On the Worth and Immortality of the Soul

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A talk on the value and immortality of the soul, delivered abroad. In Holy Scripture, the human soul is the breath of God, and as the breath of God, it is immortal.

We must become conscious of this reality: that our souls are immortal and that death does not bring the soul’s existence to an end. The body dies. One day it ceases to exist, to move, and to live.

But the human soul, being immortal and of immeasurable value, does not die. It never dies, but will live eternally. And because it is eternal, we must take the greatest care not to lose our soul.

And how is the human soul lost? It is lost when it follows the path of sin and receives within itself the cancer of sin. Just as cancer brings about the death of the body, so the cancer of sin brings about the death of the soul.

The soul dies, not by ceasing to live, but by ceasing to live in the dwelling place of God.

It loses God eternally and lives with temptation as its companion. We pray that no human being may ever die spiritually by being separated from God.

Spiritual death is the eternal separation of the soul from God. It is the greatest misfortune that can befall a humble person. The breath of God is something heavenly. The worth of the soul cannot be measured, because it is the breath of God. And as the breath of God, it has the right to live eternally with God.

God, it says, breathed into the nostrils of Adam’s face, and the human soul became living and existent.

At every cost, with every effort and every struggle, we must guard it carefully. If we lose our health, we may regain it. If we lose our possessions, perhaps we can acquire others.

Anything on earth can be replaced. But if we lose our soul, nothing can save us.

Consider what happens when we experience anxiety or sorrow, when we have an evil logismos—an intrusive thought—or when we are eaten away by the gnawing rebuke of our conscience and suffer inwardly. That itself is torment.

Yet it is nothing compared with the torment of an eternally accusing conscience.

Imagine the soul losing the light of God eternally. Does it simply lose that light? No; darkness follows. This darkness is not like the ordinary darkness when we turn off a light or merely find ourselves in a dark place. Even then, we may still have joy within us. We may be happy and think about beautiful things.

And so we do not truly feel the darkness around us. But that other darkness, the eternal darkness called Hell, is something truly dreadful. Therefore, at every moment, our concern should be not to sin and not to grieve Him who became man for our sake.

The mercy of our Christ has no limits. The mercy of God is a fathomless abyss, and nothing can be compared with such an abyss; everything disappears within it. The sins of all humanity are nothing compared with the infinity of God’s mercy.

We have not grasped; we have not understood what God truly means.

When we speak of God, we must understand that we are dealing with a divine Person who loves the human being infinitely. However much a person may grieve Him, however much he may cause Him sorrow, and however irreverently he may act toward Him, the very moment that person comes to metanoia—repentance—and changes his mind, God forgives him immediately, automatically, without the slightest delay.

Let us make use of this mercy. Let us strive to come to metanoia, to repent and change, and let us devote ourselves to that change. Through Holy Confession and a watchful life, we have received this cleansing from God. Let us take care to preserve it and not lose it.

not to lose it; better still, to increase it, to carry it on toward greater perfection. And then our salvation, through the compassion of God, will be very, very certain. The eyes of our soul have not yet been opened to see this compassion of God. It is astonishing. May God grant us the spiritual sight to be able to see it. Thank you.

Let us see and understand the infinity of God’s mercy. Then we will see that salvation is very easy when we meditate on the presence of God. God’s presence means mercy present among us, love present among us, forgiveness present among us, and the embrace of God open to us.

We ourselves are to blame when we do not embrace God, do not accept His mercy, and push away His love. Thus we remain deprived and suffer in our souls. Spiritual wounds and painful psychological states, which are often dreadful, can be extremely difficult and suffocating.

All this happens because we do not have spiritual communion with God. God is light. If we feel darkness, it means that we do not have the light of God within us.

We feel the reproach of our conscience. Why? Why is that? Because we have not put our soul in order. We fear death—and I am the first to admit it; we fear it. Why? Because we do not feel that all is well with our soul.

If we had attained adoption as sons and daughters, so that each of us truly felt like a child of God, we would not be afraid. A child does not fear his father when he knows that his father is so good. How could he fear him? When does a child fear his father or mother? When he feels that he has done something wrong, that something is not right between them.

And so we do not feel at peace. Why? Because we are under reproach; our conscience reproves us. As we said at the beginning of this talk, we must take care of our immortal soul, so that we do not lose it.

Death is hard for every mortal human being. If we have seen people depart from this life, then we have had some small experience of what that departure means. Every person will depart in this way. Every person will face the hardship of death.

But when a person, a Christian, has prepared his soul and feels the grace of God, that grace will help him face the hardship of death in the best possible way.

Many times, because God wishes to humble a person’s way of thinking, He allows even spiritually great and saintly people not to feel so confident as their souls depart, so that humility may cover and protect them.

So that they will let go and cast themselves, with much prayer and much struggle, upon the compassion of God. There was an ascetic who was in his final hours, and those standing by him saw how hard it was.

They could see nothing, but he could see. They heard only the answers he gave to the accusations of the demons. The demons were accusing him of many things.

To one accusation he replied, “I fasted for a long time.” To another, “For that sin I wept with many tears. For that other one, I undertook this ascetic struggle.” But at last he had to say, “For this I have nothing to answer. I surrender myself to the mercy of God, that He may forgive me.”

