Interpretation of the Lord's Prayer, Parts 1-2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

For this short time, allow me to say something that I would like to believe concerns us all.

If we look back to the very beginning of humanity in this world, we will find that the first human being felt the need to offer thanks to his Creator.

And we will go back—very far back—to what we might call the first family, and there we will find the first children. We will find, for example, Cain and Abel.

These two children felt the need to express their gratitude to God, and, as you yourselves know, they expressed it by making a sacrifice.

The Ascension of the Theotokos, Diadochos of Photike, the Annunciation, the Annunciation—Cain entangled his offering with his own egoism and became a murderer, as you know: the first man to soak the virgin earth with a brother’s blood.

And that blood cried out to God. God intervened, condemned Cain, and left him trembling for the rest of his life, marked so that he could be recognized and not killed, and so that people might see the consequences for those who do not pray in their lives.

And now, as we are gathered here and have listened to these Vespers, we have done nothing other than pray. And this morning, when we came to the Church, again we did nothing other than pray.

We offered something to God—perhaps words, an offering, incense, a candle, oil, or a prostration. We offered something. But, my God, the question arises: Did it reach Him? Did God accept it? This is a question that should be present in every human heart.

My God, did my prayer truly reach You, so that You might send divine grace back to me? For it must reach Him, be blessed, and return. In other words, it must bring something down from heaven. But it cannot bring anything down from heaven unless it first reaches heaven.

I do not know whether you have paid attention to the healing of the woman who had suffered from an issue of blood. A great crowd surrounded Jesus and pressed against Him.

Yet He declared, “Someone touched Me”—someone, not simply all those people. He did not say, “Be careful, you are stepping on Me; do not press against Me, because I do not feel well.” He said, “Someone touched Me, for I perceived that power had gone out from Me.” This seemed so strange to Peter that he said, “Lord, what are You saying? The crowd is pressing and crushing You, and yet You say that someone touched You?”

“I am not speaking about the crowd; I am speaking about one particular person, because I felt power go out from Me.” It was that poor woman who, for twelve years, had paid a heavy price in both blood and money without being healed. But when she simply touched the edge of the hem of His garment, “immediately the flow of her blood stopped.”

As a continuation of our earlier thought, this must concern us whenever we are about to stand in prayer, whenever we enter a place of prayer, and whenever we are about to take part in prayer.

My Christ, did You perceive that I came here? My Most Holy Theotokos, did you sense that I came here? For if no power goes out from them, will grace come to me? I must therefore keep something in mind and be attentive, so that this contact may be complete and may bear good fruit.

And yet, without wishing to offend anyone, this is the one thing to which people do not give the attention it deserves. A person does not prepare before standing in the presence of God to pray. He simply does not prepare.

And yet our Church has a prayer before prayer. That is, a person needs two prayers in order to pray: one to prepare himself and another in which he actually prays. To use the language of those who work with machinery, a person needs to warm up first—to warm up the engine so that it will start. That is how it is.

For this reason, the Church always uses that short prayer which begins, “O Heavenly King, Comforter, the Spirit of truth.” Here too, it is always said before all the other prayers. We ask for the grace of the Holy Spirit to come and be with us, to help us pray—not merely to pray, but to pray as we ought, in the proper manner.

And if we remember what Paul says in Romans, it is the Spirit, he tells us, who—

—with groanings that cannot be uttered, speaks to God about what is truly beneficial for the soul. We speak about our grandchildren; we speak about illness and cancer; we speak about financial matters; we speak about Holy Matrimony. We speak about such things.

Material, fleshly, self-interested, worldly things. But the Holy Spirit speaks to God in His own way about what is truly beneficial for the human soul. Sadly, we have forgotten that we also have a soul; we imagine that we are nothing but a body.

And you see how much care people devote to this body every day, and how many measures they take for it.

The Ascension, the Annunciation, the Annunciation, the Annunciation... The body is only the outer shell, yet a person looks after the outward appearance, wondering how to make an impression and how to win the admiration of others. And this, as you know, shapes the way we speak and think.

So I say that prayer is the most fundamental thing in human life, because it is the oxygen of the soul. It is better for a person to suffer from bodily asthma than from spiritual asthma. When someone has a respiratory disorder and feels short of breath, doctors may even use an artificial respirator, as you know, to help him. Often they give him oxygen by artificial means so that he can breathe and remain alive. Prayer does exactly the same thing for the human spirit.

The soul also needs oxygen, and the oxygen of the soul is prayer.

Someone may say, “Glory to God, I do pray.” I remember an elderly woman whom I once asked, “Grandmother, now that you have no chores and your grandchildren bring you the water, do you do anything here?” “What can I do, my child?” she replied.

“I have nothing to do,” she said. “What do you do? You have your cane, and you wave it at the chickens to keep them out of the garden. That is what you do; that is your only task. You do that with your hand. But do you do anything with your mouth?” I asked.

“What do you mean?” She did not understand me. I said, “Do you say any prayers? Do you ever say, ‘Lord’? Do you say it inwardly while you are sitting there, since you have no other work to do?” “Of course,” she said. “I say all my ‘Our Fathers.’ I say all my ‘Our Fathers.’”

In other words, she meant that she said everything she knew—the Lord’s Prayer, of course, and whatever else she knew. In her own language and her own way, she told me, “I say all my ‘Our Fathers.’”

I asked her, “Do you know the Lord’s Prayer?”

“Yes, I know it. My late grandmother taught it to me.” Her grandmother had learned it from her own grandmother. “Do you say it? Let me hear it.” She recited it to me. Haltingly, of course, but the grandmother did recite the Lord’s Prayer. Then I asked her, “What does the Lord’s Prayer mean?”

“Sit down, then, and explain it to me.” So I asked, “What does ‘Our Father’ mean?” I sat with her for about twenty minutes. At that time my work was with a land-surveying company, and I explained whatever I thought appropriate.

At the end she said to me, “What are you telling me, my child! We say these words without understanding them.” Taking my cue from that, I sometimes wonder: Do we understand the things we say?

The priest, the deacon, the bishop, and so forth make the proclamations, but we do not understand everything. Still, I may say inwardly, “Lord have mercy,” or, as soon as he finishes, I may answer, “Amen; yes, so it is.”

I may not have understood what he said, but I answer as though I had. Yet the essential reality is this: if we accept that prayer is the food of the soul, and that without prayer the soul is not nourished, then only one part of the human person—the flesh—is being fed. The spirit remains stunted, atrophied, and anemic. Then every temptation—whether concerning the flesh, self-interest, or the ego—finds a place to settle within it, just as a physically weak person is the first to succumb to every epidemic.

The soul must be properly nourished. And it eats—it eats a great deal—but it does not assimilate what it eats. That is why physicians often consider not how much you eat, but how much of what you eat your body actually absorbs; their assessment is based on that.

So there are people who eat but do not assimilate their food. These are the people who recite the words without understanding them and without paying attention to what they are saying. For if a person pays attention, he often comes to himself.

Once I went to speak in Kyparissia, where a schoolteacher gave me hospitality. After we had preached in his village, he took me to another village as well. On our way back—a journey of about half an hour—we were discussing these matters. The teacher, who was also a chanter, said, “Is it not wonderful that we are able to say the Lord’s Prayer to God? Did not Christ Himself give us this prayer to say?” “Yes,” I told him, “I heard you recite the Lord’s Prayer. But did you hear what the priest said immediately beforehand?” “What did he say?” he asked. “‘And count us worthy, Master, with boldness and without condemnation to dare to call upon You, the heavenly God, as Father.’ The priest is asking God on our behalf for the grace to dare to call upon Him and say, ‘Our Father.’” I still remember him stopping on a little bridge and saying, “What are you telling me? I have been chanting for more than forty years and saying the Lord’s Prayer, and that is what the priest means—that he asks God’s leave on our behalf to dare to call upon Him as Father? I never realized it.”

That was the situation: a schoolteacher, a teacher of Israel, a good man, a man who had spent forty years in churches, yet he was completely in the dark about the words he himself was saying. Do you understand? It was not from malice or lack of education, but from inattention—inattention. We do not pay attention. When we stand in prayer, in a place of prayer, we do not struggle to be truly present there.

Bear in mind that the human person—the flesh together with the spirit—is like a ewe and her lamb. The ewe is tethered down there to a stake, while the lamb leaps about, runs here and there, and busies itself with all kinds of things. It does not remain beside the ewe.

That ewe is the human body. The spirit wanders away: it goes home; it wonders where we will go tonight, what we will wear tomorrow, what time we must be somewhere, what we will take to an engagement party, what people are saying about us at this very moment, whether we are on good terms with them, or what will happen in court.

It is the little lamb running about. But a person must wait and make the effort to bring the lamb back, so that it may sit beside the ewe and they may pray together. I do not know whether anyone has ever told you this, but since I believe I am speaking to spiritually minded people, you will have noticed that you can read an entire Paraklesis and, for a long time, understand nothing at all.

