On Humility and Ecclesiastical Hymns from the Elder

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A homily on humility, delivered at the Holy Monastery of Philotheou.

On the Divine Resurrection of our Christ. The Pascha of the Lord.

It is the Lord’s Pascha, the Lord’s Pascha. Pascha means passage. The human race received the grace and blessing of God to pass from earth to heaven, for it has been called to immortal life. Our Christ had boundless mercy and compassion on us, and He came down to our earth in order to raise us up to heaven.

Every year we celebrate Holy Pascha. We all await it with great longing, so that we may experience this special joy, feel the light of the divine Resurrection in our souls, and taste a little of the boundless joy of the eternal Pascha.

May we taste and behold a little of the light of Him who illumines the world to come. May we experience even the smallest measure of that eternal joy which the souls in heaven feel—those who were counted worthy to be saved and who already celebrate the eternal Pascha, the Pascha that never ends.

In order truly to experience Pascha and genuinely to behold the light of the divine Resurrection,

we must purify our spiritual senses from every movement of the passions.

“Let us purify our senses, and we shall behold Christ shining forth in the unapproachable light of the Resurrection.” The hymnographer is telling us this: if my heart has not been cleansed, if it has not been rid of that hateful self-love, of the proud and haughty attitude, if the humility of Christ has not settled in, has not come to dwell inside the heart, then the eyes of the soul do not see the light of the Resurrection, and the heart does not feel it.

Christ showed us the way to attain this state: “Learn from Me, for I am gentle and humble in heart, and you will find rest for your souls.”

Unless we humble our way of thinking, bow our heads, and believe firmly that we are nothing—unless each of us believes that he is the least of all, the greatest sinner, and the one deserving to go to Hell—then we shall not experience the special joy of the Holy Resurrection or celebrate Pascha mystically and ineffably within the heart. The proudhearted person remains impure before the Lord.

“But He gives grace to the humble.” God hears the prayer of the humble person.

It is especially through humility alone that the heart is purified. Every virtue, every effort, and every act of spiritual self-compulsion has the purification of the heart as its purpose.

And humility is the most powerful medicine of all. Christ bowed the heavens and came down. He came down, He lowered Himself, He humbled Himself. He came near to us as a man. But He was the God-man, God and man. Christ bowed the heavens and came down.

But we human beings—and I first of all—do not bow our necks before the Lord. We do not humble our way of thinking. Pride still lives within us.

Although we struggle to overcome this passion, just when we think we have begun to feel humility, a few moments later we feel pride flaring up again—because we experienced something in prayer, said something good, or believe we accomplished something. Then the sting of pride and vainglory pricks us, puffs us up, and makes us feel that we have achieved something.

A brother was being assailed by logismoi of pride, so he went to a great elder and said, “Geronta, I feel this spirit of pride flaring up within me because I am struggling”—and the brother truly was struggling—“but I cannot overcome it. What must I do?” The elder replied, “Did you create heaven and earth?” “No, Father.” “And yet He who made heaven and earth, who created the spiritual world of the angels and the Kingdom above, and who by His command brought the whole universe from nothingness into being, declared that He is humble and meek.”

“And you are proud—you who are clay and dust, sinful and full of the passions, yet so richly shown mercy by God. You imagine that you are accomplishing something.”

He bent down and washed the disciples’ feet. Christ endured mockery, insults, and scorn from a great multitude of people, and we see Him naked upon the Cross, dying out of love for us. He who could, with a single gesture, return all things to nothingness became so humble that He said nothing and did not open His mouth.

Yet we human beings lift up our heads and believe that we are something.

When the brother heard all these wise counsels, he humbled himself and returned to his cell greatly edified. A person’s nous, the spiritual intellect, is easily defiled and easily cleansed.

The heart, however, is cleansed with difficulty, and it is not easily defiled. It is laden with deep roots of passion. All the passions are rooted in this heart.

