On Prayer

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A talk on prayer was given abroad. What oxygen is to human life in this present world, prayer is to the life of the soul. Just as a person breathes oxygen and thereby lives, moves, and exists in this present life, so it is with prayer.

In the same way, for the spiritual life of the soul, a person must continually take in the oxygen of prayer. And the oxygen of prayer is the Christian’s communion with God during prayer.

Of course, the devil has a terrible hatred for prayer, because prayer is the means by which the soul of the Orthodox Christian encounters God.

When the soul encounters God, it receives from the riches of God; it becomes rich and bears fruit in the spiritual life.

When a Christian prays, he is armed with tremendous power, a power that repels and keeps far from him all the forces that wage war against him.

I would like to read you a few short prayers from a soul that struggles and keeps vigil. These prayers will help you greatly in learning how to pray. During a private vigil in his cell, a monk prays in this way:

Oh, how beautiful the soul feels when it celebrates—or rather, when it takes part in the angelic feast of the heavenly world of the angels! How I wish then that nothing would disturb me, so that this precious and rare delight of the spiritual world might not be interrupted for my poor soul.

Every possession that is not my God is poverty to me. I shall be satisfied when I behold Your glory, so dearly beloved by me, my Father and my God.

I desire no other good but You, the true and supreme Good.

How wretched I would feel if I did not know You, if You had not shown me, my Father, Your divine countenance.

How empty and joyless I find this life here below when I do not feel the presence of the Incomprehensible One together with His love. Oh, what anguish I feel then! Save me, though I am guilty before You, my Father, and do not hide Yourself from me, for I suffer terribly.

The nearer I draw to the majesty of my infinite and incomprehensible God, the more I lose myself amid the endless nothingness of what I am. My tears, like a sudden downpour, confirm the fathomless nothingness of man, puffed up with pride, who is ruled entirely by the invisible and incomprehensible God.

What an awe-inspiring thing it is for a person to sense that God is within him and around him—the presence of a real Spirit who looks him directly in the eyes, sees into the marrow of his bones and through his entire being, and watches him in the smallest detail, though the person himself cannot perceive Him.

What an awe-inspiring truth this is; and at the same time, what faith and security it gives to the suffering believer, to be accompanied and guarded by such a presence and protection, awesome in its goodness.

Then comes spiritual beauty and a deep awareness of all these things, and the spiritual person rejoices in the truth of God—the incomprehensible and beautiful God—a truth brighter than the sun. The night, with private prayer in one’s cell, offers the finest hours of companionship with the Jesus Prayer and with the invisible God. The tears that truly flow water the tree of the soul, causing it to bear fruits worthy of God and deeply pleasing to Him. The fruits of the soul’s tree, watered with tears through divine communion, are theoria—visions granted by God alone, not attained through the efforts of mortal man—during the hours of the night with the life-giving Jesus Prayer.

Life-giving prayer! The soul flourishes, fills with divine dew, and is nourished in a way beyond words. Hope is added to hope, until the soul rests the hope of its salvation in the sweet embrace of the heavenly Father, who freely bestows upon suffering humanity from His riches, infinite by nature, whenever He judges best and in whatever measure He wills.

My sweetest Father, I leave You for tonight. Do not forget me tomorrow night, but cast a fatherly and tender gaze upon my poor little heart, which looks toward You like a frail little handmaid of this Lady. I kiss You very tenderly, my dear Father and my dear God.

What wonder! The Holy Angels, radiant with beauty and divine grace!

They overflow with splendor and divine longing. I marvel that their hearts can endure without breaking under the force of divine love, and that their nous—their spiritual intellect—does not come to a standstill before the fathomless ocean of their sublime theoria, their divine visions.

They sang hymns to God before the divine Incarnation. Their hearts burned, blazed, and were set aflame by the awesome and unbearable desire to behold what God is by nature.

Who is this Person whom they worship so greatly, who made them angels and bestowed upon them so many gifts and such divine delight? What a holy desire they had to embrace the beloved Person, to rest and find relief in that embrace!

The divine and dazzling darkness resolves their wonder. Their longing to behold God was heard like a fiery prayer. The Fall of man brought them what they had so greatly desired.

Infinite divine love took flesh in human form to save wretched and ungodly man. Our Christ is the God-Man in human form. He sits upon His divine throne and watches over all things without ceasing. The angels gaze and gaze; they marvel, rejoice, and delight in the countless paradises of the divine Person. They give thanks even for the Fall of man, which brought them the greatest of divine blessings.

They strive to respond by struggling at our side, like elder brothers who, through their prayers, have boldness before the divine throne. My angels, I greet you. Until we meet again.

These are passages from this man’s nighttime prayers.

A constant plea in my poor prayer is that I fervently beseech God, my Father, to have mercy on me in my wretchedness and count me worthy of a Christian, painless, and peaceful end to my life, and that at the fearful hour of my judgment I may offer a defense that will save my soul.

Sadly, my deeds are wretched and pitiful, and at times I do so many things imperfectly. Fear takes hold of me as I wonder what the end of my sinful life will be. My only consolation is penthos—mourning for sin—and tears. I plead, I beg, I implore with all the strength of my soul, in the hour of prayer and of blessed communion with my beloved, incomprehensible Father, that He forgive me for all that I have done in this life in my human frailty.

Oh, how deeply I feel then the boundless forgiveness of God! The rest I receive cannot be expressed. I see how readily a person is forgiven when he falls before God with tears and a contrite heart. God is so very near to me. What majesty is revealed then! How greatly I am comforted by the divine revelation of the heavenly Father’s care for my soul.

Often His affection for me is so great that I embrace Him inwardly, in my mind, as much as I can. I weep in that divine embrace of His. Oh, what hope is born in me then! Everything gloomy goes away, and His divine tenderness takes over and holds me fast, and I feel so surely bound to Him.

Hold me fast, I beg You, my Father, for I am unimaginably weak and ready to fall. What I inherited from Adam still lives within me and continually threatens me. Therefore, I beg You, never take my angel, my guardian, away from my side.