They saw another monk repeatedly lose consciousness from his fear of death. Of course, we cannot grasp that struggle, that agony, because the eyes of our soul have not been opened, so to speak, to perceive this reality.

The more spiritual a person becomes, the more closely he approaches and touches this reality of the soul’s departure. Let us remain in prayer and metanoia, in repentance, with nepsis and watchfulness in everything. Let us guard our thoughts, our words, our feelings, our actions, and our dealings with others.

As far as possible, let us live a little more ascetically. By this I mean that we should keep vigil as much as we can. In temptations, let us show patient endurance. When we are accused or slandered, let us forgive from our hearts.

Everyone wants to receive God’s forgiveness from the very heart of God. We all desire this. If God forgives us from His heart, then the entrance into the Kingdom of God stands open. But if we do not forgive our neighbor’s offenses from the heart, we will not receive God’s forgiveness.

Whatever we do to our neighbor, we will receive from God. If we forgive, He will forgive us; if we love, He will love us; if we show mercy, He will show mercy to us. If we do not condemn anyone, God will not condemn us either.

The measure is equal: as much as we give, so much shall we receive. Of course, what we give is little, because forgiving another person is not such a great thing. What is truly great is for God to forgive all our sins. And yet this is what happens: we give a penny in alms, and from God we receive whole measures of gold.

Therefore, when we know the way of salvation, salvation is easy. I think to myself, “I want to gain the love of God.” But how shall I gain God’s love? By loving others as God loves them.

God condemns no one. “I did not come to judge the world, but to save the world,” said our Lord. Therefore, if we wish to feel the love of God within our soul, we too must love our neighbor with all our soul.

We must love not only the one who loves us, but above all the one who hates us, condemns us, wrongs us, slanders us, and speaks falsely against us. That is the person we must love, because the Lord loves everyone. The Lord says that He “makes His sun rise on the just and on the unjust, and sends rain on the good and on the evil.”

Therefore, He excludes no one. The sun shines whether a person is good or evil; everyone enjoys its light and receives its benefits.

So a person too must become a little sun, shining upon his neighbors with the light of his virtue and doing good to them. He must do them good through love—through love expressed in many different ways—not only in words, but also in deeds.

When we love, when we do not condemn, when we forgive, and when we overlook our neighbor’s faults.

This path is truly a passage into Paradise. It is impossible for someone who loves, does not judge, forgives, overlooks faults, and shows mercy to lose the path of salvation. It simply cannot happen. Even with his eyes closed, he will enter the Kingdom of God.

This is the path. But when we take offense because of what others have done to us—because they said something, treated us rather badly, or wronged us—and then we wrong them or repay them in kind, we will not be saved.

In any case, there is one undeniable truth: the human soul is immortal.

We must plant this firmly within our souls. After death, we never cease to exist. So where will we go? That is what should concern us. What place will our soul have after death?

What we do here determines where our soul will find its place after death.

This is where we must concentrate our efforts: we must put our soul in order and keep it as clean as possible. We must confess our sins and cast out every sore and all the filth from our soul. We must cleanse it in the washing-place of Holy Confession.

There we must wash ourselves continually. At the same time, we must strive not to soil the soul again. We must try to fill it with light, and that light is the virtues. Above all, we must try to adorn it with the beauty of God’s mercy by showing mercy to our fellow human beings.

Whatever their faults, whatever their sins, whatever they may reveal in themselves, we must see each one as a creature of God, as an immortal soul, and as someone for whom Christ was crucified.

Let us pray and not neglect our prayer, because prayer gives light. Prayer gives spiritual oxygen. Can a person live without oxygen? No, he cannot.

In exactly the same way, a Christian cannot live as a Christian, with the hope of eternal life, unless he receives the oxygen of prayer. We must pray morning and evening, at every hour and every moment. Wherever we may find ourselves, let us keep the name of Christ and of the Most Holy Theotokos in our hearts and minds.

It is not difficult. How many things can we say within our minds! If we can think about anything at all, can we not also think upon the name of Christ and of the Most Holy Theotokos? Of course we can. We do, however, face opposition from the devil. That is true. The devil does not want prayer.

The devil wants idle chatter. He wants our minds to wander idly throughout the whole world, so long as they never reach God or the Most Holy Theotokos. He opens the way for us to go everywhere else, but he obstructs the way that leads to Christ and the Most Holy Theotokos.

But whatever the sacrifice, we must strive to remain in constant communion with God and to keep receiving this oxygen. In every affliction, every sorrow, every temptation, and every difficult situation, let us not forget prayer. Let us withdraw in private, kneel down, and pray with longing and with pain of soul.

When we pray in this way, it is impossible for God not to respond; He will give us inner assurance. Those who have experience of prayer are led to prayer whatever may happen to them, and through prayer they set everything in order.

Therefore, we must struggle in prayer. The name of Christ burns the demons; it does not allow them to remain near a person but drives them far away. Through the name of Christ, the ascetics fought against all the passions, and through prayer they were counted worthy of apatheia, freedom from the passions, and were counted worthy of great spiritual gifts.