That is why we all suffer when God, who desires man’s salvation and hates the death of the human soul, from time to time takes up a kind of spiritual pair of tweezers, seizes the roots of the passions one by one, and tries to uproot them. He does this so that the heart, freed from its passionate condition, may enter into a state of freedom, experience the joy of the Resurrection, and behold with its spiritual eyes the light of the divine Resurrection.

The temptations that arise against us may come from the devil, from one another, or from the world we carry within ourselves. At times temptations and afflictions rise up against us. All these things are medicines.

They are all sent and given by the providence of our good God, so that we may recover the spiritual health we have lost. The health of the soul and the heart is apatheia, freedom from the passions; it is holiness, true health.

This is the health that will continue to exist in the world to come.

We must understand that we have egotism. When a brother throws a sharp word at us,

when the elder, the spiritual father, the instructor and guide—the one called by God to train us in the attainment of apatheia, freedom from the passions—corrects or admonishes you, and you feel turmoil, agitation, distress, pressure, impatience, or anger within yourself, then recognize from the degree of that turmoil the size, depth, breadth, and length of the egotism within you.

When a person is humble, he accepts the word, the correction, and the admonition. If he does not have the strength to rejoice inwardly that he has been counted worthy to receive this medicine—or, rather, to discover whether or not he has egotism—then at least let him be found struggling against it.

In those glorious years when monasticism flourished, the fathers and brothers of the skete decided to test Abba Moses the Ethiopian, to see whether he possessed humility and meekness, and to discover what degree of apatheia, freedom from the passions, he had attained.

They decided to test him. Now Abba Moses had been counted worthy of the priesthood.

One day, as soon as he entered the sanctuary to put on his vestments, they said to him, “What are you doing in here, dark-skinned man, black man? You are not worthy to be in here.” Abba Moses immediately fell silent and left the sanctuary. A few days later they attacked him a second time. The first time he had remained silent, suppressing the rebellion within himself.

The second time he felt free of it. Indeed, he reproached himself and said, “Truly, I am black in body and skin, and black in soul as well. I am unworthy even of the priesthood; I am not worthy to enter this place. The fathers are right to speak to me this way.”

The fathers were waiting for him outside and asked him, “Abba, were you not troubled when we said such things to you?” He answered, “Yes, my fathers. The first time I was troubled, but I suppressed the turmoil and rebellion within me. The second time there was no rebellion. God helped me, and I felt perfect peace. I accused myself and found that I truly was exactly as you had said.”

And the fathers said, “The first state is called freedom from anger, and the second is meekness.”

Thank you.

In such a situation, we see our soul, our heart, rising up in rebellion within us. We must come to understand that we are filled with egotism. And we must not merely recognize it, but make an effort—through prayer and by asking for protection—to receive the strength to confront this egotism and quell the rebellion of pride.

We must take Christ Himself as our model: “Learn from Me, for I am meek and humble in heart.” And when we see the rebellion of egotism, its anger, and the irrational logismoi, the intrusive thoughts it produces, then we must practice self-reproach and accuse ourselves.

Why this turmoil? Why these logismoi, these intrusive thoughts? What do the anger, the wrath, and the intrusive thoughts reveal? Egoism, you loathsome beast, you dwell within me—and when will I slay you? When will I take up the true struggle? When will I take up the sword of the Spirit, the word of God and the example of God, and put this fearsome beast to death?

At the hour of death, we shall find this beast standing before us. Through our conscience, we shall see it reproaching us because we did not struggle as much as we should have, at the proper time, when we were called to fight this beast and kill it.

Vile egotism is what causes all the evils in our lives. Let us examine ourselves, and we shall see egotism in everything we do—in the depths, at the beginning, and in the motive. Let us accuse ourselves and bring ourselves low. Let us know that we are clay and earth, nothing more.

Earth and clay are trampled underfoot by people who are themselves made of clay. God possesses the divine nature, yet He became so humble. We, who are lowly by nature, lift our heads high and say, “There is no one but me.” When we are not preferred in some matter, we see the beast within us rebel, and a whole chain of questions begins: “Why? Why?”