Only at the end do you become aware of five or ten words. That is when the lamb finally returns. Until then, it has been wandering here and there. You were speaking, chanting, and reading, while your nous was running freely elsewhere; you were doing everything mechanically. If only we would come to ourselves and consider seriously what a privilege we possess as human beings.

No other created thing possesses it: neither the birds, nor the fish, nor the wild beasts, nor the trees, nor the seas, nor the mountains, nor the snow, nor the glaciers—nothing in the irrational creation. None of them has the right and dignity that a human being has: to speak to the Creator.

No other creature does. Only the human person has this authority: to stop God on the road.

Do you understand what I am telling you? You can stop God on the road. You cannot stop Karamanlis on the road. You cannot stop a king on the road. Often, you cannot even stop the Patriarch on the road.

But you can stop Christ on the road. And He says, “Here I am. What do you want? My beloved child, tell Me—what do you want?” A person should know that God has given him such power that he can prevail with God and, as it were, bind God.

Have you ever read in the Old Testament what happened when Jacob was returning home? Things looked very grim because of his brother Esau, whose birthright Jacob had taken. Esau had set out with four hundred men to destroy Jacob. What did Jacob do then? He reached a small river and sent his family across it.

He remained alone on the other side and prayed throughout the night. Scripture says that he wrestled with a man. That man was none other than Jesus Himself. At daybreak the man said to Jacob, “Let Me go, for dawn has come.” But Jacob replied, “I will not let You go unless You bless me.” The man asked him, “What is your name?”

He answered, “Jacob.” And the man said, “From now on you shall be called Israel.” That was where his name was changed: Jacob, a name associated with cunning, became Israel, a name associated with strength. “From now on,” He told him, “you shall be called Israel, because you have striven with God and prevailed. Since you have held God here in prayer and prevailed with Him, you shall also prevail with men.”

And a little farther on, when Jacob met his brother Esau, who was coming with four hundred men to tear him to pieces, Esau ran, fell upon his neck, embraced him, and kissed him. Through the extraordinary power of prayer, Jacob had prevailed with God that night. He had moved God; he had prevailed upon Him.

Indeed, Scripture says that the man who wrestled with Jacob all night in prayer touched his leg and put it out of joint. So in the morning Jacob walked with a limp. This is why the Jews do not eat the sinew from the thigh of an animal.

If you go to a Jewish market, you can buy that part of the meat without any difficulty. They do not eat it because the Lord God wounded their Patriarch—their forefather—in the leg, and so the Jews abstain from it.

Thus Jacob prevailed with God, and God allowed Himself to be bound, as it were, and remained there with him. We may also turn to what happened when God commanded Lot to flee: “Go out,” He told him, “for I am about to burn the five cities,” including Sodom and Gomorrah, which had fallen into dreadful corruption—much as we ourselves have today.

How You have not yet come, O Lord, and swept us away, I do not know. What did Lot say to Him? The elderly man could not run, and he said, “I cannot run far enough to reach the place You have told me to go; I will be consumed as well. Let me go instead to that nearby city, the little one,” a small city called Zoar. And God said to him, “Go where you must go, so that you may release My hands.” And this was only one man.

Lot’s wife, however, turned around on the way and became a pillar of salt. Out of curiosity she looked back to see what was happening to the cities, Sodom and Gomorrah, and she became a pillar of salt, which remains to this day. “Go where you must go,” God told Lot, “so that you may release My hands.” John Chrysostom speaks precisely of God’s “hands.” Yes, a righteous person binds the hands of God, and God remains there, restrained by him.

People do not know these things. They have never read, never studied, and never wished to pay attention. They do not know who their God is, what human beings are, or what authority, grace, and blessing they have been given: to speak with God and to prevail with God.

For God is prevailed upon through prayer; He allows the person who prays to prevail. Yes, God is prevailed upon. But what is it in God that the human person overcomes? Let me give you an example. Imagine a grandfather wrestling with his little grandchild, and the grandchild knocking the grandfather down.

The grandchild triumphantly boasts that he knocked Grandfather down. But how did he knock him down? The grandfather fell willingly; the child did not truly overpower him. And why did the grandfather fall? So that his grandchild might rejoice and feel victorious. What, then, really brought the grandfather down?

His love for his grandchild brought him down. The same thing happens with God. We do not overcome God’s almighty power; we overcome God’s love. Yet people do not realize that they have been given such power in this world: to prevail with God.

Therefore, taking our cue from what it has been possible to say at this time, we must pay attention to the words we speak. I shall give you a small example as we continue—God willing, tomorrow evening and during Holy Week—when we can consider it quietly.

I will give you a small example. Because we do not pay attention, do not understand, and do not read, we fail to receive what these prayers can give us. Which prayer is considered the shortest and the most blessed of all, as we were saying? It must surely be the Our Father.

This does not mean that the other prayers of our Church are unworthy—the most beautiful and profound prayers of Basil the Great, John Chrysostom, the Metaphrast, and the other Saints. It does not mean that these prayers are unworthy of our attention and use.

But I believe that, as a spiritual prayer—short yet all-embracing—the foremost prayer must be the Lord’s Prayer, the Our Father, which Christ Himself gave us. In a few words, He enclosed a vast meaning, both dogmatic and moral.

And I believe that if a person were willing and able to search deeply and dwell upon every divine word forming this precious string of beads, this ornament called the Our Father, many times he would not dare to say it.

Out of fear, awe, and shame, he might even leave the church when the chanter, speaking on his behalf and on behalf of the others, solemnly begins, “Our Father, who art in heaven,” and so forth. Yet people say the Our Father as though it meant nothing at all. And you have seen, as I told you earlier, how carefully the Church has placed this prayer in the service.

A person has two parents, two fathers: his father according to the flesh and his spiritual father. He has a father of the body and a father of the soul. Woe to him if he remains only with the father of his body and does not also have a father for his soul.

Likewise, woe to him if he remains only with his mother according to the flesh and does not also have a spiritual mother, the Church. For whoever does not have the Church as his spiritual mother does not have God as his Father.

Whoever has the Church as his mother has God as his Father. You cannot say the Our Father if your life is not centered in the Church. You cannot say the Our Father if you do not accept Christ, because Christ is the bridge that creates this kinship and enables you to have God as your Father.

For God has one natural Son, not many natural sons—one Son from the very essence of the Father, as we would say. He has only Jesus, His Only-Begotten, the Word of God, His Only-Begotten Son. How, then, can I call God my Father? If you make me your brother, I will introduce you to my father, and then my father will be your father as well.

A person who does not have Jesus as his brother cannot have God as his Father and cannot say the Our Father. Yet I often hear even prominent theologians saying on the radio and in various messages, “The people of the world are God’s children.”

That is blasphemy. The people of the world are not thereby the children of God. The children of God are those who have become the brothers and sisters of Christ. Those who do not receive Jesus do not have God as their Father. Whoever rejects the Son rejects the Father.

Christ is the One who restored our kinship with God. Adam and Eve could be called children of God, but when they sinned, that kinship was broken. They certainly remained God’s creatures, His creation. This is why Christ came afterward, as Paul tells us in Galatians 4:4–5, the passage we hear on the night of Christmas: “But when the fullness of the time had come, God sent forth His Son, born of a woman, born under the Law, to redeem those who were under the Law, that we might receive adoption as sons.”

Christ is the bond through whom we may become His children again. This is why John, writing his Gospel, says in the first chapter: “But as many as received Him, to them He gave the right to become children of God.”

This was given to those who received Christ. The Jews did not receive Him; they rejected Him and put Him to death. But those who received Him afterward, throughout the ages—those who believed in Him, listened to Him, and accepted Him—to them He gave the right to become children of God.

Therefore, if I am to say “Our Father” to God in heaven, I must be able to answer Him if He asks me why: because, by grace, I have as my brother my Lord Jesus Christ, His own natural Son. I received Him, believed in Him, was baptized into His Baptism, and receive His Body and Blood in Holy Communion.

And I, who was once mortal, became immortal; I who was made of earth became spiritual; I who was temporal became eternal through Him. For Christ says, “No one comes to the Father except through Me.” If a person wishes to reach the Father and eternal life, as we were saying here this morning, Christ is the way. This is the path of the believer.

The believer cannot go to the Father as the Jehovah’s Witnesses claim while rejecting Christ. He cannot reach the Father that way. He must pass through Christ and so come to the Father. He must put on Christ: “For as many of you as were baptized into Christ have put on Christ.”

If you do not receive Christ as food, so that this body of earth may be transformed into a spiritual body, and if you do not put on the new garment with which Christ clothes you in Baptism, how will you appear before the Father? This ladder, therefore—Christ our God—is indispensable. The believer cannot reach the Father by himself.

Someone may seize the opportunity to say, “I will go directly to Christ.” But he cannot go by himself. No matter how insistently he may claim that he belongs to Christ, he cannot reach Him on his own.