We are poor in soul because we have no prayer. All the things of this fallen world occupy us. Just as Pharaoh oppressed the people of Israel, forcing them to make bricks and wearing them down so that they could neither breathe nor seek God, so the devil continually drives us toward earthly things. He wants us to dwell on them and labor over them, so long as we are given no opportunity to remember the name of God.

We must seek Moses. Moses led the people into the wilderness, and from the wilderness he led them into the Promised Land, into Jerusalem. In the same way, with prayer as our guide, we will be led into the wilderness, where we will contemplate God, and then we will be led into the Jerusalem above, into the grace of God.

The grace of God comes through prayer. But above all, I repeat once more and return to this point: we must become conscious of the true nature and value of our soul. It is not something temporary. It is something that will live eternally. Our soul is the breath of God; it is the blessing of God.

It is higher even than the existence of the angels. The angels were created by God’s word, but the human soul was created in a unique way and with God’s particular care. It is therefore something of exceedingly great worth, and we must take care of it so that we do not lose it.

We give thanks, because if we lose our soul, the whole world cannot compensate for it. And if we are condemned to Hell, who will bring us out of Hell?

Everything is before us now. We can put our soul to good use and sanctify it. Later, we will beg for one minute, for one moment of this passing time. Yet the years are passing and slipping away by the sackful, as we say.

Then we will beg for one minute in which to say, “I have sinned.” We will ask God’s forgiveness, but that minute will not be given to us. There was once a man who, as he approached the end of his life, wanted to repent and said to the angels, “Give me a little time to repent.”

And the angels said to him, “When the day was dawning and when the sun stood high at midday, where were you? Why did you not seek God and find Him? Why did you not repent? Now that the sun has set, now that the sun of your life has gone down, do you ask to repent? It is over now. God’s judgment has been rendered, and you are departing.”

This applies to every person who fails to care for his soul. Let us care for it now—today, at this very moment. In our mind and in our thoughts, let us ask forgiveness—night and day, let us ask forgiveness. God is good.

God is our Father. He receives our plea for forgiveness at once. He knows what is in the nous and in the heart; He knows everything within the inner person. He knows every movement of the soul and every thought. Therefore, when we repent in our thoughts, ask forgiveness, and inwardly weep with penthos, mourning for our sins, God receives all of it.

And He will not forget any of it, but will put it all to good account.

We have every opportunity to do this, and if we do not make use of it, if we do not put it to good account, we will be found guilty. Then no one will be able to object to God’s judgment or to the accusation of our own conscience.

Our conscience will be a relentless accuser.

Therefore, let us do this now, while we still have time, while we are still alive, while we can still repent and change. And let us beseech God to count us worthy of a Christian end to our life: painless, free from suffering, and without shame—the shame of sin.

And may we give a good defense.

Good morning.

Let us never cease making this request, this supplication.

In our prayer, let us beseech God that our life may end in a Christian manner, painlessly and blamelessly.

And let us beseech God that we may never see the face of Christ turning away from us

because of the disorder of our lives. This is what the great and holy Chrysostom prayed for in Mosphaino [unclear]: that we might never look upon the serene eyes of God turning away, refusing to gaze upon us.

Let us keep this prayer throughout our life, because God hears prayer.

And when we pray with longing and with pain of soul, our request will become a reality. God will count us worthy for the end of our life to be exactly as it is done and as it is said in the prayer.

Ομιλία περί αξίας και αθανασίας ψυχής. Έγινε στο εξωτερικό. Στην Αγία Γραφή μας η ψυχή του ανθρώπου είναι πνοή του Θεού και ως πνοή του Θεού είναι αθάνατη.

Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε αυτή την πραγματικότητα, ότι είμεθα ψυχικά αθάνατοι και ότι θάνατος δεν ακολουθεί στην ύπαρξη της ψυχής. Το σώμα αποθνήσκει. Κάποια μέρα τελειώνει το να υπάρχει και να κινείται και να ζει.

Αλλά η ψυχή του ανθρώπου, σαν πράγμα αθάνατο, με αξία ανυπολόγιστη, δεν αποθνήσκει, δεν πεθαίνει ποτέ και θα ζήσει αιώνια. Και σαν αιώνιο πράγμα, θα πρέπει να προσέξουμε πάρα πολύ να μην χάσουμε την ψυχή μας.

Και πώς χάνεται η ψυχή του ανθρώπου; Χάνεται όταν ακολουθήσει τον δρόμο της αμαρτίας και όταν δεχθεί τον καρκίνο της αμαρτίας. Όπως ο καρκίνος φέρνει τον θάνατον του σώματος, έτσι και ο καρκίνος της αμαρτίας φέρνει τον θάνατον της ψυχής.

Και αποθνήσκει η ψυχή, όχι το να ζει, αλλά αποθνήσκει το να ζει εις τον τόπο του Θεού.

Χάνει τον Θεόν αιώνια και συντροφεύει η ψυχή τη ζωή της με τον πειρασμό. Που ευχόμεθα κανείς άνθρωπος να μην αποθάνει ψυχικά από τον Θεό.