Glory be to Your glory and Your love, my sweet, invisible presence. I thank You for everything and kiss You tenderly—I, Your helpless child.

Here is another composition. God counted me worthy tonight as well to sit in my quiet little cell and speak with Him. Everyone else is away; only He is with me by nature—the invisible, incomprehensible, and untouchable One.

God, my Father, is my companion both outside and within me. I stand before His majesty, His most sacred nature, His fragrance, and His almighty power, filled with grace yet fearful to behold. And here I stand: an insignificant nothing, an unseen speck, who sinned before Him foolishly, heedlessly, and without fear of God. How did He not destroy me as something unclean and rebellious?

Herein lies the majesty of God: the forbearance of the Infinite One. His patient endurance has no limits. His love has shown us all to be guilty—every one of us, and I first of all. We have wounded this sweet love, filled with fragrance and grace.

Here we are left utterly undone, with no defense to offer.

My sweetest Father, poor as I am, I am overcome with wonder as I contemplate Your marvelous works. They surpass every understanding. What can I say? Come, my joy, my Father, my gentle and tender hope. Come, rest upon my heart, and it will rejoice with all its being.

Come, breath of the Divine Spirit; come, hesychia, the inner stillness of the Incomprehensible One. I await You with burning expectation and an ineffable longing. With sweet tears I welcome You, O most majestic One, worthy of all worship and adoration. I embrace You and kiss You with a sacred and holy kiss.

Now the Church’s wooden semantron is sounding, and I feel as though someone were striking my heart mercilessly with a hammer. Ah, I wish nothing would disturb the hesychia of God within me. I wish I could spend hours and hours like this with God, in the inner stillness of His Spirit.

I do not want anything to happen that would draw me out of the peace of the Divine Spirit. Then I feel a profound sorrow; my bitterness cannot be expressed. I am forced to abandon the essence for the outward form—to leave my personal communion with the source of the divine and peaceful Spirit.

What a loss! I feel it deeply. Patient endurance. God, my Father, is with me, together with His sweet companionship. Amen. May it be so. These are a few little prayers, passages of which I shall share with you here and there. In this passage he prays for a Christian, painless, and unashamed end.

And for a good defense before the fearful judgment seat of Christ. It is a great achievement for a Christian, through his life, his metanoia and repentance, his tears, his chastity, and the purity of both his inner and outer self, to reach the point of receiving forgiveness of sins and, most importantly, of bringing his life to a blessed and successful end.

And success consists in what the deacon prays for in the Church.

The deacon prays that the end of every Christian’s life may be Christian, painless, blameless, and with a good defense before the judgment seat of Christ. What is a Christian end? A Christian end means that when an Orthodox Christian reaches the moment of death, he has kept Christ’s commandments as fully as possible.

He must reach that moment having obeyed the Word (Logos) of our Christ. The Word (Logos) of our Christ is His will. He must be counted worthy to keep God’s will, so that he will not be put to shame when the demons present his sins.

When his sins are brought forward, and the angels stand beside him at that hour, may his conscience be able to assure him that he did everything he could. May it assure him that all the sins he had committed were wiped away through Holy Confession, metanoia, and tears. Then he meets his end unashamed, without shame or disgrace. For if we reach that moment without having set ourselves in order, shame will cover the face of our soul. How will we dare to look upon—not even Christ Himself, but the angel who guards our soul? And then, when a person meets death in this way, his end will be peaceful. Peaceful. What does peaceful mean? Even the greatest sinner can die peacefully.

You are a sinful human being; but here the word “peaceful” has another meaning. In the deacon’s petition, it means that the Christian’s conscience is not troubled, that he is not shaken by the reproach of his sins—the reproach that he did not settle his accounts with God and did not erase what had been written in his soul’s record of guilt. Then his end is peaceful, calm, unashamed, and full of hope.

When the soul sets out, departing from the body under these conditions, hope goes before it—the hope that it will pass unhindered even through the aerial toll-houses,

Without hindrance, without obstruction. And then, through all that is set before it there, all that is presented, and all that unfolds, the soul will receive the corresponding assurance of how it will face the judgment seat of God. A good defense marks the end of the soul’s anguish. It will pass through everything connected with death.

through death, through the aerial toll-houses, and all the rest. But the final matter, which will play the greatest part in determining the success or failure of eternity, is the judgment our Christ will pronounce at that fearful hour.

How the soul will behold the divine Person.

Will the serene eyes of Christ rest their peaceful gaze upon our soul? If the soul attains this, the matter is settled. But if, according to John Chrysostom, we see the serene eyes of God turn away from us, no longer showing patient endurance and no longer bearing to look upon us, then the judgment will be a sorrowful one.

Nothing remains except for that soul to be led by the evil angels into Hell. Our prayer must be very intense and very fervent. Here, for example, we see that the monks have an appointed time when they pray alone.

There is a set time when each monk withdraws into hesychia in his cell, kneels, and prays. He lays bare his soul before the invisible God and offers his petitions. Afterward, they all gather together in the Church for their common prayers.

In the same way, we Christians must also have our own private prayer. We must set aside a time when we withdraw from everything else and pray with all the fervor of our soul. We should kneel and raise our hands with great earnestness.

And we must plead—plead with all the strength of our soul—not only for our own sins and our own needs, not merely for our personal and family needs, but, if possible, pray with tears for the whole world.

Why? Because this is our duty; the law of love requires it. If we have love for our neighbor, we are obliged to offer this prayer. Love does not consist only in giving alms or speaking a word of comfort, encouragement, and edification.

Love from the heart is shown when we pray wholeheartedly for our fellow human beings, and especially for our enemies. “Love your enemies” is Christ’s commandment. When is this commandment fulfilled? It is fulfilled, of course, both through our words and through our heart.

In the talks I give to my monks, I ask them to pray privately to God for the whole world. I tell them that God has shown greater mercy to us monks, who have left the world, than to anyone else.

He has delivered us from worldly concerns, from the noise and turmoil of the world, and has led us far from the world so that we might draw near to God. We must struggle to acquire boldness before God, so that our prayers may carry the power of that boldness.