There are some three hundred and fifty Protestant heresies throughout the earth, in both East and West. They do not possess Christ, although they all claim to labor for Christ. Why? Because they reject the bridge placed in the middle, which is called the clergy. No one comes to the Father except through Christ, and no one comes to Christ except through the clergy.

He cannot come on his own. It is the clergy who administer the salvation of man; that is why no one outside the Church has any assurance of salvation. Therefore, if I am to have God as my Father, I must have Christ as my brother. Someone may say, “I believe in Christ.” I have no objection; I do not wish to contradict you.

But Christ said—“He who believes in Me…” Forgive me; Christ said, “He who loves Me keeps My commandments.” You believe in Christ? Then where are your children? You have cast them away. You believe in Christ? Where is your fasting on Wednesday and Friday, during the Forty-Day Fast and the other fasts? You believe in Christ? Very well. Where is your Holy Confession? Why do you not confess? You believe in Christ? Why do you not receive the Body and Blood of Christ? You believe in Christ? Why do you not go to Church? You believe in Christ? If you are a woman, how did you become a man? If you are a man, how did you become a woman? The list goes on. You believe in Christ, yet you blaspheme the Most Holy Theotokos? You believe in Christ, and yet throughout history all these things…

Let us examine it. How can these things go together? Such a person does not believe in Christ; he does not possess Christ. If you possessed Christ, you would heed Jesus Christ, reverence Jesus, and receive Jesus; and Jesus would bring you to the Father. A person may say in words that he possesses Christ, but Christ knows, and God knows, that he does not. He has Christ only on his identity card, only in official documents; he does not have Him in his life. “He who loves Me keeps My commandments.”

He who loves Me keeps My commandments. This is how a person will show that he loves Christ and truly desires Christ.

Christ was betrayed for money on Wednesday. Many witnessed it. He was sold through an unlawful council. He was crucified and died upon the Cross on Friday. Certainly. For whom? For me, the Christian. Yet if we persist in this delusion until we depart from this world, we shall meet God as Judge and chastiser, not as though He were someone who should fear us.

Therefore, when a person says, “Our Father, who art in Heaven,” he must understand what he is saying. If I am to call upon my Father in Heaven, I must not deny Christ. I must attend to Christ and listen to Christ, because it is through Him that I approach the Father.

That is why Christ said, “Whatever you ask in My name.” Put Me forward; appeal through Me; use My name—just as we sometimes tell someone, “Go and ask for it on my behalf.”

“Use my name. If one day you need something, or if you need money, use my name.” And so our name opens the way: “I come on behalf of Mr. So-and-so, and he sends you his greetings,” and similar things.

What happens then? Someone helps you for the sake of a friend. Is this not what Christ Himself says? He does not simply say, “Whatever you ask.” He says, “Ask it in My name.” Yet a person says casually, “Yes, I will go to Church; yes, I will go to the Paraklesis; I will go to Vespers,” but without any deep understanding of what this means—without realizing that Christ is watching.

So it is a daring thing. Our Holy Church has expressed this prophetically and with great precision: how can I call God my Father while refusing to have Christ as my brother? “Our Father, who art in Heaven.” This is the doctrinal part.

Now I shall say a little about the moral part. Listen to this as well. We encounter many people and many kinds of temptations in the world. For a Christian, there is not a moment when some flaming arrow is not aimed at him.

It may come from his child, his wife or husband, his business partner, his neighbor, his priest—from one person or another. And many times a person becomes discouraged. Especially when temptations follow one after another, when he bears a continuous cross, he becomes bewildered and, in a sense, loses his bearings.

And many times we meet people who are called Christians, who recite the “Our Father,” yet go about like orphans. You see them surrounded and pressed on every side, wandering like orphans.

There was once a God-fearing king who was threatened by two other rulers, something like Turkish warlords, let us say. When this devout king became afraid, he left the palace and went to the edge of the city, where there was a large cistern. Still dressed in all his royal garments, he knelt there and prayed.

As soon as the Almighty received his prayer, He immediately sent word to the Prophet Isaiah: “Go quickly to the outskirts of the city. You will find the cistern there, and beside it the king is praying. Go and tell him not to fear those two smoking firebrands—those two smoking firebrands.” You know what a firebrand is, do you not? It is a piece of wood taken from the fire after the flame has gone out, while it is still smoking.

In the presence of God, those men were nothing more than smoking firebrands before the king. Why? Because he bent his knee and prayed. I am sorry to make this brief digression, but our own leaders do not keep such things in mind and pay no attention to them.

They should bend their knees and ask God for strength. Then I would tell you where all these powerful men and enemies would end up. But our sins will allow us to suffer a terrible defeat, because we do not take these things to heart.

Nor are we interested in learning these truths, though our tradition teaches them. Our Church teaches them; God teaches them and continually reminds us of them. You cannot conduct your life as though none of this were true, when you have God in Heaven, who holds all things in His hands and can gather into one small plastic bag all the great ones of the earth, all those who trouble you—every one of them.

What did He do to Arius? His bowels spilled out in the latrine so that he would not enter and defile the Church. Did this not happen? It did. He is the same God yesterday, today, and forever. Yet when we say, “Our Father, who art in Heaven,” we do not understand who this God is.

We do not grasp Him rightly; we have diminished Him within ourselves. Let me give you one more example concerning this petition. Once, they say, there was a shipwreck: a great ship was sinking, people were being killed, and everyone was rushing toward the lifeboats.

There was a woman who, while everyone was shouting loudly, “To the lifeboats! To the lifeboats!” went through a hatch and headed down toward the ship’s hold. Instead of taking the stairs upward, she took the stairs downward. She reached the hold and found a young man there.

The Kingdom of Heaven, the Nativity of the Theotokos, Diadochos of Photike, the Annunciation, Hesychios the Priest, the Annunciation, Hesychios the Priest, the Annunciation. And since the young man’s father was a good captain, how could the captain allow the ship to sink? So she sought her own deliverance there, beside him.

Where is that kind of trust in us who say, “Our Father”? It is not there. Peter knew that the next morning they were going to behead him. Did he not know? Yet how soundly he slept! The angel came to him and said, “Get up quickly; put on your clothes and your sandals,” and so on. He was asleep.

How could he sleep at such a time? Yet he lay there sleeping.

We, then, who say the Lord’s Prayer—who open our mouths and say this part—not only dare to say it, but even if we suppose that we are in good standing, at the same time we deny Him by the way we live.

We act as though God did not exist for us, as though there were no one able to take our petitions into His hands, to let us be tempted only as much as is needful, and to allow the temptation only for as long as He wills. Everything is in His hands.

“Father, into Your hands”—and, as we say further on, “Your will be done.” But inwardly, with all our self-will, we want our own will to be done, and that is where everything becomes confused. In any case, let us stop here for tonight, and tomorrow we shall continue until we have made this matter clear.

Για το λίγο διάστημα αυτό, να μου επιτρέψετε να πω κάτι που θέλω να πιστεύω ότι όλους μας ενδιαφέρει.

Αν κανείς ανατρέξει από τότε που υπάρχει άνθρωπος στον κόσμο, θα βρει ότι ο πρώτος άνθρωπος αισθάνθηκε την ανάγκη να πει ένα ευχαριστώ στον Δημιουργό του.

Και θα πάει πίσω, πολύ πίσω, θα φτάσει δηλαδή στην πρώτη οικογένεια, που λέμε, και θα βρει τα πρώτα παιδιά. Θα βρει, παραδείγματι, τον Κάιν και τον Άβελ.

Τα δύο παιδιά αυτά αισθάνθηκαν την ανάγκη να εκφράσουν την ευχαριστία τους στον Θεό και την εξέφρασαν, όπως ξέρετε κι εσείς, κάνοντας μια θυσία.

Ανάληψης της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμ Τα έμπλεξε με τον εγωισμό του και έγινε και φονεύς, όπως ξέρετε, και είναι ο πρώτος ο οποίος επότισε την παρθένον γην με αδελφικό αίμα.

Και αυτό το αίμα διαμαρτυρήθη στον Θεό και ο Θεός επενέβη και αφόρισε τον Κάιν και τον άφησε να τρέμει όσο ζει, ώστε να είναι διακριτός, να μην τον φονεύσουν, για να βλέπουν οι άνθρωποι τα αποτελέσματα των ανθρώπων οι οποίοι δεν προσεύχονται στη ζωή τους.

Και αυτή τη στιγμή που είμαστε εδώ πέρα, που ακούσαμε αυτόν τον εσπερινό, δεν κάναμε τίποτα άλλο· κάναμε μια προσευχή. Και το πρωί που ήρθαμε στην Εκκλησία, δεν κάναμε τίποτα άλλο· κάναμε μια προσευχή.

Προσφέραμε κάτι στον Θεό, μα λόγια, μα προσφορά, μα θυμίαμα, μα κερί, μα έλαιον, μα γονάτισμα, κάτι προσφέραμε. Θεέ μου. Τίθεται όμως το ερώτημα: έφτασε; Το εδέχθη αυτό ο Θεός; Αυτό είναι ερωτηματικό, το οποίο δεν πρέπει να λείπει από κανέναν άνθρωπο.