Ψυχικός θάνατος είναι ο αιώνιος χωρισμός της ψυχής από τον Θεό. Είναι η μεγαλύτερη δυστυχία που μπορεί να ακολουθήσει εις τον ταπεινόν άνθρωπο. Η πνοή του Θεού είναι κάτι ουράνιο. Δεν υπολογίζεται η αξία της ψυχής, διότι είναι πνοή του Θεού. Και σαν πνοή του Θεού έχει το δικαίωμα να ζήσει αιώνια με τον Θεό.

Και ενεφύσησε, λέει, ο Θεός εις τους μυκτήρας του προσώπου του Αδάμ. Και έγινε η ψυχή του ανθρώπου ζώσα και υπάρχουσα.

Πρέπει με κάθε θυσία, με κάθε προσπάθεια, με κάθε αγώνα να την προσέξουμε. Εάν χάσουμε την υγεία, μπορεί να τη βρούμε. Αν χάσουμε τα υποστατικά μας, ενδεχομένως να φτιάξουμε άλλα.

Οτιδήποτε είναι πάνω στη γη, μπορεί να το αντικαταστήσουμε. Αλλά εάν χάσουμε την ψυχή μας, με τίποτε δεν μας σώζει.

Σκεφτείτε όταν έχουμε μια στενοχώρια, μια θλίψη. Όταν έχουμε έναν κακό λογισμό. Όταν μας τρώει το σαράκι του ελέγχου της συνειδήσεως. Και τυρανούμεθα ψυχικά. Είναι ένα βάσανο αυτό.

Αλλά δεν είναι τίποτε συγκριτικά με το βάσανο του ελέγχου της συνειδήσεως αιώνια.

Σκεφτείτε να χάσει η ψυχή το φως του Θεού αιώνια. Να το χάσει απλώς; Όχι. Αλλά θα ακολουθήσει το σκότος. Και το σκότος δεν είναι σαν κι αυτό, όταν σβήσουμε το φως ή είμεθα σε ένα σκοτάδι απλώς. Αλλά μπορούμε να έχουμε και χαρά μέσα μας. Μπορεί να έχουμε ευτυχία, μπορεί να σκεφτόμαστε ωραία πράγματα.

Και έτσι δεν αισθανόμαστε το υπάρχον σκότος, αλλά το σκότος, το αιώνιο σκότος που λέγεται κόλαση, είναι κάτι πολύ φοβερό. Γι' αυτό, σε κάθε στιγμή χρόνου, να μας απασχολεί να μην αμαρτήσουμε, να μην λυπήσουμε εκείνον ο οποίος για μας ενανθρώπησε.

Η ευσπλαχνία του Χριστού μας δεν έχει όρια. Η ευσπλαχνία του Θεού είναι άβυσσος και μέσα σε μία άβυσσο δεν συγκρίνεται τίποτε. Όλα χάνονται. Τα αμαρτήματα όλης της ανθρωπότητας δεν είναι τίποτε συγκριτικά με το άπειρον της ευσπλαχνίας του Θεού.

Δεν έχουμε εννοήσει, δεν έχουμε καταλάβει τι θα πει Θεός.

Όταν λέμε Θεό, πρέπει να εννοούμε ότι έχουμε να κάνουμε με ένα θείο πρόσωπο που αγαπά απείρως τον άνθρωπο. Όσο και να τον λυπήσει ο άνθρωπος, όσο κι αν τον πικράνει, όσο κι αν ασεβήσει απέναντί του, αφ' ης στιγμής μετανοήσει, αφ' ης στιγμής αλλάξει γνώμη, ο Θεός αμέσως, αυτομάτως, σε μηδέν χρόνο, τον συγχωρεί.

Αυτή την ευσπλαχνία να την εκμεταλλευθούμε, να προσπαθήσουμε να μετανοήσουμε, να αλλάξουμε, να επιμεληθούμε την αλλαγή μας. Αυτή την κάθαρση που πήραμε από τον Θεό με την Ιερά Εξομολόγηση, με την προσεκτική ζωή, να την επιμεληθούμε, να μην την χάσουμε.

να την χάσουμε, μάλλον να την αυξήσουμε, μάλλον επί το τελειότερο να την οδηγήσουμε, και τότε η σωτηρία μας θα είναι πάρα πολύ, δια της ευσπλαχνίας του Θεού, σίγουρη. Δεν έχουν ανοίξει τα μάτια της ψυχής μας να δούμε αυτή την ευσπλαχνία του Θεού. Είναι φοβερή. Εάν μας δώσει ο Θεός την πνευματική οπτική να μπορέσουμε να τη δούμε. Σας ευχαριστώ.

Να ιδούμε, να εννοήσουμε το άπειρο της ευσπλαχνίας του Θεού. Τότε θα δούμε ότι η σωτηρία του ανθρώπου είναι πάρα πολύ εύκολη, όταν μελετούμε την παρουσία του Θεού. Η παρουσία του Θεού σημαίνει παρουσία ευσπλαχνίας, παρουσία αγάπης, παρουσία συγνώμης, παρουσία της αγκαλιάς του Θεού.

Εμείς είμεθα οι αίτιοι που δεν αγκαλιάζουμε τον Θεό, δεν δεχόμεθα την ευσπλαχνία Του, απωθούμε την αγάπη Του και έτσι μένουμε υστερημένοι και υποφέρουμε ψυχικά. Τα ψυχικά τραύματα, τα ψυχολογικά αισθήματα, τα οποία είναι πολλές φορές απαίσια, είναι πάρα πολύ δύσκολα, πνιχτικά.