“Why? Why? Why me?” This “me” must be strangled. Monasticism possesses abundant power to strangle it, provided that we take this power into our hands and, through our God, win this great victory.

That victory will be eternal.

The humble will see God in the world to come.

Every proud person will be shut out of the Kingdom of Heaven. When the time comes to give an account, he will be asked whether he was aware of his egotism, whether he saw it within himself, and then whether he fought the good fight and followed the path and the guidance that lead to humility.

Yet when rebellion rises within us, when we see the beast inside us, we do not want to strangle it. Many times we deliberately blind ourselves; we pretend not to see and turn a blind eye. But it is egotism. Why, my child, do you not undertake the struggle that is needed?

Our life is not in our own hands. We may lose it at any moment. The marketplace where one trades for the Kingdom of Heaven may close. And afterward, with death, when our eyes have closed, we will realize how egotism has destroyed us.

But we will not be able to turn back.

We will ask to return. We will ask for just one minute out of the many years we lived—one minute to utter a few words of metanoia and acknowledgment, to ask forgiveness. But that minute will not be given to us.

And then weep — but alas, by then it is too late.

We have not known this in actual experience; we have not felt the reality of death in our hearts. We have not felt what the soul will experience as it ascends and passes through the aerial toll houses.

We have no such thing; no thoughts have come to us from God by inspiration. What will the soul feel at that moment, when it grasps with unshakable certainty that it is not coming back again to life on earth, but is entering, is being led, into eternity — that that life will have no end; and, if it has failed, that it will live forever in hell, that its companions will be the demons, that it will never see, that...

It will never know or behold God. At the same time, it will be fully aware that all its brethren are in heaven, celebrating the eternal Pascha, dwelling within the glory of God, clothed in garments of purest white—the radiant purity of soul that God will grant to those souls who put on the wedding garment.

It will know that the souls of its brethren are celebrating the wedding feast with Jesus, their God; that they are within the heavenly bridal chamber; and that this radiant life will never end. We have not known these realities, these thoughts, these feelings. To our souls, they somehow seem imaginary. Our hearts seem spiritually deadened and unable to feel. Sometimes...

Many times I experienced this state, not during prayer, but while I was asleep. I would awaken in the middle of sleep, and my nous—the spiritual intellect—was not merely perfectly clear, but something far beyond that.

Usually, when a person wakes in the middle of sleep, his mind is darkened and clouded. That did not happen to me. My nous and heart were in such a state that I truly felt I had departed this life and was entering eternity, together with the uncertainty: What will happen now? Will I see the Judge? If I fail and am condemned to Hell, what then? Eternity.

Then I truly felt what it meant to depart, to stand before the Judge, to face Hell and eternity. It was something I cannot express to you in words.

Later that day, I thought about it and said to myself, “This is what my soul will experience when I close my eyes. What must I do now? If, while still alive, I had such a fearful and inexpressible sense of these things—of this reality and truth—what will happen when I truly depart this life and find myself outside the body?” All this reveals how tightly the eyes of our soul are closed, so that we do not perceive these things—not that we do not believe.

We grasp all these things intellectually, but the heart remains untouched. Why does it remain untouched?

Because it has not been purified—not completely, nor even in part.

That is why it does not feel.

We have not labored; we have not shown patient endurance through the pain involved in healing our egotism. The heart has not suffered or endured as the root of egotism was torn out. That is precisely why we have not seen these fruits.

We must take seriously the need, little by little, to recognize and see the egotism within us, to take a stand against it, and to do battle with it. When we are corrected or admonished, we must look deeply within ourselves, accuse ourselves, chastise ourselves, strike at our egotism, and take the blame upon ourselves.

We must justify the person who corrected and rebuked us, and thank God for carrying out this work of purification. And indeed, as we wage this struggle, little by little, by the grace of Jesus, we shall be delivered, rescued, and set free. The heart will be liberated, the roots of the passions will be uprooted, and we shall reach a state in which we experience the health of the soul and perceive inwardly the realities of the world to come.