Θεέ μου, Άραγε, έφτασε η προσευχή μου, ενωπιώνουσους, ώστε να αντικαταπέμψει την Θεία Χάρη μου. Διότι πρέπει να φτάσει, να ευλογηθεί και να επιστρέψει. Δηλαδή κάτι να φέρει από τον ουρανό. Και δεν θα φέρει από τον ουρανό, εάν δεν φτάσει στον ουρανό.

Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει τη θεραπεία της ποτε αιμορροούσης γυναικός. Πολύς κόσμος γύρω από τον Ιησού τον συνωστούσε.

Όμως διεμαρτυρήθη ότι «ήψατό μου τις»· κάποιος, όχι κάποιοι. Όχι «προσέξτε, με πατάτε, μην ακουμπάτε απάνω μου, γιατί δεν νιώθω καλά». «Ήψατό μου τις· εγώ γαρ έγνων δύναμιν εξελθούσαν απ’ εμού». και του Πέτρου, που φάνηκε αυτό όπως ελθινίστε, τόσο παράξενο, που λέει «Τι λες κύριε λέει, εδώ στα ξυλικνίδου, εδώ θα μαλλιώσουνε και θα σε σπελιώσουνε και λες πως θα κόβεις απάνω τους».

Δεν λέω για κάποιους, λέω για κάποιον, που ένιωσα δύναμη και εξήλθε από πάνω μου. Και ήταν η γυναικούλα αυτή, η οποία επί 12 έτη επλήρωνε φόρο σε αίμα και σε χρήμα, χωρίς να μπορεί να γίνει καλά. Και όταν ήγησε απλό, στην άκρη του κρασκεύου του λέγει «έστη παραχρήμα το αίμα».

Αυτό πρέπει πάλι, σαν συνέχεια της άλλης σκέψεως, να μας απασχολεί όταν πρόκειται να σταθούμε σε θέση προσευχής, όταν πρόκειται να παρευρεθούμε σε χώρο προσευχής, όταν πρόκειται να λάβουμε μέρος σε προσευχή.

Χριστέ μου, με κατάλαβες που ήρθα εδώ; Παναγία μου, με ένιωσες που ήρθα εδώ; Διότι, αν αυτοί δεν νιώσουν δύναμη να εξέρχεται, χάρη θα έρθει σε μένα; Πρέπει, λοιπόν, κάτι να έχω υπόψη μου, κάτι να προσέχω, ώστε αυτή η επαφή να είναι τελεία και να έχει και αγαθά αποτελέσματα.

Και εντούτοις, χωρίς να θέλω να θίξω κανέναν, το μόνο πράγμα το οποίο δεν προσέχει όσο πρέπει ο άνθρωπος. Δεν ετοιμάζεται ο άνθρωπος, προκειμένου να σταθεί μπροστά στον Θεό να προσευχηθεί. Δεν ετοιμάζεται.

Παρότι η Εκκλησία μας έχει μια προσευχή προ της προσευχής, δηλαδή χρειάζονται δυο προσευχές για να προσευχηθεί ο άνθρωπος, μία να προετοιμαστεί και μία να προσευχηθεί, δηλαδή όπως λένε οι άνθρωποι που έχουν σχέση με τα μηχανήματα, ο άνθρωπος έχει ανάγκη από μία προθέρμανση, προθέρμανση, το ζέσταμα της μηχανής για να πάρει μπρος. Αυτό είναι.

Γι' αυτό χρησιμοποιεί πάντοτε αυτή τη μικρή προσευχή που λέγει: «Βασιλεύ ουράνιε, Παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας». Αυτή και εδώ πάντοτε προτάσσεται προ όλων των άλλων προσευχών. Δηλαδή ζητάει κανείς τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου να έρθει μαζί του, για να τον βοηθήσει να προσευχηθεί, και όχι απλώς να προσευχηθεί, αλλά ως δει να προσευχηθεί, δηλαδή όπως πρέπει να προσευχηθεί.

Και αν θα ενθυμούμεθα αυτό που λέγει ο Παύλος στους Ρωμαίους, το Πνεύμα είναι εκείνο, λέει, το οποίο

στεναγμής αλλαλήτης ομιλεί προς τον Θεό το τι είναι το συμφέρον της ψυχής. Εμείς μιλάμε για τα εγγονάκια, εμείς μιλάμε για την αρρώστια, για τον καρκίνο, εμείς μιλάμε για τα θρητικά, εμείς μιλάμε για τον γάμο, μιλάμε για τέτοια πράγματα.

Υλικά, σαρκικά, συμφεροντολογικά, κοσμικά πράγματα. Το Πνεύμα όμως το Άγιο ομιλεί με τον δικό του τρόπο στον Θεό τι είναι το συμφέρον της ψυχής του ανθρώπου. Δυστυχώς ξεχάσαμε ότι είμαστε και ψυχή, έχουμε τη γνώμη ότι είμαστε μόνο σώμα.

Και βλέπετε πόση φροντίδα καθημερινώς και τι μέτρα καθημερινώς παίρνει ο άνθρωπος αναφορικώς με αυτό το σώμα.

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ Είναι το τσόφλι απ' έξω, κοιτάζει το εξωτερικόν, με τι τρόπο θα προξενήσει εντύπωση, με τι τρόπο ο άλλος θα τον θαυμάσει, και γι' αυτό ξέρετε πώς εκφραζόμεθα και πώς σκεφτόμεθα.

Λέγω, λοιπόν, ότι το θέμα της προσευχής είναι το βασικότερο πράγμα στον άνθρωπο, γιατί είναι το οξυγόνο της ψυχής. Προτιμότερο ο άνθρωπος να είναι ασθματικός σωματικώς, παρά ασθματικός πνευματικώς. και όπως ο χρηματικός που είναι με κάποια βλάβη στο πνεύμα να νιώθει μια δείσμια και πολλές φορές του κάνουν και τεχνητό θώρακα, όπως ξέρετε, για να τον διευκολύνει τον άνθρωπο, και πολλές φορές του δίνουν οξυγόνο με τεχνητά μέσα, για να μπορέσει να αναπνεύσει και να διατηρηθεί στη ζωή, αυτό τούτο συμβαίνει και με την προσευχή αναφορικώς με το πνεύμα του ανθρώπου.

Και η ψυχή έχει ανάγκη από οξυγόνο και το οξυγόνο της ψυχής είναι οι προσευχές.

Θα πει κανείς, εγώ δόξα τω Θεώ προσεύχομαι. Βάζοντας μια γιαγιά που έλεγε κάποτε, που την ερώτησα, λέω, γιαγιά, τώρα δεν έχεις δουλειές και τα εγγόνια σου φέρουν το νερό, εσύ κάνεις τίποτα εδώ; Τι να κάνω, παιδάκι μου;

Εγώ, λέει, δεν έχω τίποτα να κάνω. Τι κάνεις; Έχεις, λέω, το καλάμι και χτυπάς κότες μην πάνε στο περιβόλι. Αυτό κάνεις, αυτό κάνεις, αυτή είναι η δουλειά μόνο που κάνεις. Αυτό το κάνεις με το χέρι. Με το στόμα, λέω, κάνεις τίποτα;

Πώς; Και λοιπόν δεν με καταλάβαινε. Λέω, λες καμιά προσευχή, λες κανένα «Κύριε», λες το, λέω, μέσα σου, έτσι που κάθεσαι, λέω, δεν έχεις άλλη δουλειά να κάνεις. Λέγε μου, λέει. Λέγω όλα, λέει, τα πατερημά, λέγω όλα τα πατερημά.

Δηλαδή, δηλαδή ό,τι ξέρει ήθελε να μου πει, το Πάτερ ημών βέβαια, και ό,τι ξέρει, και μου το είπε με τη δικιά της γλώσσα, με τον δικό της τρόπο, ότι λέγω όλα τα πατερημά.

Λέγω, το πατερήμον το ξέρεις?

Ναι, το ξέρω. Συχωρεμένη, η γιαγιά μου το είχε μάθει. Γιαγιά, αυτό και το είχε μάθει η γιαγιά της. Το λες; Να τ' ακούσω. Μου το είπε. Κομτσί κομτά βέβαια, το είπε το πατερήμον η γιαγιά. Τι λέει αυτό λέω μέσα το πατερήμον.

Σκάφησε λοιπόν και με πείτε γι' αυτό. Λέω, τι λέγει το Πάτερ ημών; Κάθισα μαζί της περίπου 20 λεπτά, ήταν η δουλειά μου τότε και εργαζόμουν σε μια τοπογραφική εταιρεία τότε, και είπα ό,τι νόμιζα, εν πάση περιπτώσει.