Και όλα αυτά είναι γιατί δεν έχουμε την ψυχική επαφή με τον Θεό. Ο Θεός είναι φως. Εάν νιώθουμε σκότος, σημαίνει ότι δεν έχουμε φως Θεού μέσα μας.

Νιώθουμε έλεγχο συνειδήσεως. Γιατί; Γιατί; Διότι δεν έχουμε τακτοποιηθεί. Φοβούμεθα τον θάνατον — ο πρώτος είμαι εγώ — τον φοβούμεθα. Γιατί; Διότι δεν νιώθουμε εντάξει.

Αν είχαμε φτάσει στην υιοθεσία, το να νιώθουμε ο καθένας μας παιδί του Θεού, ένα παιδί δεν φοβάται τον πατέρα του όταν ξέρει ότι ο πατέρας του είναι τόσο καλός. Πώς θα τον φοβηθεί; Πότε φοβάται το παιδί τον πατέρα ή τη μητέρα; Όταν νιώσει ότι κάτι έσφαλε, κάτι δεν πάει καλά μαζί τους.

Έτσι και εμείς δεν νιώθουμε όμορφα. Γιατί; Διότι έχουμε τον έλεγχο, μας ελέγχει η συνείδηση. Θα πρέπει, όπως είπαμε και στην αρχή του λόγου, να επιμεληθούμε την αθανασία της ψυχής μας, να μην χάσουμε την ψυχή.

Ο θάνατος για κάθε θνητόν άνθρωπο είναι σκληρός. Εάν έχουμε δει ανθρώπους να φεύγουν από τη ζωή, θα έχουμε κάποια μικρή πείρα της εξόδου. Κάθε άνθρωπος θα φύγει έτσι. Κάθε άνθρωπος θα αντιμετωπίσει τη δυσκολία του θανάτου.

Αλλά όταν ο άνθρωπος, ο χριστιανός, προετοιμαστεί ψυχικά και νιώθει τη χάρη του Θεού, αυτή η χάρη του Θεού θα τον βοηθήσει να αντεπεξέλθει στη δυσκολία του θανάτου κατά τον καλύτερο τρόπο.

Πολλές φορές ο Θεός, θέλοντας να ταπεινώσει το φρόνημα του ανθρώπου, επιτρέπει και σε μεγάλους ανθρώπους, σε αγίους ανθρώπους, να μην νιώθουν τόσο αισιόδοξα στην έξοδο της ψυχής των, για να τους καλύψει διά της ταπεινοφροσύνης.

Να αφεθούν με πολλή προσευχή, με πολύ αγώνα στην ευσπλαχνία του Θεού. Ήταν ένας ασκητής και ήταν στα τελευταία του, και υπήρχαν οι παριστάμενοι και είδανε τη δυσκολία.

Δεν έβλεπαν τίποτε, αλλά εκείνος έβλεπε. Ακούγανε μόνο την απολογία που έκανε στις κατηγορίες των δαιμόνων. Του έλεγαν πολλά.

Στο ένα έλεγε: «Νήστευσα πολύ χρόνο». «Σε εκείνο το αμάρτημα έκλαψα με πολλά δάκρυα. Σε εκείνο έκανα εκείνο τον ασκητικό αγώνα». Έφτασε να πει όμως ότι: «Σε αυτό δεν έχω τίποτε να πω. Αλλά αφήνομαι στην ευσπλαχνία του Θεού να με συγχωρέσει».

Ένας άλλος μοναχός, τον βλέπανε, ήταν πολλάκις αναίσθητος από τον φόβο του θανάτου. Εμείς βέβαια δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε τον αγώνα, αυτή την αγωνία, γιατί δεν έχουμε, πώς να το πω, ανοιγμένα τα μάτια της ψυχής μας να γνωρίζουμε την πραγματικότητα αυτή.

Όσο πιο πνευματικός γίνεται ο άνθρωπος, τόσο και περισσότερο άπτεται και ψηλαφεί αυτή την πραγματικότητα της εξόδου. Να βρισκόμεθα εν προσευχή, εν μετανοία και με νήψη στο κάθε τι. Να προσέχουμε τις σκέψεις μας, τα λόγια μας, τα αισθήματά μας, τις πράξεις μας, τη συναναστροφή μας.

Να βρισκόμεθα όσο γίνεται λίγο πιο ασκητικά. Εννοώ, δηλαδή, να αγρυπνούμε όσο μπορούμε. Στους πειρασμούς να έχουμε υπομονή. Στις κατηγορίες, στις συκοφαντίες, να συγχωρούμε με την καρδιά μας.

Ο καθένας θέλει να πάρει τη συγνώμη του Θεού από την καρδιά του Θεού. Όλοι το θέλουμε αυτό. Αν μας συγχωρεί ο Θεός με την καρδιά Του, η είσοδος στη Βασιλεία του Θεού είναι ανοιχτή. Εάν όμως και εμείς δεν συγχωρήσουμε από καρδίας τα σφάλματα του πλησίον μας, δεν πρόκειται να δεχθούμε τη συγνώμη του Θεού.