And when our prayers have boldness before God, we will help people; we will help those who live in the world. There are people who do not believe in God, people who are far from God, and people who blaspheme God.

There are those who fight against God, and most of these people—the great mass of them—do not know what they are doing. Who will help them? Can they help themselves? That is not possible.

Who will plead with God to let fall upon them the dew of compassion, patient endurance, illumination, and mercy?

If those who have left the world and the things of the world, and are regarded as people dedicated to God—if they do not pray, then who will? These words are addressed to the brethren. And I say the same to you: in your prayers, do not forget those who are far from God.

Some return miraculously to metanoia, to repentance. They did not turn back, return, and repent without cause. It was not through their own effort, for if they do not know how to repent, how could they repent?

But the prayers of certain people, certain Christians—prayers that touch God—rise beyond the roof and even beyond the heavens. They reach the throne of Christ like a brightly burning lamp.

And there before Him, this lamp burns and shines, and God remembers His creature. This does not mean that He has forgotten anyone else—that would be blasphemy. Rather, it moves God to show even greater care for people.

We see the Saints praying and people being saved. As we saw in our talk the day before yesterday, the boldness of the Saints before God accomplishes so much. But love, too, accomplishes much. Despite a person’s sinfulness, God looks at the motive of the heart.

If that motive is sincere love for one’s neighbor, God receives the prayer and bestows illumination and mercy. Here we see this soul sensing the infinite measure of God’s forgiveness.

No one can express this in words.

When a person experiences it, there is no way to describe it. God’s forgiveness is infinite in measure and extent. Within that infinite expanse, nothing remains beyond its reach. It takes everything and dissolves it.

I say again: when a person repents, when a person weeps, when a person confesses, it is impossible for God not to have forgiven him.

God’s forgiveness is as boundless as His nature. Just as God’s nature is infinite and encompasses the universe, so the whole universe created by God is like a mere speck, like an invisible microbe within His nature.

What, then, are the sins of humanity, if the universe itself is like an invisible microbe? And what are the sins of one person within this infinity of forgiveness? They are nothing.

The sins of even the greatest sinner amount to nothing. And since all the sins of the greatest sinner can be forgiven,

Why, then, should a person not come forward and receive this light of forgiveness? Why be afraid? There is no reason for fear here. God’s forgiveness extends into infinity.

A sinful person can also look God straight in the eye when he repents and turns from the path of sin to the light of God’s path. He can therefore look upon the face of Christ directly—without shame, in peace, with confidence and with hope.

Let him not be afraid, for Christ came to give us Himself.

He gives Himself to us completely, and we ought to love Him and embrace Him with great boldness and confidence before Him.

We do not do this because we hesitate. We wonder, “Have I truly been forgiven?” Many times the demon comes and presents things to us as entirely different from reality. Although we have confessed, although we have changed our way of life and are striving to please God, he comes and whispers to us: “God has not forgiven you. God will punish you. God is very harsh toward you, and therefore there is no salvation for you.”

This is a deception.

We have the Church’s assurance that God’s forgiveness is granted to the sinner without measure. Therefore, we must not believe the demon.

You are outside with me.

The love of God makes us accountable. What does this mean? When God loves us, when Christ has sacrificed Himself, when He gives us His Body and Blood as our food, when He shows such forbearance toward our failings, when He calls us so that He may forgive us in all the majesty of His divinity,

He calls us to give us the whole of Paradise, yet we remain indifferent. When we take no account of any of these things, this love—so divine and so abundant—makes us guilty.

But if we gave thanks to God for His infinite blessings, if we thanked Him with all our heart, He would grant us even more gifts of grace.

Thanksgiving, says Abba Isaac the Syrian—the thanksgiving of the one who receives—moves the Giver, that is, God, to bestow gifts greater than those given before. In other words, thanksgiving moves God to grant us even more gifts and blessings.

Let me return once more to the deacon’s first petition in the Church. Let us raise our hands with all the longing of our souls and, if possible, with tears streaming from our eyes, imploring God to count us worthy of an end to our lives that is painless, unashamed, and peaceful, and of a defense before Him that is favorable, certain, and accepted.

Ομιλία περί προσευχής έγινε στο εξωτερικό. Ό,τι είναι το οξυγόνο δια την ζωή του ανθρώπου στην παρούσα ζωή, είναι και η προσευχή δια την ζωή της ψυχής. Όπως το οξυγόνο, όπως αναπνέοντας ο άνθρωπος το οξυγόνο ζει και κινείται και υπάρχει στην παρούσα ζωή.

Κατά τον ίδιο τρόπο και στην πνευματική ζωή της ψυχής πρέπει να παίρνει ο άνθρωπος συνεχώς οξυγόνο προσευχής. Και το οξυγόνο της προσευχής είναι να επικοινωνεί ο Χριστιανός με τον Θεό κατά την ώρα της προσευχής.

Βέβαια, ο διάβολος μισεί τρομερά την προσευχή, και τούτο διότι η προσευχή είναι το μέσο που συναντά η ψυχή του Ορθοδόξου Χριστιανού τον Θεόν.

Συναντώντας η ψυχή τον Θεόν, παίρνει από τον πλούτο του Θεού και πλουτίζει και γίνεται καρποφόρος εις την πνευματική ζωή.

Προσευχόμενος ο Χριστιανός οπλίζεται με μια τεράστια δύναμη, η οποία δύναμη αποκρούει και κρατά μακριά του όλες τις δυνάμεις που τον πολεμάνε.

Θα ήθελα να σας αναγνώσω ορισμένες προσευχούλες, οι οποίες είναι μιας ψυχής που αγωνίζεται και αγρυπνά. Και οι προσευχούλες θα σας βοηθήσουν αρκετά στον τρόπο της προσευχής. Πάνω σε αγρυπνία, κατ’ ιδίαν μέσα στο κελί, αγρυπνώντας ένας μοναχός προσεύχεται ούτως.