Τι λες, παιδάκι μου, λέει, μου είπε στο τέλος. Και το λέμε και δεν καταλαβαίνουμε. Και λαβών αφορμήν εξ αυτού, καμιά φορά σκέφτομαι και λέω, αυτά που λέμε, τα καταλαβαίνουμε;

Εκφωνεί ο ιερεύς, ο διάκονος, ο επίσκοπος και λοιπά. Εμείς δεν καταλαβαίνουμε όλα. Μπορεί να λέω μέσα μου όμως, «Κύριε, ελέησε», ή μπορεί να λέγω, μόλις τελειώσει ο ίδιος αυτός, «αμήν, ναι, έτσι είναι».

Δεν το κατάλαβα τι λέει, αλλά έτσι είναι. Στην ουσία όμως, στην πραγματικότητα δηλαδή, είναι το εξής: Ότι, εάν παραδεχτούμε ότι η προσευχή είναι τροφή της ψυχής και χωρίς προσευχή η ψυχή δεν τρέφεται, τρέφεται μόνο το ένα σκέλος του ανθρώπου, η σάρκα, και το πνεύμα μένει γατσαγμένο, μένει ατροφικό και ανεμικό και ό,τι αν παρουσιαστεί σειρασμός έρευνας, σειρασμός του σάρκα, στο συμφέρον, το εγώ την πειράζει, βρίσκει θέση να καθίσει, όπως ο άνθρωπος ο αδύνατος δέχεται όλες τις επιδημίες, πρώτος αυτός.

Κανονικά πρέπει η ψυχή να τρέφεται. Και τρώει, τρώει, πολύ τρώει, αλλά δεν αφομοιώνει. Γι' αυτό πολλές φορές οι γιατροί δεν κοιτάζουν πόσο τρως, αλλά τι αφομοιώνεις από αυτό που τρως και επ' αυτού υπολογίζουν.

Υπάρχουν λοιπόν άνθρωποι οι οποίοι τρώγουν αλλά δεν αφομοιώνουν, και είναι εκείνοι οι οποίοι λέγουν, αλλά όμως δεν καταλαβαίνουν. Αλλά δεν προσέχουν σε αυτό που λένε, διότι πολλές φορές, αν προσέχει ο άνθρωπος, έρχεται στον εαυτόν του.

Είχα πάει κάποτε να μιλήσω στην Κυπαρισσία. Εκεί με φιλοξένησε ένας δάσκαλος. Αφού κάναμε στο χωριό του ένα κήρυγμα, με πήρε και πήγαμε και σε ένα άλλο χωριό. Όταν γυρίζανε, αυτός ήταν και ψάφος, όταν γυρίζανε καθοδόν, παιδί, ήταν μισή ώρα η διαδρομή, Τι ζητούσανε απάνω στα θέματα αυτά και λέει ο δάσκαλος, το πατερμόν δεν είναι θαύση να πούμε στο Θεό Γιατί μου λέει, δεν το έχει πει ο Χριστός αυτό το πατερμόν να το λέμε, δεν ευχαριστείτε Ναι του λέω, σ' άκουσα που το είπες το πατερμόν, αλλά άκουσες τι είπε λέω γρηγορότερα ο Παπά Λέει τι είπε, τολμά μου επικαλείστε σε τον Επουράνιο Θεό Πατέρα και λέει, τον θυμάμαι είναι έξω σε μια γεφυρούλα σαν είναι τώρα, στέκεται, τι λέτε ρε μου λέει, 40 τόσα χρόνια ψάλλω λέει και το λέω το πατέρ μου, αυτό λέει ο Δόχατρος, ότι ζητάει άδεια από το Θεό για λογαριασμό μας το ιερέ, που τολμά με να σε επικαλευτούμε και να σωθούμε πατέρα, δεν το κάνω λέει,

Και αυτό το πράγμα. Δάσκαλος, διδάσκαλος του Ισραήλ, καλός άνθρωπος, σαράντα χρόνια στις εκκλησίες άνθρωπος, μεσάνυχτα σ' αυτά που έλεγε όμως. Εδώ, καταλάβατε; Όχι από κακία, όχι από αγραμματοσύνη, από απροσεξία. Απροσεξία. Δεν προσέχουμε, δεν κάνουμε έναν αγώνα, όταν είμαστε στη στάση της προσευχής, σε χώρον προσευχής, να είμεθα εκεί.

Έχετε υπόψη σας ότι ο άνθρωπος, δηλαδή η σάρξ του με το πνεύμα του, είναι όπως η προβατίνα με το αρνί. Η προβατίνα δεμένη εκεί κάτω στο παλούκι. Το αρνί πηδάει, τρέχει, κάνει, φτιάχνει κ.λπ. Προβατίνα δεν μένει.

Αυτό είναι το σώμα του ανθρώπου. Το πνεύμα πάει έξω, πάει στο σπίτι, πάει πού θα πάμε το βράδυ, τι θα φορέσουμε αύριο, τι ώρα θα πάμε εκεί, τι θα πάμε σε αρραβώνες, τι λένε για εμάς τώρα αυτή την ώρα, ή ξέρω 'γω, να τα έχουμε καλά, τι θα γίνει στο δικαστήριο.

Είναι το αρνάκι που τρέχει. Όμως ο άνθρωπος πρέπει να περιμένει και να φροντίσει να γυρίσει το αρνί, να καθίσει δίπλα στην προβατίνα, για να προσευχηθούν. Γι' αυτό, δεν ξέρω αν σας έχει πει καμιά φορά, αν μιλώ προς πνευματικούς ανθρώπους, που έτσι θέλω να πιστεύω, θα είδατε ότι πολλή ώρα, ολόκληρη παράκληση διαβάζετε και δεν καταλάβατε τίποτα.

Και στο τέλος καταλάβετε 5-10 λόγες. Τότε γύρθε το αρνήνας, γύρδε από εδώ και από εκεί, μιλούσε, έψαλε, διάβαζε, ο νου του έτρεφε όμορφα, μηχανικά τα έκανα σε αυτά τα πράγματα. Αν λοιπόν θέλαμε να έρθουμε στον εαυτό μας και να σκεφτούμε σοβαρά τι προνόμιο έχουμε σαν άνθρωποι.

Δεν έχει κανένα από τα δημιουργήματα, ούτε τα πουλιά, ούτε τα ψάρια, ούτε τα θηρία, ούτε τα δέντρα, ούτε οι θάλασσες, ούτε τα βουνά, ούτε τα χιόνια, ούτε οι παγετώνες, ούτε η άλογη. Ούτε, ούτε, δεν έχουν το δικαίωμα αυτό, το αξίωμα αυτό που έχει ο άνθρωπος, να μιλάει προς τον Δημιουργό.

Κανένας άλλος. Μόνον ο άνθρωπος έχει αυτή την εξουσία, να σταματάει τον Θεό στον δρόμο.

Καταλαβαίνετε τι είναι αυτό που σας λέω; Να σταματάς τον Θεό στον δρόμο. Το Γκαραμαλή δεν μπορεί να του σταματήσει το δρόμο. Τον βασιλιά δεν μπορείς να τον σταματήσεις στον δρόμο. Τον Πατριάρχη δεν μπορείς να τον σταματήσεις πολλές φορές στον δρόμο.

Τον Χριστό τον σταματάς στον δρόμο. «Ιδού εγώ, τι θέλεις; Κανακάρη μου, λέγε, τι θέλεις;» Να το ξέρει ο άνθρωπος, ότι έχει τέτοια δύναμη από τον Θεό, ώστε να νικάει τον Θεό και να δεσμεύει τον Θεό.

Διαβάσατε ποτέ σας την Παλαιά Διαθήκη, όταν επέστρεφε ο Ιακώβ; Βρήκε άσχημα τα πράγματα από τον αδελφό του, τον Ησαύ, διότι του είχε κλέψει τα πρωτοτόκια. Είχε βγει με τρακόσου στόχους να τον πετρεπόσει τον Ιακώο Πουρθανέ Τι έκαμε τότε ο Ιακώβ; Έφτασε σε ένα ποταμάκι και πέρασε την οικογένεια από εκεί.

Και έμεινε αυτός από εδώ και προσήφιε το όλη τη νύχτα Και πάλευε, λέει, με έναν άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν ήταν άλλος του μόνος ο Λησούς. Τα ξημερώματα αυτός ο άνθρωπος του λέει του Ιακώβ. Αυτό με του λέει ξημέρωσε. Δε σε αυθύνω, του λέει, αν δεν με ευλογείς. Πώς είναι του λέει το όνομα.

Λέει: «Ιακώβ». «Τώρα, από εδώ και πέρα θα λέγεσαι Ισραήλ». Εκεί έγινε η μετονομασία. Ιακώβ πάνω απ' τη δόλια. Ισραήλ πάνω απ' τη δυνατότητα. «Από εδώ και πέρα», του λέει, «θα λέγεσαι Ισραήλ, εφόσον ίσχυσας μετά του Θεού, εφόσον ενίκησες το Θεό αυτός που εδώ τον κράτησες κάτω στην Πρεπερφή, θα ισχύσεις και μετά των ανθρώπων».