Ό,τι πράττουμε στον πλησίον μας θα το δεχθούμε από τον Θεό. Θα συγχωρήσουμε, θα μας συγχωρέσει· θα αγαπήσουμε, θα μας αγαπήσει· θα ευσπλαχνιστούμε, θα μας ευσπλαχνιστεί. Δεν θα κατακρίνουμε άνθρωπο, δεν θα μας κατακρίνει και ο Θεός και εμάς.

Τα ίσια γίνονται· όσα δώσουμε, τόσα θα πάρουμε. Βέβαια θα δώσουμε λίγα, διότι το να συγχωρήσουμε έναν άνθρωπο δεν λέει πολλά. Πολλά λέει όταν ο Θεός μας συγχωρήσει όλα τα αμαρτήματά μας. Και όμως αυτό γίνεται· ελεούμε μία δεκάρα και παίρνουμε ολόκληρα κιλά χρυσού από τον Θεό.

Γι' αυτό, όταν γνωρίζουμε τον τρόπο της σωτηρίας, είναι εύκολη η σωτηρία. Σκέφτομαι και λέγω ότι θέλω να κερδίσω την αγάπη του Θεού. Μα πώς θα κερδίσω την αγάπη του Θεού; Όταν και εγώ αγαπήσω όπως ο Θεός αγαπά τον άλλον.

Ο Θεός κανέναν δεν κατακρίνει. Ούτε ήρθα να κρίνω τον κόσμο αλλά να σώσω τον κόσμο είπε ο Κυριός μας Άρα λοιπόν και εμείς, αν θέλουμε την αγάπη του Θεού να αισθανθούμε μέσα στην ψυχή μας, να αγαπήσουμε και εμείς με την ψυχή μας τον πλησίον μας.

Όχι εκείνον μόνο που μας αγαπά, αλλά κυρίως εκείνον που μας μισεί, που μας κατακρίνει, που μας αδικεί, που μας συκοφαντεί, που μας διαβάλλει, εκείνον να αγαπήσουμε. Διότι ο Κύριος αγαπά όλους. Ὅστις τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει, λέγει ο Κύριος, ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, καὶ βρέχει ἐπὶ ἀγαθοὺς καὶ πονηρούς.

Άρα λοιπόν δεν εξαιρεί κανέναν. Ο ήλιος φέγγει, είτε καλός είναι ο άνθρωπος είτε κακός είναι, απολαμβάνει το φως και την ωφέλεια του ηλίου.

Άρα και ο άνθρωπος πρέπει να γίνει ένας μικρός ήλιος. Να φωτίζει με το φως της αρετής του τους πλησίον του, αλλά και να τους ευεργετεί. Να τους ευεργετεί με την αγάπη, την ποικίλη αγάπη. Όχι με λόγια μόνο, αλλά και με έργα.

Όταν εμείς αγαπούμε, όταν εμείς δεν κατακρίνουμε, όταν εμείς συγχωρούμε. Όταν παραβλέπουμε τα σφάλματα του πλησίον μας.

Αυτός ο δρόμος είναι ακριβώς διάβα για τον Παράδεισο. Είναι αδύνατον άνθρωπος που αγαπά, που δεν κρίνει, που συγχωρεί, που παραβλέπει, που ελεεί, να χάσει τον δρόμο της σωτηρίας. Αποκλείεται. Με κλειστά μάτια θα εισέρχεται στη Βασιλεία του Θεού.

Αυτός είναι ο δρόμος. Όταν όμως εμείς σκανδαλιζόμεθα γιατί μας κάνανε... Είπαν κάποιον λόγο, μας φερθήκαν λίγο άσχημα, μας αδικήσανε και εμείς αδικούμε ή ανταποδίδουμε τα ίσια, δεν πρόκειται να σωθούμε.

Πάντως μία είναι η αναντίρρητη αλήθεια, ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι αθάνατη.

Πρέπει να το βάλουμε καλά μέσα στην ψυχή μας. Δεν πεθαίνουμε ποτέ μετά θάνατον. Και πού θα πάμε; Αυτό πρέπει να μας απασχολεί. Ποια θέση θα έχει η ψυχή μας μετά θάνατον;

Από εδώ εξαρτάται το πού η ψυχή θα τακτοποιηθεί μετά θάνατον.

Εδώ πρέπει να δώσουμε το βάρος της προσπάθειας, να τακτοποιήσουμε την ψυχή μας, να την έχουμε καθαρή όσον γίνεται καλύτερα. Θα εξομολογούμεθα, θα αποβάλλουμε όλα τα έλκη, όλη τη λέρα της ψυχής μας. Θα την καθαρίζουμε στο λουτρό της Ιεράς Εξομολογήσεως.

Εκεί θα πλυνόμεθα ολοένα. Συγχρόνως θα προσπαθούμε να μην τη λερώνουμε την ψυχή. Θα προσπαθήσουμε να της δώσουμε φως, και το φως είναι οι αρετές. Και να προσπαθήσουμε κυρίως να της δώσουμε την ομορφιά της ευσπλαχνίας του Θεού, να ευσπλαχνιζόμεθα τον συνάνθρωπό μας.