Ω, πόσον όμορφα νιώθει η ψυχή όταν πανηγυρίζει ή, μάλλον, όταν συμμετέχει της Αγγελικής Εορτής του Ουρανίου και Αγγελικού Κόσμου. Πόσο θα ήθελα τότε να μην υπάρξει ουδεμία ανησυχία, ώστε να μην διακοπεί αυτή η τόσο πολύτιμη και σπάνια απόλαυση του πνευματικού κόσμου στην δύστυχη ψυχή μου.

Πάσα περιουσία που δεν είναι ο Θεός μου, πτωχεία μου είναι. Τότε θα χορτάσω, όταν ίδω την φιλτάτη μου δόξα Σου, Πατέρα μου και Θεέ μου.

Κανένα άλλο αγαθό δεν ποθώ, πλην Εσένα του αληθινού και άκρου αγαθού.

Πόσο άσχημα θα ένιωθα, εάν δεν Σε γνώριζα, εάν δεν μου έδειχνες, Πατέρα μου, το Θείον Σου πρόσωπο.

Πόσο άχαρη αισθάνομαι την ζωή αυτή εδώ κάτω, όταν δεν νιώθω την παρουσία του Ακαταλήπτου, ομού με την αγάπη Του. Ω, τι δυσφορία νιώθω τότε! Σώσε με, τον ένοχό Σου, Πατέρα μου, και μη μου κρύβεσαι, γιατί υποφέρω τρομερά.

Χάνομαι μέσα στα άπειρα μηδενικά μου, όσον πλησιάζω στη μεγαλοσύνη του απείρου και ακαταλήπτου Θεού μου. Τα δάκρυα, δίκην μπόρας βροχής, επιβεβαιώνουν το απύθμενο μηδενικό του φουσκωμένου ανθρώπου, που κυβερνάται και μόνον εκ του αοράτου και ακαταλήπτου Θεού.

Τι φοβερό πράγμα να νιώθει ο άνθρωπος ότι ο Θεός είναι μέσα του και εκτός του, σαν παρουσία ενός υπαρκτού πνεύματος που τον βλέπει κατάματα, μέχρι των μυελών των οστέων του, καθόλα, και τον παρακολουθεί λεπτομερέστατα, χωρίς να Τον αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος.

Τι φοβερή αλήθεια και συγχρόνως τι πίστις και ασφάλεια στον ταλαίπωρο άνθρωπο, τον πιστό, να συνοδεύεται και να περιφρουρείται από μια τέτοια τρομερή εν τω αγαθώ παρουσία και φρουρά.

Ακολουθεί ομορφιά ψυχική και αίσθησις εις όλα τα ανωτέρω και καμαρώνει ο άνθρωπος του πνεύματος την αλήθεια του Θεού, του ακαταλήπτου και ωραίου, δίκην ηλίου φαεινοτέρα. Η νύχτα με την κατ’ ιδίαν προσευχή στο κελάκι χαρίζει τις πιο καλύτερες ώρες συντροφιάς με την ευχούλα, με τον αόρατο Θεό, και τα δάκρυα που τρέχουν πραγματικά ποτίζουν το δένδρο της ψυχής και κάνει καρπούς θεοπρεπείς, που τόσον αρέσουν στο Θεό. Καρποί του ποτισμένου με δάκρυα δέντρου της ψυχής εκ της θείας επαφής είναι οι θεωρίες που χαρίζονται μόνον από τον Θεό και όχι από την προσπάθεια του φθαρτού ανθρώπου μέσα στις ώρες της νύχτας με τη ζωοβόνο ευχή.

Ζωογόνο προσευχή! Η ψυχή θάλλει, γεμίζει δροσιά θεϊκή, τρέφεται ανερμήνευτα και προσθέτει ελπίδα πάνω στην ελπίδα, έως ότου ακουμπήσει αναπαυτικά την σωτηρία της στη γλυκιά αγκαλιά του Ουρανίου Πατέρα, που χαρίζει δωρεάν στον ταλαίπωρο άνθρωπο από τον άπειρο κατά φύση πλούτον Του, όποτε κρίνει και όσον θέλει.

Πατέρα μου γλυκύτατε, Σ’ αφήνω για απόψε και μη με λησμονήσεις στην αυριανή νύχτα, να μου ρίξεις βλέμμα πατρικό, στοργικό, στην πτωχή καρδούλα μου που Σε κοιτάζει ως παιδίσκη ισχνή της Κυρίας αυτής. Σε φιλώ πολύ γλυκά, Πατερούλη μου και Θεούλη μου.

Θάμβος! Οι Άγιοι Άγγελοι, σε κάλλος και θεϊκή χάρη.

Υπερπληρώνονται λαμπρότητα και έρωτα Θείο. Απορώ πώς αντέχει η καρδιά τους και δεν σπάζει από την πίεση της Θείας Αγάπης, και πώς ο νους τους δεν σταματάει από την άβυσσον του πελαγισμού των εξαίσιων θεωριών.

Υμνολόγουν τον Θεόν πριν της Θείας σαρκώσεως. Η καρδιά τους εκαίετο, εφλέγετο, επυρπολείτο από την φοβερή και αβάσταχτη επιθυμία να ιδούν στη φύση τι είναι ο Θεός.

Ποιο είναι το πρόσωπο που τόσο λατρεύουν και τους έκαμε αγγέλους με τόσα χαρίσματα και θεϊκή απόλαυση; Αγία επιθυμία να αγκαλιάσουν το φιλούμενο πρόσωπο, να ξεκουραστούν, να ανακουφιστούν από την περίπτυξη.

Ο Θείος και υπέρφωτος γνόφος τους διασκεδάζει την απορία. Η επιθυμία της θέας του Θεού σαν πύρινη προσευχή εισηκούσθη. Η πτώσις του ανθρώπου έφερε το πολυπόθητο.

Η άπειρη Θεία Αγάπη εσαρκώθη με ανθρώπινη μορφή για να σώσει τον άνθρωπο, τον ταλαίπωρο και ασεβή. Ο Χριστός μας είναι η θεανθρώπινη μορφή. Κάθεται στον Θείο θρόνο Του και επιβλέπει αδιαλείπτως. Οι άγγελοι βλέπουν, βλέπουν, θαυμάζουν, απολαμβάνουν, εντρυφούν εις τους μυρίους παραδείσους του Θείου Προσώπου, ευγνωμονούν την πτώση του ανθρώπου που τους έφερε το μέγιστο των Θείων καλών.