And then we will be able to see the light of the Divine Resurrection. This light exists. “Having beheld the Resurrection of Christ…”

We say this and confess it—but do we experience it? Do we see it? Personally, I do not.

But we shall see it when we are counted worthy of purification.

Let us struggle against egotism, armed with prayer—with the Jesus Prayer, “Lord Jesus Christ, have mercy on me”—and, if possible, let us never cease, night or day. When the soul is absent from the body, the body stinks, becomes infested with worms, decays, and turns into a source of infection.

When prayer is absent from the soul, the soul suffers the very same things.

Let us always keep before our eyes the question of how to strike and kill this beast within us—egotism. Then let us pray, filling with spiritual fragrance the temple of God, which is the human heart and soul, as well as this body, so that in body and in spirit we may glorify the Holy God.

This requires struggle, and we ourselves, as those who bear the primary responsibility, must be the first to undertake the initial and principal struggle.

We must set the good example, and then those who follow must also struggle, so that all of us together, all the brethren, may be counted worthy in the world to come to celebrate eternal life in the Jerusalem above, within the unapproachable and surpassingly radiant light. There may we celebrate eternally and without end the Pascha of our salvation—the Pascha through which we have been granted the grace to escape and be delivered from Hell.

Not merely to escape Hell, but also to live in the boundless joy of God, where the angels keep watch, sing hymns, and stand before God in Trinity, offering up doxologies and hymns without end, together with all the saints.

Ομιλία περί ταπεινώσεως έγινε στην Ιερά Μονή Φιλοθέου.

Περί της Θείας Αναστάσεως του Χριστού μας. Πάσχα Κυρίου.

Πάσχα Κυρίου, Πάσχα. Πάσχα ερμηνεύεται διάβαση. Το ανθρώπινον γένος έλαβε την χάρη, την ευλογία του Θεού, από τη γη να ανέβει στον ουρανό, να διαβεί, διότι προσκέκληται αυτό στην αθάνατη ζωή. Ο Χριστός μας μας ελέησε άπειρα, μας λυπήθηκε και κατέβηκε στη γη μας για να μας αναβιβάσει εις τον ουρανόν.

Κάθε χρόνο γιορτάζουμε το Άγιο Πάσχα. Όλοι το περιμένουμε με μεγάλη λαχτάρα, για να νιώσουμε αυτή την ιδιαίτερη χαρά. Να νιώσουμε το φως της Θείας Αναστάσεως στην ψυχή μας. Να γευθούμε μικρόν από την απέραντη χαρά του αιωνίου Πάσχα.

Να γευθούμε, να είδουμε λίγο φως από Εκείνον που φωτίζει τον άλλον κόσμο. Να νιώσουμε ελάχιστη χαρά από την αιώνια χαρά που νιώθουν επάνω εις τον ουρανόν οι ψυχές που αξιώθηκαν να σωθούν, που ήδη εορτάζουν το αιώνιο Πάσχα, το Πάσχα εκείνο που δεν έχει ποτέ τέλος.

Για να αισθανθούμε, για να νιώσουμε πραγματικά το Πάσχα και για να δούμε αληθινά το φως της Θείας Αναστάσεως,

πρέπει να καθαρίσουμε τας αισθήσεις μας από κάθε εμπαθή κίνηση.

Καθαρθώμεν τας αισθήσεις και οψόμεθα τω απροσίτω φωτί της Αναστάσεως Χριστόν εξαστράπτοντα. Λέγει ο υμνωδός, εάν η καρδιά μου δεν έχει καθαριστεί, δεν έχει απαλλαγεί από τον απαίσιον εγωισμό, από την υψηλόφρονα διάθεση, εάν δεν έχει ενοικήσει, δεν έχει κατοικήσει μέσα στην καρδιά η ταπείνωση του Χριστού, το φως της Αναστάσεως δεν το βλέπουν τα μάτια της ψυχής, δεν το νιώθει η καρδιά.