Με όλα τα ελαττώματά του, με όλες τις αμαρτίες του, με ό,τι παρουσιάζει. Εμείς πρέπει να τον βλέπουμε σαν πλάσμα Θεού, σαν κάτι αθάνατο, σαν κάτι που σταυρώθηκε ο Χριστός για αυτόν τον άνθρωπο.

Να προσευχόμεθα, να μην αμελούμε την προσευχή μας, γιατί η προσευχή χαρίζει φως. Η προσευχή χαρίζει οξυγόνο πνευματικό. Χωρίς οξυγόνο μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος; Δεν μπορεί να ζήσει.

Ακριβώς και ο χριστιανός δεν μπορεί να ζήσει χριστιανικά, με ελπίδα ζωής αιωνίου, εάν δεν πάρει το οξυγόνο της προσευχής. Πρέπει να προσευχόμεθα πρωί, βράδυ και κάθε ώρα και στιγμή. Όπου και αν βρεθούμε και σταθούμε, να μελετούμε το όνομα του Χριστού και της Παναγίας.

Δεν είναι δύσκολο. Με το μυαλό μας πόσα δεν μπορούμε να πούμε! Πώς μπορούμε να σκεφτούμε οτιδήποτε και δεν μπορούμε να σκεφτούμε το όνομα του Χριστού και της Παναγίας; Μπορούμε. Βέβαια, έχουμε τη δυσκολία του διαβόλου. Είναι σωστό αυτό. Ο διάβολος δεν θέλει προσευχή.

Ο διάβολος θέλει αργολογία. Να αργολογούμε με το μυαλό μας, να γυρίζει όλο τον κόσμο, μόνο να μην φτάνει στον Θεό, να μην φτάνει στην Παναγία καθόλου. Μας δίνει την είσοδο για παντού, αλλά την είσοδο προς τον Χριστό και την Παναγία μάς την εμποδίζει.

Αλλά εμείς θα προσπαθήσουμε με κάθε θυσία να επικοινωνούμε συνέχεια με τον Θεό, να παίρνουμε οξυγόνο. Και σε κάθε θλίψη, και σε κάθε στεναχώρια, και σε κάθε πειρασμό, και σε κάθε δύσκολη υπόθεση, ας μην ξεχνούμε την προσευχή, να πηγαίνουμε κατ’ ιδίαν, να γονατίζουμε, να προσευχόμεθα με πόθο και με πόνο ψυχής.

Και όταν έτσι προσευχόμεθα, είναι αδύνατον ο Θεός να μην ανταποκριθεί· θα μας πληροφορεί. Και οι άνθρωποι που έχουν πείρα της προσευχής, ό,τι κι αν τους συμβαίνει, οδηγούνται στην προσευχή και τακτοποιούν.

Γι’ αυτό θα πρέπει να αγωνιστούμε πάνω στην προσευχή. Το όνομα του Χριστού καίει τους δαίμονες, δεν τους αφήνει να ζήσουν κοντά στον άνθρωπο, τους διώχνει μακριά. Με το όνομα του Χριστού οι ασκητές καταπολέμησαν όλα τα πάθη και με την προσευχή αξιώθηκαν της απαθείας, αξιώθηκαν μεγάλων χαρισμάτων.

Το ότι είμεθα πτωχοί στην ψυχή είναι γιατί δεν έχουμε προσευχή. Μας απασχολούν όλα τα κάτω πράγματα, όπως ο Φαραώ καταπίεζε τον Ισραηλιτικό λαό, εις το να εργάζεται την πλινθεία και να τον καταπονεί, ώστε να μην μπορεί να αναπνεύσει και να ζητήσει τον Θεό, έτσι και ο διάβολος μας σπρώχνει όλο προς τα γήινα, αυτά να μελετούμε, αυτά να προσπαθούμε, Αρκεί να μην δώσουμε άδεια να μνημονεύσουμε το όνομα του Θεού.

Πρέπει να ζητήσουμε τον Μωυσή. Ο Μωυσής οδήγησε τον λαόν εν τη ερήμω και από την έρημο τους οδήγησε εις τη γη της Επαγγελίας, εις την Ιερουσαλήμ. Έτσι και εμείς, με τον οδηγό της προσευχής, θα οδηγηθούμε στην έρημο, όπου θα μελετήσουμε τον Θεόν και θα οδηγηθούμε στην Άνω Ιερουσαλήμ ή στην Χάριν του Θεού.

Η Χάριν του Θεού έρχεται δια της προσευχής. Αλλά πάνω από όλα, επαναλαμβάνω και πάλι, επανέρχομαι στο ότι να συνειδητοποιήσουμε την ψυχή μας. Δεν είναι κάτι πρόσκαιρο. Είναι κάτι που θα ζήσει αιώνια, είναι η πνοή του Θεού, είναι η ευλογία του Θεού η ψυχή μας.

Είναι ανωτέρα της υπάρξεως των αγγέλων. Οι άγγελοι έγιναν διά του λόγου, αλλά η ψυχή του ανθρώπου έγινε κατά ιδιαίτερον τρόπο και επιμέλεια Θεού. Επομένως, είναι κάτι πολύ ανώτερο και πρέπει να το προσέξουμε, να μην το χάσουμε.