Προσπαθούν να ανταποκριθούν αγωνιζόμενοι στο πλευρό μας, σαν μεγάλοι αδελφοί με παρρησία κοντά στο Θείο Τρόνο με την προσευχή τους. Άγγελοί μου, σας χαιρετώ και καλή αντάμωση ξανά.

Αυτά είναι κομμάτια από τις νυχτερινές προσευχές αυτού του ανθρώπου.

Συνεχές αίτημα στην πτωχή προσευχή μου είναι να θερμοπαρακαλώ τον Θεό και Πατέρα μου να με λυπηθεί τον δυστυχή, αξιώνοντάς με το τέλος της ζωής μου να είναι χριστιανικό, ανώδυνο και ειρηνικό και κατά την φοβερή ώρα της δίκης μου η απολογία μου να είναι αυτή που θα σώσει την ψυχή μου.

Δυστυχώς τα έργα μου είναι άθλια και ελεεινά, πόσα ατελή εργάζομαι ενίοτε, φόβος με καταλαμβάνει ποιο θα είναι το τέλος της αμαρτωλής ζωής μου. Η μόνη μου παρηγοριά είναι το πένθος και τα δάκρυα. Παρακαλώ, παρακαλώ, ικετεύω με όση δύναμη έχει η ψυχή μου κατά την ώρα της προσευχής και της καλής επαφής με τον αγαπημένο μου Ακατάληπτο Πατέρα μου να με συγχωρήσει τα όσα εν βίω έπραξα ως άνθρωπος.

Ω, πώς νιώθω τότε το άπειρο της συγχωρητικότητας του Θεού! Το πόσο ξεκουράζομαι δεν λέγεται. Βλέπω πόσο εύκολα συγχωρείται ο άνθρωπος όταν προσπέσει με δάκρυα και συντριβή. Πάρα πολύ κοντά μου είναι ο Θεός. Τι μεγαλείο γίνεται τότε! Πόσο με ανακουφίζει η θεϊκή αποκάλυψη της φροντίδας του Ουρανίου Πατέρα για την ψυχή μου.

Πολλές φορές είναι τόση η στοργή Του που Τον αγκαλιάζω νοερώς όσο γίνεται. Κλαίω μέσα στη θεϊκή αγκαλιά Του. Ω, τι ελπίδα γεννάται τότε! Όλα τα απαισιόδοξα φεύγουν και επικρατεί και με συνέχει η θεϊκή τρυφερότης και αισθάνομαι τόσο σίγουρα δεμένος επάνω Του.

Κράτησέ με, σε παρακαλώ, Πατέρα μου, γιατί είμαι αφάνταστα αδύναμος και έτοιμος να πέσω. Το Αδαμιαίο ζει ακόμη και με απειλεί συνέχεια. Γι' αυτό, γι' αυτό τον άγγελό μου, τον φύλακά μου, μη μου τον παίρνεις καθόλου από κοντά μου.

Δόξα να έχει η δόξα Σου και η αγάπη Σου, γλυκιά μου αόρατη παρουσία. Σε ευχαριστώ για όλα και Σε φιλώ, το παιδί Σου, το ανήμπορο.

Ακόμα μία παραγωγή. Με αξίωσε ο Θεός και απόψε να καθίσω στο ήσυχο κελάκι μου για να μιλήσω μαζί Του. Όλοι λείπουν, απουσιάζουν, μόνον Εκείνος είναι κατά φύσιν μαζί μου. Ο αόρατος, ο ακατάληπτος, ο ανέγγιχτος.

Ο Θεός, ο Πατέρας μου, είναι η συντροφιά μου εκτός και εντός μου. Στέκω εμπρός στη μεγαλοσύνη Του, στην ιερωτάτη φύση Του, στην ευωδία, στην κεχαριτωμένη μα φοβερή σε όψη παντοδυναμία Του. Παρίσταμαι εγώ, το ασήμαντο μηδενικό, εγώ, το αθέατο μικρόβιο, που αμάρτησα άμυαλα, ασυναίσθητα, αθεόφοβα μπροστά Του, και πώς δεν με διέλυσε σαν ακαθαρσία και ανταρσία.

Εδώ είναι το μεγαλείο του Θεού, του απείρου η ανοχή. Η μακροθυμία Του δεν έχει όρια. Η αγάπη Του όλους μας έχει καταστήσει ενόχους, όλους μας και πρώτον εγώ. Έχουμε πληγώσει αυτή τη γλυκιά αγάπη, τη γεμάτη ευωδία και χάριτες.

Εδώ διαλυθήκαμε χωρίς απολογία.

Γλυκύτατε Πατέρα μου, εξίσταμαι ο πτωχός, αναλογιζόμενος τα θαυμάσιά Σου. Τα υπερνούν κάθε έννοια. Τι να είπω; Ελθέ, η χαρά μου, ο Πατέρας μου, η αχνή και τρυφερή προσδοκία μου. Ελθέ και ακούμπησε στην καρδιά μου και όλη θα αγαλλιάσει.

Ελθέ, η αύρα του Θείου Πνεύματος, ελθέ, η ησυχία του Ακαταλήπτου. Σε περιμένω με αναμονή φλογερή και άφατο πόθο. Με γλυκά δάκρυα Σε υποδέχομαι, μεγαλειότατε, άξιε κάθε λατρείας και προσκυνήσεως. Σε ασπάζομαι, Σε φιλώ εν φιλήματι ιερώ και αγίω.

Τώρα χτυπά το ξύλινο σήμαντρο της Εκκλησίας και νιώθω σαν να με χτυπά κάποιος με ένα σφυρί αλύπητα στην καρδιά. Αχ, ήθελα τίποτε να μη μου τάραττε την ησυχία του Θεού μέσα μου. Ήθελα ώρες, ώρες να περάσω έτσι με τον Θεό, με την ησυχία του Πνεύματός Του.