Ο Χριστός μας έδειξε τον δρόμο της κατάστασης. «Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ, ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν».

Εάν δεν ταπεινώσουμε το φρόνημα και αν δεν σκύψουμε το κεφάλι και αν δεν πιστέψουμε ακράδαντα ότι είμεθα ένα μηδενικό, και να πιστέψει ο καθένας μας ότι είναι ο τελευταίος άνθρωπος, είναι ο πιο αμαρτωλός, είναι αυτός που θα πάει στην κόλαση, δεν πρόκειται να νιώσει την ιδιαίτερη χαρά της Αγίας Αναστάσεως και να γιορτάζει μυστικά και απόρρητα μέσα στην καρδιά το Πάσχα, υψηλοκάρδιος, ακάθαρτος ενώπιον Κυρίου.

Ταπεινοῖς δὲ δίδωσιν χάριν. Ο Θεός εισακούει την προσευχή του ταπεινού.

Μόνον δια της ταπεινώσεως καθαρίζεται ιδιαίτερα η καρδιά. Κάθε αρετή, κάθε προσπάθεια, κάθε βία έχει σαν σκοπό την κάθαρση της καρδιάς.

Η ταπείνωσις δε είναι το πιο δραστικό φάρμακο. Έκλινε ουρανούς και κατέβη ο Χριστός. Κατέβηκε, χαμήλωσε, ταπεινώθηκε. Ήρθε κοντά μας σαν άνθρωπος. Αλλά ήταν Θεάνθρωπος, Θεός και άνθρωπος. Ο Χριστός έκλινε ουρανούς και κατέβη.

Εμείς οι άνθρωποι, και πρώτος εγώ, δεν κλίνουμε τον αυχένα μας ενώπιον Κυρίου. Δεν ταπεινώνουμε το φρόνημα. Μέσα μας ζει το στοιχείο της υπερηφανίας.

Παρότι αγωνιζόμεθα να ξεπεράσουμε αυτή την εμπάθεια, αλλά όμως, εκεί που νομίζουμε ότι τώρα νιώθω ταπείνωση, μετά από λίγες στιγμές νιώθουμε και πάλι να φουντώνει η υπερηφάνεια, γιατί κάτι αισθανθήκαμε στην προσευχή, κάτι είπαμε καλό, ή ότι κάτι κατορθώσαμε. Νά το κεντρί της υπερηφανείας, της κενοδοξίας, να μας κεντά και να μας φουσκώνει και να νιώθουμε ότι κάτι κατορθώσαμε.

Ένας αδελφός εβάλλετο από λογισμούς υπερηφανίας και πήγε σε ένα μεγάλο γέροντα και του λέει: «Κύριε Γέροντα, νιώθω μέσα μου να φουντώνει αυτό το πνεύμα της υπερηφανίας, ότι αγωνίζομαι» —και αγωνιζόταν πράγματι ο αδελφός— «και δεν μπορώ να το καταβάλω. Τι πρέπει να κάνω;» Ο γέροντας του απαντά, θελή μου εσύ έκαμε στον ουρανό και τη γη, όχι πάτερ και ως φυλάκι «Και όμως Αυτός που έκαμε τον ουρανό και τη γη, Αυτός που δημιούργησε τον πνευματικό κόσμο των Αγγέλων και της Άνω Βασιλείας, Αυτός που με την προσταγή Του έφερε στο Είναι εκ του μηδενός το σύμπαν, είπε ότι είναι ταπεινός και πράος.

Και εσύ υπερηφανεύεσαι, ο πηλός, ο χοϊκός, ο αμαρτωλός, ο εμπαθής, ο ελεημένος πλούσια από τον Θεό, φαντάζεσαι ότι κάτι κάνεις.