Και ο τράγνης του, πιο κάτω έξα που συνείδησε τον αδελφό του τον Ισάφ, που ερχόταν με τετρακόσιους να τον κάνει κομματάκια, ο Ισάφ φύγηκε πέσω στην αγκαλιά του και τον κατευθύνει. Με τέτρα εξαιβεία της προσευχής, νικώντας τον Θεό εκείνο το βράδυ. Εξαιβείασε τον Θεό. Τον εξαιβείασε.

Μάλιστα, λέγει, ο άνθρωπος αυτός που πάλευε με τον Ιακώβ όλη τη νύχτα στην προσευχή, τον έπιασε από το πόδι και του το στράβωσε. Και το πρωί πήγαινε κουτσαίνοντας ο Ιακώβ. Γι' αυτό και οι Εβραίοι δεν τρώνε τα μπούτια από τα κρέατα.

Εάν πάτε σε αγορά εβραϊκή, θα μπορείτε να ψωνίσετε μπούτι χωρίς καμιά γκρίνια. Δεν το τρώνε, διότι ο Ιεχωβά, ο Θεός, τραυμάτισε τον Πατριάρχη, τον πατέρα τους δηλαδή, στο ποδάρι και δεν το τρώνε οι Εβραίοι.

Τον ενίψηκε λοιπόν των Θεών, δεσμεύεται όσο έτσι, κάθεται έτσι. Εάν ακόμη θελήσουμε να πάμε, όταν έδωσε εντολή στο ΛΟΤ να φύγει, βγες του λέει ή θα την κάψεις, την πενταπόλη, που την έκανα, την εκράθαλα αυτά, τη λεγομένη στιγμή, τα σώμα και τα γόμορα, που έτσι έχουμε γίνει και εμείς τώρα.

Και πώς δεν ήρθες ακόμα, Κύριε, και φύγαμε, δεν ξέρω. Τι του είπε; Ο γέρων δεν μπόρεσε να τρέξει και του λέει: «Δεν μπορώ», του λέει, «να τρέξω, να φτάσω εκεί που μου λες· κατά συνέπεια θα καώ κι εγώ μέσα. Να με αφήσεις», του λέει, «να πάω εδώ κοντά, στην άλλη πολιτεία, τη μικρή», μια μικρή που έλεγαν τη Σηγώρ. Και του λέει ο Θεός: «Πήγαινε», του λέει, «όπου έχεις να πας, να μου λύσεις τα χέρια». Ένας άνθρωπος ήταν.

Ολός, γυρνάει κάτω εδώ μεταξύ και γίνει σπηλιάλατος. Από την περιεργία της, γύρισε να δει τι γίνονται οι πολυκατοικίες, τα σόδομα και τα γόμορα και έγινε σπηλιάλατος και υπάρχει μέχρι σήμερα. «Πήγαινε», του λέει, «όπου έχεις να πας, να μου λύσεις τα χέρια». Ο Χρυσόστομος λέει «στα χέρια». Ναι, ο δίκαιος άνθρωπος δένει τα χέρια του Θεού και ο Θεός στέκεται εκεί επάνω του.

Δεν το ξέρουν οι άνθρωποι αυτοί, λέει· δεν διάβασαν ποτέ, δεν μελέτησαν ποτέ, δεν θέλησαν να το προσέξουν ποτέ. Τι είναι αυτός ο Θεός τους και τι είναι οι άνθρωποι, τι εξουσία, τι χάρη, τι ευλογία, να μπορούν να μιλούν με τον Θεό και να νικούν τον Θεό.

Διότι ο Θεός νικάται εντυπροσευχή, νικάται εντυπροσωπούς, μα ο Θεός νικάται, ναι Τι νικάει ο άνθρωπος του Θεού, σφαίρεται Πάρτε ένα παράδειγμα. Δείτε έναν παππού να παλεύει με το εγγονάκι. Και το εγγονάκι να γκρεμίζει τον παππού.

Και να θριαμβολογεί το εγγονάκι ότι γκρέμισε τον παππού. Πώς τον γκρέμισε τον παππού; Έπεσε ο παππούς, δεν τον γκρέμισε. Και γιατί έπεσε; Για να χαρεί το εγγονάκι, να νικήσει το εγγονάκι. Ποιος τον γκρέμισε τον παππού;

Η αγάπη προς το εγγονάκι τον γκρέμισε. Αυτό συμβαίνει και με τον Θεό. Δεν νικάμε την παντοδυναμία του Θεού, νικάμε την αγάπη του Θεού. Και αυτό πάλι δεν το ξέρει ο άνθρωπος, ότι έχει τέτοια δύναμη να νικάει τον Θεό στον κόσμο Του.

Θα πρέπει λοιπόν ο άνθρωπος κάπως, λαβών αφορμήν εξ αυτών που επιτρέπεται να λεχθούν αυτή την ώρα, να προσέχει σε αυτά που λέει. Θα σας δώσω ένα μικρό παράδειγμα μέσα σε μια σειρά, αν ο Θεός επιτρέψει, και αύριο βράδυ και στη Μεγάλη Εβδομάδα, με μια ησυχία.

Θα σας δώσω ένα μικρό παράδειγμα. Υστερούμεθα, μη προσέχοντας, μη γνωρίζοντας, μη διαβάζοντας, από αυτές τις προσευχές μας. Ποια θεωρείται μικρότερη προσευχή και πιο ευλογημένη, όπως τα λέγαμε; Το Πάτερ ημών θα πρέπει να είναι.

Όχι ότι άλλες προσευχές της Εκκλησίας μας, οι ωραιότατες και περιεκτικές προσευχές του Μεγάλου Βασιλείου, του θείου Χρυσοστόμου, του Μεταφραστού ή των άλλων Αγίων ανθρώπων. Όχι ότι αυτές δεν είναι άξιες να έρχονται υπόψη και να χρησιμοποιούνται.

Αλλά θέλω να πιστεύω, σαν πνευματική προσευχή, μικρή, περιεκτική, πρέπει να είναι η Κυριακή Προσευχή. Το Πάτερ ημών, που το είπε ο ίδιος ο Χριστός. Μέσα σε λίγα λόγια έκλεισε ένα μεγάλο νόημα, δογματικό και ηθικό.

Και εγώ. Και αν ο άνθρωπος ήθελε και μπορούσε να το ψάξει και να εντρυφήσει σε κάθε θεϊκή λέξη που έχει φτιάξει αυτό το κομπολόι, αυτό το στολίδι που λέγεται Πάτερ ημών, εγώ θέλω να πιστεύω πολλές φορές δεν θα το έλεγε.

Από φόβο, από δέος, από ντροπή, ή πολλές φορές θα έβγαινε έξω, όταν ο ψάλτης εδώ, για λογαριασμό του και για λογαριασμό άλλων, έβγαινε με στόμφο να πει «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς» κλπ. Αλλά σαν να μη συμβαίνει τίποτα, όταν λέγει ο άνθρωπος το Πάτερ ημών. Και είδατε, όπως σας είπα, γρηγορότερα που έχει βάλει η Εκκλησία.

Ευχή, Έχει δύο γονείς, δυο πατέρες. Έχει και τον σαρκικό του πατέρα και έχει και τον πνευματικό του πατέρα. Έχει τον πατέρα του σώματος και τον πατέρα της ψυχής. Αλίμονό του εάν μείνει μόνο με τον πατέρα του σώματος και δεν έχει και τον πατέρα της ψυχής.

Όπως αλίμονό του εάν μείνει με τη σαρκική μάνα μόνον και δεν έχει και την πνευματική μάνα, την Εκκλησία. Διότι ο μη έχων την πνευματική μητέρα, την Εκκλησία, πνευματική μητέρα, δεν έχει Πατέρα τον Θεό.

Ο έχων μητέρα την Εκκλησία, αυτός έχει Πατέρα τον Θεό. Δεν μπορεί να λες ο πατερ ημών εφόσον δεν έχει κέντρο στην εκκλησία Δεν μπορεί να λες το Πάτερ ημών, εφόσον δεν δέχεσαι τον Χριστό. Διότι ο Χριστός είναι η γέφυρα που δημιουργεί τη συγγένεια, για να έχεις Πατέρα τον Θεό.

στον Θεό, διότι ο Θεός έχει ένα παιδί, μη πολλά παιδιά, φυσικό παιδί, εκτιθοσφείος όπως θα λέγαμε, εκτιθουσίας του Πατρός, έχει μόνο τον Ιησού, ο μονογενής Του, όχι σε λόγο του Θεού, ο μονογενής Του, πώς εγώ μπορεί να τον λέω πατέρα, όταν είναι αυτοί μου οι πατέρες, ο Κυρίος μας είναι πατέρας, όμως Εμείς που δεν Τον έχουμε, άμα κάνετε αδελφό εμένα, θα συστήσω, θα έχετε και πατέρα τον πατέρα μου.