Δεν θέλω να μου συμβεί κάτι που να με βγάλει από την ειρημία του Θείου Πνεύματος. Μεγάλη δυστυχία νιώθω τότε. Η πικρία μου δεν λέγεται. Αναγκάζομαι να εγκαταλείψω την ουσία διά τον τύπο, την ιδιαίτερη επαφή με την πηγή του θείου και ειρηνικού πνεύματος.

Πόση ζημία! Το αισθάνομαι αυτό. Υπομονή. Ο Θεός, ο Πατέρας μου, μαζί μου και η γλυκιά συντροφιά Του. Αμήν Εσάι Γένητο Είναι μερικές προσευχούλες αυτές που θα σας τις δώσω σε ορισμένα σημεία εδώ. Εδώ προσεύχεται για ένα χριστιανικό, ανώδυνο και ανεπαίσχυντο τέλος.

Και με μια καλή απολογία στο φοβερό βήμα του Χριστού. Είναι μεγάλη επιτυχία να μπορέσει ο άνθρωπος, ο Χριστιανός, με τη ζωή του, με τη μετάνοιά του, με τα δάκρυά του, με τη σωφροσύνη του, με την καθαρότητα του έσω και του εκτός ανθρώπου, να φτάσει στο σημείο να πετύχει τη συγχώρηση των αμαρτημάτων και, το σπουδαιότερο, το τέλος της ζωής του να είναι πολύ επιτυχημένο.

Και η επιτυχία συνίσταται σε αυτό που εύχεται ο Διάκονος στην Εκκλησία.

Εύχεται ο Διάκονος τα τέλη της ζωής εκάστου Χριστιανού να είναι χριστιανικά, ανώδυνα, ανεπαίσχυντα και με καλή απολογία. Τι είναι το χριστιανικό τέλος; Το χριστιανικό τέλος είναι να φτάσει ο άνθρωπος, ο Χριστιανός Ορθόδοξος, στη στιγμή του θανάτου, να έχει εφαρμόσει όσο γίνεται τις εντολές του Χριστού.

Να φτάσει να έχει υπακούσει στον Λόγο του Χριστού μας. Ο Λόγος του Χριστού μας είναι το θέλημά Του, να αξιωθεί, να φτάσει στην τήρηση του Θεού θελήματος, να φτάσει στο σημείο να μην ασχημονήσει όταν οι δαίμονες θα παρουσιάσουν τα αμαρτήματά του.

Τα αμαρτήματά του, όταν οι άγγελοι θα παραστούν σε εκείνη την ώρα, να μπορέσει η συνείδησή του να τον πληροφορήσει ότι ό,τι ήταν δυνατόν το έκαμε. Ότι τα πάντα, όσα αμαρτήματα είχε διαπράξει, τα εξάλειψε με την ιερά εξομολόγηση, τη μετάνοια και τα δάκρυα. Οπότε συναντά το τέλος ανεπαίσχυντα, χωρίς αισχύνη και χωρίς εντροπή. Διότι, όταν φτάσουμε στο σημείο εκείνο και δεν έχουμε τακτοποιήσει τον εαυτό μας, η αισχύνη θα καλύψει το πρόσωπο της ψυχής μας. Πώς θα αντικρίσουμε, όχι τον Χριστό μας, αλλά τον άγγελο, τον φύλακα της ψυχής μας; Και εν συνεχεία, ένα τέλος, όταν ο άνθρωπος έτσι συναντήσει τον θάνατο, ο θάνατός του θα είναι ειρηνικός. Ειρηνικός. Τι θα πει ειρηνικός; Ειρηνικά πεθαίνει και ο πιο μεγάλος αμαρτωλός.

Είσαι αμαρτωλός άνθρωπος, αλλά το «ειρηνικός» εδώ έχει μια άλλη έννοια και έκφραση. Η έννοια εδώ της αιτήσεως του Διακόνου είναι να μην έχει ταραχή από τη συνείδησή του ο Χριστιανός, να μην τον τερακουνάει ο έλεγχος των αμαρτημάτων, ο έλεγχος ότι δεν τακτοποίησε τους λογαριασμούς του με τον Θεό, ότι δεν έσβησε τα όσα έχουν γραφεί στο ποινικό της ψυχής. Τότε το τέλος είναι ειρηνικό, ήσυχο, ανεπέσχυντο και ελπιδοφόρο.

Όταν ξεκινήσει η ψυχή, βγαίνοντας από το σώμα υπό αυτάς τας συνθήκας, η ελπίδα προπορεύεται ότι και από τα τελώνια θα περάσει ακώλυτα,

Ακώλυτα, ανεμπόδιστα και εν συνεχεία, με όσα θα τίθενται εκεί, με όσα θα παρουσιάζονται, με όσα θα εκτυλίσσονται, θα γίνεται και η ανάλογη πληροφορία εις το πώς θα συναντήσει η ψυχή εκείνη το δικαστήριο του Θεού. Η καλή απολογία είναι το τέλος της αγωνίας της ψυχής. Όλα θα περάσουν και γύρω από το θάνατο.

τον θάνατο και από τα τελώνια και λοιπά. Αλλά το τελευταίο, το οποίο θα παίξει τον σπουδαιότερο ρόλο της αιωνιότητας, σε επιτυχία ή σε αποτυχία, έγκειται εις το ποια θα είναι η απόφαση του Χριστού μας στη φοβερή εκείνη ώρα.

Το πώς θα δει η ψυχή το Θείον Πρόσωπο.

Άραγε τα γαληνά μάτια του Χριστού θα ρίξουν το βλέμμα το γαλήνιο πάνω στην ψυχή μας; Εάν τούτο το πετύχει η ψυχή, τελείωσε το θέμα. Εάν όμως, κατά τον Ιερό Χρυσόστομο, δούμε τα μάτια τα γαληνά του Θεού να μας αποστρέφονται, να μην μακροθυμούν και να μην υπομένουν να μας κοιτάζουν, τότε η απόφαση θα είναι δυστυχής.