Εκείνος έσκυψε και έπλυνε τους πόδες των μαθητών. Ο Χριστός υπέμεινε χλευασμούς, ύβρεις, ειρωνείες από ένα μεγάλο πλήθος ανθρώπων και Τον βλέπουμε γυμνό επάνω στον Σταυρό και να πεθαίνει για τη δική μας αγάπη. Αυτός που μπορούσε με το νεύμα Του να επιστρέψει τα πάντα στο μηδέν, έγινε τόσο ταπεινός και δεν μίλησε, δεν άνοιξε το στόμα Του.

Και εμείς οι άνθρωποι σηκώνουμε το κεφάλι, πιστεύουμε ότι κάτι είμεθα.

Ακούγοντας ο αδελφός όλες αυτές τις σοφές συμβουλές, ταπεινώθηκε και γύρισε στο κελάκι του πολύ ωφελημένος. Ο νους του ανθρώπου μολύνεται εύκολα και καθαρίζεται εύκολα.

Η καρδιά δυσκόλως καθαρίζεται, δύσκολα μολύνεται. Η καρδιά είναι κατάφορτη από ρίζες εμπαθείας. Όλα τα πάθη είναι ριζωμένα σε αυτή την καρδιά.

Γι' αυτό όλοι μας πονούμε όταν ο Θεός, που θέλει τη σωτηρία του ανθρώπου και δεν θέλει και μισεί τον θάνατον της ψυχής του ανθρώπου, κάνει προσπάθειες κατά καιρούς με μία πνευματική τσιμπίδα και πιάνει μία-μία τις ρίζες των παθών και προσπαθεί να τις ξεριζώσει, ώστε η καρδιά, απαλλαγμένη από αυτή την εμπαθή κατάσταση, να φύγει σε μια κατάσταση ελευθερίας, ώστε να νιώσει τη χαρά της Αναστάσεως και να ειδεί με τα μάτια της τα πνευματικά το φως της Θείας Αναστάσεως.

Οι πειρασμοί που μας σηκώνουν είτε από τον Διάβολο είτε από αναμεταξύ μας, είτε από τον κόσμο που φέρνουμε μέσα μας. Μας ξεσηκώνονται ενίοτε πειρασμοί, στενοχώριες. Όλα αυτά είναι φάρμακα.

Όλα στέλνονται και δίνονται από την πρόνοια του αγαθού Θεού μας, για να αποκτήσουμε τη χαμένη ψυχική μας υγεία. Η υγεία της ψυχής, της καρδιάς, είναι η απάθεια, είναι η αγιότητα, είναι η πραγματική υγεία.

Είναι αυτή η υγεία η οποία θα συνεχίσει την ύπαρξή της και εις τον άλλον κόσμο.

Πρέπει να καταλάβουμε ότι έχουμε εγωισμό. Όταν ένας αδελφός μάς πετάει μία κουβέντα,

όταν ο Γέροντας, ο Πνευματικός Πατέρας, ο Παιδευτής, ο Εκπαιδευτής, αυτός που εκλήθη από τον Θεό να κάνει αυτή την παιδεία προς απόκτηση της απαθείας, όταν αυτός ο άνθρωπος κάνει έναν έλεγχο, μία παρατήρηση και νιώθεις μέσα σου ταραχή, αναστάτωση, στενοχώρια, πίεση, αδημονία, θυμό, γνώρισε, ανάλογα με την ταραχή τη γενομένη, γνώρισε το μέγεθος, το βάθος, το πλάτος, το μήκος του εγωισμού που έχεις μέσα.

Όταν ο άνθρωπος είναι ταπεινός, δέχεται τον λόγο, δέχεται τον έλεγχο, την παρατήρηση. Εάν δεν έχει τη δύναμη να χαρεί μέσα του ότι αξιώθηκε να δεχθεί αυτό το φάρμακο ή, μάλλον, να διαγνώσει κατά πόσον έχει εγωισμό ή όχι, τουλάχιστον να βρεθεί αγωνιζόμενος.

