστε όλα τα πεπυρωμένα βέλη του σατανά εξοστρακίστηκαν και δεν έφεραν αποτελέσματα κατ' αυτού.

Θα την ζητήσεις, θα την επιδιώξεις με θυσίες και θα τη ζητήσεις και από τον Θεό. Θεέ μου, σε παρακαλώ, μη φύγω χωρίς ειρήνη με Σένα και με τον πλησίον μου. Με θυσίες και Σένα να αγαπήσω και να γνωρίσω και τον πλησίον μου να αγαπήσω και να συγχωρήσω.

Ο Γρηγόριος Νύσσης, ο αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου, λέγει σε ένα μέρος: Της αγάπης και της ειρήνης ουδέν ανώτερον τύχη Μπροστά στην αγάπη και στην ειρήνη μην βάλεις κανένα ανώτερο, λέγει. Για την αγάπη και για την ειρήνη να θυσιάσεις τα πάντα.

Τα πάντα, το εγώ σου, το συμφέρον σου, τα πάντα να τα θυσιάσεις. Μη θέσεις κανέναν ανώτερο των δύο αυτών, για την αγάπη και για την ειρήνη. Ο δε Παύλος, αυτός ο οποίος προτρέπει την ειρήνη, απαντά σε εκείνους που λέγουν: «Του λέω καλημέρα, δεν μου λέει. Τι να κάνω;» Μία την έχεις όλη κι όλη; Δεν έχεις άλλες στη σακούλα σου; Όταν ξανατον δεις, δώσ’ του άλλη μια καλημέρα. Περιμένεις να στη δώσει πίσω για να ξανατου λες την ίδια; Ποτέ μην είσαι φειδωλός με την καλημέρα.

Καλημέρισέ τον· εσύ από την πλευρά σου έλυσες τον δεσμόν. Γι’ αυτό λέγει στο 12ο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους, στίχο 18: «Ει δυνατόν, το εξ υμών, μετά πάντων ανθρώπων ειρηνεύοντες». Από την πλευρά σου, αυτό μπορούσα να κάνω: να του πω την καλημέρα του Θεού, να του στείλω χρόνια πολλά, να πω τον καλό λόγο, να πω και κάτι για τη δική του δουλειά. Δεν θα θελήσει; Αυτός θα βρεθεί δεσμευμένος.

Εγώ απαιδεσμεύτη, το αφημόν ειρηνεύεται με τα πάντων των ανθρώπων, γιατί κι αυτή η ειρήνη, εάν δεν βρει άνθρωπον ειρήνη, δεν κάθεται ειρήνη. Τι έχει πει στο Λουκάς το 5 ο Χριστός μας, θα πάτε σε ένα σπίτι, πείτε ειρήνη το οικοτούτο, και αν υπάρχει ως ειρήνη, θα καθίσει ειρήνη, ή δε μήγε, θα ξαναγυρίζεις εσάς.

Δεν είναι η ειρήνη που να την πουλήσουμε και να την αγοράσουμε ή να τη στείλουμε· χρειάζεται και τον ανάλογον άνθρωπο να την δεχτεί. Εγώ λοιπόν θα την εκτοξεύω, εγώ θα την εκπέμπω, εγώ θα την δίδω, εξαρτάται από αυτόν αν θέλει να την κρατήσει. Αυτά είχα να πω και απόψε, σαν μια συνέχεια των άλλων. Και εύχομαι να επιτρέψει ο Θεός να συνεχίσουμε. Αμήν.