Δεν μένει τίποτε παρά η ψυχή εκείνη να οδηγηθεί διά των πονηρών αγγέλων στην κόλαση. Η προσευχή μας πρέπει να είναι πάρα πολύ έντονη, πάρα πολύ θερμή. Δηλαδή, όπως εδώ βλέπουμε ότι οι μοναχοί έχουν ώρα που προσεύχονται μόνοι τους.

Δηλαδή υπάρχει τακτή ώρα που ο καθείς ησυχάζει στο κελί του και γονατίζει και προσεύχεται. Και εκθέτει την ψυχή αυτού κατενώπιον του αοράτου Θεού. Και προσφέρει τα αιτήματά του. Και κατόπιν συνέρχονται όλοι ομού στην Εκκλησία για τις κοινές προσευχές.

Έτσι και εμείς εδώ οι Χριστιανοί μας πρέπει να έχουμε την ιδιαίτερη προσευχή μας. Να ορίσουμε ώρα που να ξεχωρίζουμε από όλα τα πράγματα. Και να προσευχόμεθα με όλη τη ζέση της ψυχής. Να γονατίζουμε και να σηκώνουμε τα χέρια μας πολύ θερμά.

Και να παρακαλούμε, να παρακαλούμε με όλη τη δύναμη της ψυχής μας. Όχι μόνο για τα δικά μας αμαρτήματα, για τα δικά μας αιτήματα. Όχι για τα αιτήματα τα προσωπικά και της οικογένειας. Αλλά να προσευχόμεθα, ει δυνατόν, και με δάκρυα για όλο τον κόσμο.

Γιατί; Διότι είναι χρέος μας, ο νόμος της αγάπης το επιβάλλει. Εάν έχουμε αγάπη προς τον πλησίον μας, οφείλουμε να κάνουμε αυτή την προσευχή. Δεν είναι αγάπη μόνον να ελεήσουμε, να πούμε κάποιο λόγο παρηγορητικό και ενισχυτικό και οικοδομητικό.

Αλλά αγάπη με την καρδιά είναι όταν προσευχόμεθα ολοκαρδίως για τους συνανθρώπους μας. Και ιδιαίτερα για τους εχθρούς μας. Αγαπάτε τους εχθρούς υμών, είναι η εντολή του Χριστού. Πότε εφαρμόζεται αυτή; Εφαρμόζεται βέβαια και διά λόγου, εφαρμόζεται και με την καρδιά.

Στις ομιλίες μου που κάνω στους μοναχούς μου, τους παρακαλώ να δέονται του Θεού κατ’ ιδίαν για όλο τον κόσμο. Γιατί τους λέγω ότι εμάς τους μοναχούς που αφήσαμε τον κόσμο, ελέησε ο Θεός περισσότερο από κάθε άλλον άνθρωπο.

Και μας απήλλαξε από τα του κόσμου πράγματα, από τον θόρυβο και την τύρβη του κόσμου. Και μας οδήγησε μακράν του κόσμου για να γίνουμε εγγύς του Θεού. Πρέπει να αγωνιστούμε, να αποκτήσουμε παρρησία στον Θεό, ώστε οι προσευχές μας να έχουν δύναμη παρρησίας.

Και όταν οι προσευχές μας έχουν παρρησία, θα βοηθήσουμε τους ανθρώπους, θα βοηθήσουμε τους ανθρώπους που βρίσκονται στον κόσμο. Που υπάρχουν άνθρωποι που δεν πιστεύουν στον Θεό, υπάρχουν άνθρωποι που είναι μακράν του Θεού, υπάρχουν άνθρωποι που βλασφημούν τον Θεό.

Που πολεμούν τον Θεό, και όλοι αυτοί οι άνθρωποι, το πλείστον ή η χονδρή μάζα, δεν ξέρουν τι κάνουν. Ποιος θα τους βοηθήσει; Αυτοί από μόνοι τους; Δεν γίνεται.

Ποιος θα παρακαλέσει τον Θεό να στάξει δρόσον ευσπλαχνίας, μακροθυμίας, φωτίσεως και ελέους;

Εάν μη αυτοί που άφησαν τον κόσμο και τα του κόσμου και λογίζονται σαν άνθρωποι αφιερωμένοι στο Θεό, εάν αυτοί δεν παρακαλέσουν, ποιοι θα παρακαλέσουν; Αυτά λέγονται προς τους αδελφούς. Αυτά λέγω και σε εσάς, στις προσευχές σας μην ξεχνάτε και τους ανθρώπους που είναι μακριάν του Θεού.

Ορισμένοι επιστρέφουν θαυματουργικά στη μετάνοια. Δεν γύρισαν, δεν επέστρεψαν, δεν μετενόησαν ασκόπως ή μάλλον χωρίς κάποια αιτία. Όχι από δική τους προσπάθεια, γιατί εφόσον δεν γνωρίζουν πώς να μετανοήσουν, πώς θα μετανοήσουν;

Αλλά οι προσευχές ορισμένων ανθρώπων, ορισμένων χριστιανών, οι οποίες προσευχές εγγίζουν τον Θεό, ξεπερνούν και τη στέγη και τους ουρανούς. Και φτάνουν σαν λαμπάδα φωτεινή μπροστά στον θρόνο του Χριστού μας.

Και εκεί μπροστά η λαμπάδα αυτή καίει, φωτίζει και ενθυμείται ο Θεός το πλάσμα Του. Όχι ότι έχει ξεχάσει κάθε άλλο — είναι βλασφημία κάτι τέτοιο. Αλλά Τον ερεθίζει, τον Θεόν, για περισσότερη προσοχή στους ανθρώπους.

Βλέπουμε τους Αγίους να προσεύχονται και να σώζονται οι άνθρωποι. Όπως στην προχθεσινή ομιλία μας, που είδαμε πόσα η παρρησία των Αγίων κατορθώνει. Αλλά κατορθώνει και η αγάπη πολλά. Παρά την αμαρτωλότητα του ανθρώπου, ο Θεός εξετάζει το κίνητρο της καρδιάς.