Ευχαριστούμε, διότι αν χάσουμε την ψυχή μας, όλος ο κόσμος δεν πρόκειται να ανταποκριθεί. Και αν κολαστούμε, ποιος θα μας βγάλει από την κόλαση;

Είναι όλα μπροστά μας. Μπορούμε να την εμπορευτούμε την ψυχή μας και να την αγιάσουμε. Μετά θα ζητήσουμε ένα λεπτό, μια στιγμή από το χρόνο που φεύγει. Με το τσουβάλι, που λέμε, χρόνια περνούνε και φεύγουνε.

Τότε θα ζητούμε ένα λεπτό, να πούμε ένα «ήμαρτον», θα ζητήσουμε τη συγγνώμη του Θεού και δεν θα μας δοθεί. Όταν κάποιος στα τελευταία του ζήτησε να μετανοήσει και είπε στους αγγέλους: «Δώστε μου λίγο χρόνο να μετανοήσω».

Και του είπαν οι άγγελοι: «Όταν επεφώσκει η μέρα και όταν ο ήλιος ήταν μεσούρανα, εσύ πού ήσουνα; Γιατί δεν ζήτησες τον Θεό να τον βρεις; Γιατί δεν μετανόησες; Τώρα που έδυ ο ήλιος, τώρα που βασίλεψε ο ήλιος της ζωής σου, ζητάς να μετανοήσεις; Τώρα τελείωσε, η απόφαση του Θεού πάρθηκε και εσύ φεύγεις».

Αυτό ισχύει για κάθε άνθρωπο που δεν θα μεριμνήσει για την ψυχή του. Ας φροντίσουμε τώρα, σήμερα, αυτή τη στιγμή. Με τη σκέψη μας, με το λογισμό μας, να ζητήσουμε συγγνώμη. Συγγνώμη νύχτα μέρα. Ο Θεός είναι αγαθός.

Ο Θεός είναι Πατέρας. Τη συγγνώμη μας την παίρνει αμέσως. Είναι μέσα στο νου, μέσα στην καρδιά. Μέσα στον έσω άνθρωπο γνωρίζει τα πάντα. Όλα τα κινήματα της ψυχής και των σκέψεων τα γνωρίζει όλα. Επομένως, όταν με τη σκέψη μετανοήσουμε, ζητήσουμε συγγνώμη και εσωτερικά κλάψουμε και πενθήσουμε, όλα τα πήρε ο Θεός αυτά.

Και δεν πρόκειται να τα λησμονήσει, αλλά θα τα αξιοποιήσει.

Έχουμε όλη αυτή τη δυνατότητα και, αν δεν την εκμεταλλευτούμε, δεν την αξιοποιήσουμε, θα βρεθούμε ένοχοι. Και τότε κανείς δεν θα μπορέσει να αντιτάξει στην απόφαση του Θεού και στον έλεγχο της συνειδήσεως.

Η συνείδηση κάθε ανθρώπου θα είναι ο μεγάλος κατήγορος ενώπιον του δικαστηρίου, ενώπιον της κρίσεως του Θεού. Η συνείδηση θα είναι αμίληκτος κατήγορος, θα μας κατηγορήσει, θα μας πει: «Ναι, το έκαμες αυτό, αμέλησες, δεν βιάστηκες, μην ξεγελάς τον εαυτό σου». Δεν μπορούμε να κάνουμε τότε τίποτε. Κάθε άνθρωπος θα δυσκολευτεί.

Γι' αυτό από τώρα, τώρα που έχουμε τον χρόνο, τώρα που είμαστε στη ζωή, τώρα που μπορούμε να μετανοήσουμε, να αλλάξουμε, τώρα να το κάνουμε αυτό. Και να παρακαλούμε τον Θεό να μας αξιώσει τα τέλη της ζωής μας να είναι χριστιανικά, να είναι ανώδυνα, χωρίς πόνο, ανεπαίσχυντα, χωρίς αισχύνη αμαρτίας.

Και να δώσουμε καλή απολογία.

Καλημέρα.

Ποτέ να μην αφήσουμε αυτό το αίτημα, αυτή την αίτηση.

Να παρακαλούμε στην προσευχή μας η ζωή μας να τελειώσει χριστιανικά, ανώδυνα, ανεπεύθυντα.

Και να παρακαλούμε τον Θεό να μην δούμε το πρόσωπο του Χριστού να μας αποστρέφεται

για την ακαταστασία μας. Αυτό ευχήθηκε ο Μέγας και Ιερός Χρυσόστομος στο Μόσφαινο [ασαφές]. Τους γαληνούς οφθαλμούς του Θεού να μην τους αντικρίσει αποστρέφοντας το να κοιτάξει τον άνθρωπο.

Αυτή την προσευχή θα την έχουμε πάντοτε στη ζωή μας, διότι ο Θεός την ακούει την προσευχή.

Και όταν προσευχόμεθα με πόθο και πόνο, το αίτημα θα γίνει πράξη. Και ο Θεός θα μας αξιώσει το τέλος της ζωής μας να είναι ακριβώς όπως γίνεται και όπως λέγεται στην προσευχή.