Δεν μπορεί ο ανθρωπός όμοιν έχων των ίσιων αδελφών να έχει πατέρα τον Θεό και να λέει το Πάτερ μόνο. Ακούω πολλές φορές και θεολόγους μεγάλους, από ραδιοφώνου ήκουσα και σε μηνύματα διάφορα ήκουσα: «Τα παιδιά του Θεού, ο κόσμος».

Είναι βλασφημία αυτό. Τα παιδιά του Θεού δεν είναι ο κόσμος. Τα παιδιά του Θεού είναι τα αδέρφια του Χριστού, είναι τα παιδιά του Θεού. Οι μη δεχόμενοι τον Ιησούν δεν έχουν Πατέρα τον Θεόν. Ο απορρίπτων τον Υιόν απορρίπτει τον Πατέρα.

Ο Χριστός είναι εκείνος ο οποίος δημιούργησε ξανά τη συγγένεια με τον Θεό. Ο Αδάμ και η Εύα μπορούσαν να ειπωθούν παιδιά του Θεού. Από τη στιγμή που οι Μάρτιθαν όμως, δεν χάλασε η συγκένεια. Ε, βέβαια. Έμειναν πλάσματα του Θεού, έμειναν δημιουργήματα του Θεού. Γι' αυτό ήρθε ο Χριστός εκ των υστέρων, όπως μας λέγει ο Παύλος, αν ενθυμείσθε, και το ακούμε τη νύχτα των Χριστουγέννων, παρμένο από τους Γαλάτας τέσσερα-τέσσερα. Του λέγουν: «οτε δε ηλθεν το πληρωμα του χρονου, εξαπεστειλεν ο θεος τον υιον αυτου, γενομενον εκ γυναικος, γενομενον υπο νομον, ινα τους υπο νομον εξαγοραση, ινα την υιοθεσιαν απολαβωμεν.»

Για να ξαναγίνουμε παιδιά Του, ο Χριστός είναι ο συνδετικός κρίκος. Γι' αυτό και ο Ιωάννης, γράφοντας το Ευαγγέλιό του, λέει στο πρώτο κεφάλαιο: «Όσοι δε έλαβον αυτόν, έδωκεν αυτοίς εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι».

Όποιος έλαβε τον Χριστό. Οι Εβραίοι δεν τον έλαβαν, τον έφυλαν και στο φαχνί. Δεν είναι βρεστό πως δεν το καταλήμωνε. Όσοι τον έλαβαν όμως εκ των υστέρων των χρόνων, τον επίστευσαν, τον ήκουσαν, τον εδέχτησαν, έδωκεν αυτοίς εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι.

Ώστε, για να πω «Πάτερ ημών» στον ουρανό, θα πρέπει να απαντήσω στον Θεό, αν με ρωτήσει: διότι έχω αδελφό κατά χάρη τον Κύριό μου Ιησού Χριστό, τον Υιό το δικό Του, φυσικό. Τον εδέχτηκα, πίστεψα σε Αυτόν, βαπτίστηκα στο βάπτισμά Του, κοινωνώ από το σώμα Του και το αίμα Του.

Κι εγώ, ο ποτέ θνητός, έγινα αθάνατος, ο χοϊκός έγινα πνευματικός, ο πρόσκαιρος έγινα αιώνιος δι' Αυτού. γιατί ο Χριστός λέγει ουδής έρχεται εις τον Πατέρα ημίδιε μου Αν θελήσει ο άνθρωπος να φτάσει στον Πατέρα, όχι στη Βασιλεία από καταβολής κόσμου, όπως λέγαμε το πρωί εδώ περί αιωνίου ζωής, ο Χριστός είναι αυτός. Ο πιστός είναι αυτός.

Ο πιστός δεν μπορεί να πάει στον Πατέρα, όπως λένε οι Ιεχωβάδες, απορρίψαν τον Χριστό. Δεν μπορεί να πάει στον Πατέρα. Θα περάσει από τον Χριστό και θα έρθει στον Πατέρα. Εάν δεν ενδυθείς τον Χριστό, «όσοι γαρ εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε».

Αν δε φας τον Χριστό, να μεταβάλεις το χωματένιο σε πνευματικό σώμα, εάν δε φορέσεις το καινούργιο ένδυμα, το οποίο σου φοράει ο Χριστός στο βάπτισμα, πώς θα παρουσιαστείς στον Πατέρα; Αυτή λοιπόν η σκάλα είναι απαραίτητος, ο Χριστός Θεός, και για να φτάσει ο πιστός δεν μπορεί να πάει μόνος του.

Βράσομαι της ευκαιρίας στο πότισμα. Πάω εγώ στον Χριστό. Δεν μπορεί να πάει. Ας κόψω τα χέρια μου, ξανά θα είμαι τον Χριστό. Δεν μπορεί.

350 αιρέσεις προτεστάνθηκες υπάρχουν στη γη και στην Ανατολή. Και τον Χριστό δεν τον έχουνε. Και όλοι κόπνονται για τον Χριστό. Γιατί? Διότι απορρίπτουν μια γέφυρα στη μέση που λέγεται Κλήρος. Ουδής έρχεται στον Πατέρα ημίδια του Χριστού και ουδής έρχεται στον Χριστό ημίδια του Κλήρου.

Μόνος του δεν μπορεί να πάει. Ο Κλήρος είναι αυτός ο οποίος οικονομεί τη σωτηρία του ανθρώπου, γι' αυτό κάθε άνθρωπος έξω της Εκκλησίας δεν έχει ασφάλεια σωτηρίας. Για να έχω λοιπόν Πατέρα τον Θεό, πρέπει να έχω αδελφό τον Χριστό. Θα πει κανείς: «Εγώ τον πιστεύω τον Χριστό». Δεν έχω καμία αντίρρηση, δε θέλω να σου αντιμιλήσω.

Αλλά ο Χριστός είπε, ο πιστεύων σε με, συγγνώμη, ο Χριστός είπε, όσους με αγαπά το νόμο μου χειρίζει, ο αγαπών εμέ το νόμο μου χειρίζει Πιστεύεις στον Χριστό ε, που είναι τα παιδιά σου, τα πέταξε τον κοινωτή ε, πιστεύεις στον Χριστό, που είναι η νητεία σου, Βετάρτιο Παρασκελίκης και Πεχαρακοσίνης και Λενέκης, που είναι Πιστεύεις στον Χριστό, συμφωνείς. Πού είναι η εξομολόγηση; Γιατί δεν εξομολογείσαι; Πιστεύεις στον Χριστό; Γιατί δεν κοινωνείς το σώμα και το αίμα του Χριστού; Πιστεύεις στον Χριστό; Γιατί δεν εκκλησιάζεσαι; Πιστεύεις στον Χριστό ότι είσαι γυναίκα, πώς έγινες άντρας; Πιστεύεις στον Χριστό ότι είσαι άντρας, πώς έγινες γυναίκα; Πέρα μην αράδια. Πιστεύεις στον Χριστό και βλασφημείς την Παναγία; Πιστεύεις στον Χριστό και στην ιστορία όλα τα...

Θα το διάσκεψε. Πώς ταιριάζουν αυτά τα πράγματα; Δεν πιστεύει τον Χριστό. Δεν έχει τον Χριστό. Αν είχες τον Χριστό, θα είπε ο Ιησούς Χριστού. Θα εσέβεσαι τον Ιησού. Θα εδέχεσαι τον Ιησού. Και ο Ιησούς θα σε θυσεί στον Πατέρα. Εν λόγω, λέει, θα θέσει τον Χριστό. Ο Χριστός ξέρει και ο Θεός ξέρει ότι τον Χριστό δεν τον έχει. Μόνο στην ταυτότητα τον έχει. Στα χαρτιά τον έχει. Στη ζωή δεν τον έχει. «Ο αγαπών εμέ τον νόμο μου τηρεί».

Ο Αγαπών εμέ, τα στενδελά μου του ρίχνει. Από εκεί θα το δείξει ο άνθρωπος ότι αγαπάται ο Χριστός, ότι θέλετε τον Χριστό.

Πωλήθη ο Χριστός την Τετάρτη. Είδανε πολλοί. Πωλήθη. Παράνομο συμβούλιο. Ημέρα πέμπνημα. Εσταυρώθη, απέθανε στον σταυρό την Παρασκευή. Βέβαια. Για ποιον; Για μένα, τον χριστιανό. Ανάληψη, Αυτοκτήρης, Αυτοκτήρης, Αυτοκτήρης, Όμως, και αν παραδεχτούμε μέχρι που θα φύγουμε του κόσμου τούτου, φύγουμε με αυτή την πλάνη, τον Θεό θα Τον συναντήσουμε ως τιμωρό, όχι σαν κάποιον να μας φοβηθεί.