Αν το κίνητρο είναι αγάπη ειλικρινής προς τον πλησίον, ο Θεός δέχεται την προσευχή και ρίχνει φωτισμό και έλεος. Εδώ βλέπουμε αυτή την ψυχή να νιώθει το άπειρο της συγχωρητικότητας του Θεού.

Με λόγια δεν μπορεί κανείς να το εκφράσει αυτό.

Όταν το νιώσει, εκεί δεν υπάρχει τρόπος να το παρουσιάσει. Δηλαδή η συγχωρητικότητα του Θεού έχει άπειρο βαθμό και έκταση. Μέσα σε αυτή την άπειρη έκταση τίποτε δεν μένει που δεν το παίρνει. Το παίρνει και το διαλύει.

Δηλαδή, και πάλι λέγω ότι, όταν ο άνθρωπος μετανοήσει, όταν ο άνθρωπος κλάψει, όταν ο άνθρωπος εξομολογηθεί, αποκλείεται να μην έχει συγχωρηθεί από τον Θεό.

Η συγχωρητικότητα του Θεού είναι ίση με τη φύση Του. Όπως η φύση του Θεού είναι άπειρη και περικλεί το σύμπαν σαν ένα μηδενικό, σαν ένα μικρόβιο αθέατο είναι το όλον σύμπαν που δημιούργησε ο Θεός. Το σύμπαν είναι ένα μικρόβιο αθέατο μέσα στη φύση του Θεού.

Τι είναι τότε τα αμαρτήματα της ανθρωπότητας, εάν το σύμπαν είναι μικρόβιο αθέατο; Τότε τα αμαρτήματα ενός ανθρώπου τι είναι μέσα στο άπειρον αυτό της συγχωρητικότητας; Είναι μηδέν.

Αυτό το μηδέν είναι τα αμαρτήματα του μεγαλύτερου αμαρτωλού ανθρώπου. Και εφόσον συγχωρούνται όλα τα αμαρτήματα του μεγαλύτερου αμαρτωλού,

γιατί ο άνθρωπος να μην προσέλθει και να λάβει αυτό το φως της συγχωρήσεως; Γιατί δειλιάζουν; Δεν υπάρχει δειλία εδώ. Η συγχωρητικότητα είναι απλωμένη στο άπειρο.

Επίσης, ότι μπορεί ο αμαρτωλός άνθρωπος κατάματα να κοιτάξει τον Θεό, όταν μετανοήσει και όταν επιστρέψει από την αμαρτωλή οδό του εις το φως της οδού του Θεού. Επομένως, μπορεί κατάματα, ανεπαίσχυντα, ειρηνικά και πετυχημένα και ελπιδοφόρα να κοιτάξει το πρόσωπο του Χριστού.

Να μην δειλιάζει, γιατί ο Χριστός ήρθε να μας δώσει τον εαυτόν Του.

Μας δίνει εξ ολοκλήρου τον εαυτόν Του και οφείλουμε να Τον αγαπούμε και να Τον αγκαλιάζουμε με πολλή παρρησία.

Δεν το κάνουμε, γιατί νιώθουμε δισταγμό. «Άραγε, είμαι συγχωρημένος;» Πολλές φορές έρχεται και ο δαίμων και μας παρουσιάζει τα πράγματα εντελώς διαφορετικά από την πραγματικότητα. Ενώ έχουμε εξομολογηθεί, ενώ έχουμε αλλάξει δρόμο, προσπαθούμε να ευχαριστήσουμε τον Θεό, έρχεται και μας ψιθυρίζει ότι ο Θεός δεν σε έχει συγχωρήσει, ότι ο Θεός θα σε τιμωρήσει, ο Θεός είναι πολύ σκληρός απέναντί σου και επομένως δεν υπάρχει σωτηρία.

Αυτό είναι απάτη.

Όταν υπάρχει η εγγύηση, η εγγύηση της Εκκλησίας, ότι η συγχωρητικότητα του Θεού δίδεται σε άπειρη έκταση στον αμαρτωλό, δεν πρέπει να τον πιστέψουμε.

Είστε έξω με.

Η αγάπη του Θεού μάς καθιστά ενόχους. Τι θα πει αυτό; Όταν ο Θεός μας αγαπά, όταν ο Χριστός έχει θυσιάσει τον εαυτόν, όταν μας δίνει το σώμα του και το αίμα του εις τροφή μας, όταν μακροθυμεί στα σφάλματά μας, όταν μας καλεί να μας συγχωρέσει με όλο το μεγαλείο της Θεότητάς του,

όταν μας καλεί να μας δώσει ολόκληρο τον Παράδεισο και εμείς αδιαφορούμε, όταν εμείς όλα αυτά δεν τα υπολογίζουμε, αυτή η αγάπη, η τόσον θεϊκή και πλούσια, μας ενοχοποιεί.

Ενώ, εάν ευχαριστούσαμε τον Θεό για τις άπειρες ευεργεσίες Του, εάν Τον ευχαριστούσαμε με όλη μας την καρδιά, θα μας έδινε ακόμα περισσότερα χαρίσματα.

Η ευχαριστία, λέγει ο Αββάς Ισαάκ ο Σύρος, η ευχαριστία του λαμβάνοντος ερεθίζει τον διδόντα, τον Θεόν δηλαδή, του διδόναι δωρήματα μείζονα των πρώτων. Δηλαδή η ευχαριστία ερεθίζει τον Θεό να μας δώσει ακόμα περισσότερα χαρίσματα και αγαθά.

Ας επανέλθω πάλι στο πρώτο αίτημα του διακόνου στην Εκκλησία. Να υψώνουμε τα χέρια μας με όλο τον πόθο της ψυχής μας, ει δυνατόν, τα μάτια μας να τρέχουν δάκρυα, παρακαλώντας τον Θεό να μας αξιώσει τα τέλη της ζωής μας να είναι ανώδυνα, ανεπαίσχυντα, ειρηνικά και η απολογία μας να είναι επιτυχής και βεβαία και θετική.