Και αυτό λοιπόν, όταν ο άνθρωπος λέει «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», πρέπει να ξέρει τι λέει: ότι για να πω, να φωνάξω στον Πατέρα μου στον ουρανό, πρέπει να μην αμφισβητήσω τον Χριστό, πρέπει να προσέχω τον Χριστό, να ακούω τον Χριστό, διότι για λογαριασμό.

Γι' αυτό ο Χριστός είπε: «Ό,τι αιτήσετε εν τω ονόματί μου». Εμένα να φέρετε μπροστά, εμένα να χρησιμοποιήσετε, το όνομά μου να χρησιμοποιήσετε, όπως λέμε καμιά φορά: «Θα πας και θα το αιτήσετε πάντα από μένα».

Θα χρησιμοποιείς το όνομά μου, αν χρειαστείς καμιά φορά ή αν χρειαστείς χρήματα, να χρησιμοποιήσεις το όνομά μου. Και περνάει και το δικό μας όνομα: «Θέλω να έρθω από τον κύριο Τάδε και έχετε και τους χαιρετισμούς του» και τα διάφορα.

Τι γίνεται; Ο άνθρωπος από έναν φίλο σε εξυπηρετεί. Όχι, λέει και ο Χριστός, ή δεν το λέει; Δεν λέει «ό,τι ζητήσετε», λέει, «στο δικό μου τ' όνομα θα το κάνετε» λοιπόν. Όμως ο άνθρωπος απλώς: «Ναι, να πάω στην Εκκλησία, ναι, να πάω στην Παράκληση, να πάω στον Εσπερινό», αλλά χωρίς όμως βαθύ περιεχόμενο περί ποίου πρόκειται, ότι ο Χριστός προσέχει.

Λοιπόν, είναι τόλμημα. Πολύ σωστά η Αγία μας Εκκλησία το έχει πει αυτό προφητικώς: να λέγω Πατέρα τον Θεό, εφόσον αρνούμαι να έχω αδελφό τον Χριστό. «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Αυτό είναι το δογματικό μέρος.

Θα σας πω και λίγο από το ηθικό. Ακούστε και λίγο από το ηθικό. Συναντούμε πολλούς ανθρώπους· πειρασμοί ποικίλοι στον κόσμο. Δεν υπάρχει για τον χριστιανό στιγμή που να μην έχει και ένα βέλος πεπυρωμένο.

Μα από το παιδί του, μα από τη γυναίκα του, μα από τον σύζυγο, μα από τον συνεταίρο, μα από τον γείτονα, μα από τον παπά, μα από, μα, Και ο άνθρωπος απογοητεύεται πολλές φορές. Και όταν μάλιστα έχει μια σειρά πειρασμών, έναν σταυρό συνεχή και λοιπά, έρχεται και τα χάνει κατά κάποιον τρόπο.

Και συναντούμε πολλές φορές ανθρώπους, λεγομένους χριστιανούς, που λένε το «Πάτερ ημών» και κυκλοφορούν σαν ορφανά. Δες είναι κυκλώσει και του βάστου, σαν ορφανά.

Εναντίον ενός βασιλέως, θεοφοβουμένου βασιλέως, εκ μέρους δύο άλλων κυρίων, τύπου, να πούμε, Τουρκαλάδων. Όταν τρόμαξε ο βασιλιάς αυτός ο θεοφοβούμενος, έφυγε απ' το παλάτι και πήγε στην άκρη της πόλεως, που ήταν μια στέρνα μεγάλη, και γονάτισε εκεί, όλος με τα βασιλικά, και προσευχόταν.

Και μόλις ο Παντοκράτορας δέχεται την προσευχή, ειδοποιεί αμέσως τον προφήτη Ησαΐα και του λέει: «Πήγαινε γρήγορα στην άκρη εκεί. Θα βρεις τη στέρνα εκεί. Στην άκρη της στέρνας προσεύχεται ο βασιλιάς. Πήγαινε να του πεις να μη φοβάται από τους δύο καπνίζοντες δαυλούς, από τους δύο καπνίζοντες δαυλούς». Δαυλί ξέρετε τι θα πει, ε; Το ξύλο που βγάζουμε από τη φωτιά σβηστό και καπνίζει.

Παρουσία Θεός στα μάτια του βασιλιά. Ζαγλοί καπνίζονται συνεμπροστά σε μένα αυτοί. Γιατί, διότι έβαλε το γόνατο κάτω και προσευχήθηκε. Λυπούμαι δε που έκανα αυτή τη μικρή παρέμβαση, που οι δικοί μας, οι δικοί μας οι ιθύνοντες, δεν τα έχουν υπόψη αυτά τα πράγματα και δεν προσέχουν σ' αυτά τα πράγματα.

Να βάλουν τα γόνατά τους κάτω, να ζητήσουν από τον Θεό την ενίσχυση. Θα σου πω πού θα πάνε οι θεσάδες και πού θα πάει ο Ταχένης. Αλλά οι αμαρτίες μας θα επιτρέψουν να πάθουμε μεγάλη στραπάτσα, γιατί αυτά δεν τα έχουμε υπόψη μας.

Ούτε ενδιαφερόμαστε να τα μάθουμε αυτά τα πράγματα, τα οποία τα διδάσκει η γενιά μας. Τα διδάσκει η Εκκλησία μας, τα διδάσκει ο Θεός και τα υπενθυμίζει σε εμάς. Ναι, δεν μπορεί λοιπόν να πολιτεύεσαι κατά τέτοια έννοια, εφόσον έχεις Θεό στον Ουρανό, ο οποίος κρατάει τα πάντα και μπορεί να τους μαζέψει σε μια σακούλα νάιλον μικρή, όλους αυτούς τους μεγάλους της γης, όλους αυτούς που σε πειράζουν, όλους αυτούς.

Τι τον έκανε τον Άριο ε, του βάδιασε τα έντερα μέσα στο αποχωρητήριο για να μην μπήκε του Μολύνη την εκκλησία. Ή δεν έγιναν, έγιναν, είναι αυτός ο Θεός που χθες, σήμερα και σήμερα, αλλά εμείς όταν λέμε Πάτερ ημώνης ουρανής δεν ξέρουμε τι είναι αυτός ο Θεός.

Δεν τον πιάνουμε καλά, δεν τον έχουμε απομειώσει μέσα μας. Και να σας λέγω ακόμη για τη στροφή αυτή, γινόταν λέει κάποτε ένα αναβάζιο, ένα μεγάλο καράδι, βυθιζόταν, σκοτώθηκε ο κόσμος, απεύθυνε στις βάρκες και λοιπά.

Μια κυρία, τάχα, ενώ με μεγάλες φωνές φωνάζανε «Προς τις βάρκες, προς τις βάρκες!» και λοιπά, αυτή πήρε την καταπακτή και πήγαινε προς το αμπάρι κάτω. Αντί να πάρει τις σκάλες προς τα πάνω, πήρε τις σκάλες προς τα κάτω. Φτάνει στο αμπάρι και βρίσκει ένα νεαρό.

Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός. Και όταν ο πατέρας του είναι καλός κυβερνήτης και λοιπά, δέχεται ο χαρακτής το καράβι να πνιγεί, αυτό ζήτησε από εκεί μέρος το σωσμό του.

Πού είναι η εμπιστοσύνη αυτή υπάρχει στο μας που λέμε «Το πατέρι μου». Δεν θα υπάρχει. Του λένε «Εμείς θα φυλακάζουμε». Ο Πέτρος γνώριζε ότι την άλλη μέρα το πρωί θα τον αποκεφαλίζανε. Δεν γνώριζε; Πώς του πήγε η ύφνος, και πήγε ο άγγελος του, σήκω του, λέει βλήθους, πιο φορετά φάσου, γρήγορα και λοιπά, κοιμόταν.

Πού τη βρήκε το ύφνος, και πίσω στην ύφνος πέφτει.

Εμείς λοιπόν που λέμε το «Πάτερ ημών», που ανοίγουμε το στόμα και λέμε το μέρος, εκτός που το τολμάμε και το λέμε, αλλά ας παραδεχτούμε ότι είμαστε εντάξει, ταυτόχρονα τον απορρίπτουμε από το προηγούμενο μέρος.

Σαν να μην υπάρχει Θεός για μας, σαν να μην είναι κάποιος που μπορεί να πάρει τα αιτήματά μας στο χέρι του, να μας αφήσει να πειραστούμε όσο πρέπει, να μας αφήσει να πειραστούμε όσο θελήσει αυτός, στα χέρια του.

«Πάτερ, στα χέρια σου», όπως λέει παρακάτω, «γενηθήτω το θέλημά σου», αλλά εμείς μέσα με το συνδικάτο μας θέλουμε ως το δικό μας και εκεί τα μπλέκουμε. Εν πάση περιπτώσει, ας μείνουμε μέχρι εδώ απόψε το βράδυ και αύριο να συνεχίσουμε πάλι μέχρι που να το ξεκαθαρίσουμε αυτό.