Οι πατέρες της Σκήτεως, σε εκείνα τα ένδοξα χρόνια της μοναχικής δόξης, οι πατέρες, οι αδελφοί, σκεφτήκανε να πειράξουν τον Αββά Μωυσή τον Αιθίοπα, εάν έχει ταπείνωση, αν έχει πραότητα, και να δούνε σε ποιο βαθμό απαθείας έχει φτάσει.

Εσκέφθησα να τον πειράξουν και κάποια μέρα του λένε «Αββάς Μωυσήρ είχε αξιωθεί τη σιερωσύνη».

μόλις εισήλθε μέσα στο ιερό για να ενδυθεί τα άμφιά του, του λένε: «Τι γυρεύεις εσύ εδώ μέσα, μελανόδερμε, μαύρε; Εσύ δεν είσαι άξιος εδώ μέσα». Αμέσως σιώπησε ο Αββάς Μωυσής και βγήκε από το ιερό. Μετά από λίγες μέρες τού κάνουν και πάλι δεύτερη επίθεση. Στην πρώτη σιώπησε, έπνιξε μέσα του την επανάσταση.

Τη δεύτερη ένιωσε ελεύθερος και μάλιστα υβρίζει τον εαυτόν του και λέει: «Πράγματι είμαι μαύρος και στο σώμα και στο δέρμα και στην ψυχή. Είμαι ανάξιος και της ιερωσύνης, δεν είμαι άξιος να μπαίνω εδώ μέσα. Καλά μου λένε οι πατέρες».

Τον περιμένουν παραέξω οι πατέρες και του λένε: «Αββά, δεν ταράχτηκες όταν σου είπαμε αυτό και αυτό;» «Ναι, πατέρες μου, την πρώτη φορά ταράχθηκα, αλλά κατέπνιξα την ταραχή και την επανάσταση. Τη δεύτερη φορά δεν υπήρχε επανάσταση, αλλά με βοήθησε ο Θεός και ένιωσα τέλεια ηρεμία και κατηγόρησα τον εαυτό μου και τον βρήκα πράγματι ότι είμαι όπως ακριβώς μου είπατε».

Και λένε οι πατέρες, η πρώτη περίπτωση είναι, λέγεται αοργησία και η δεύτερη πραότη.

Ευχαριστώ.

Βλέπουμε, σε μια τέτοια περίπτωση, μέσα μας να επαναστατεί η ψυχή, η καρδιά. Πρέπει να καταλάβουμε πια ότι έχουμε εγωισμό. Όχι απλώς να τον καταλάβουμε, αλλά να καταβάλουμε προσπάθεια, διά της προσευχής, διά της αιτήσεως προστασίας, να πάρουμε δύναμη να τον αντιμετωπίσουμε τον εγωισμό, να καταπνίξουμε την επανάσταση της υπερηφανίας.

με πρότυπον τον ίδιο τον Χριστό μας. Μάθεκα ποιο, ότι πράγωση και ταπεινώστηκα Και όταν βλέπουμε την επανάσταση του εγωισμού, την οργή του εγωισμού, τους παράλογους λογισμούς, τότε πρέπει να μετέλθουμε την αυτομεμψία, να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας.

Προς τι η ταραχή; Προς τι οι λογισμοί; Τι φανερώνει ο θυμός και η οργή και οι λογισμοί; Εγωισμέ, ω θηρίο απαίσιο, μέσα μου κατοικείς, και πότε θα σε σκοτώσω; Πότε θα αναλάβω τον πραγματικό αγώνα; Πότε θα πάρω την μάχαιρα του Πνεύματος, το ρήμα του Θεού, το παράδειγμα του Θεού, και να θανατώσω αυτό το φοβερό θηρίο;

Αυτό το θηρίο, την ώρα του θανάτου, θα το βρούμε μπροστά μας, θα το ειδούμε διαμέσου της συνειδήσεως να μας κάνει τον έλεγχο ότι δεν αγωνιστήκαμε όσον έπρεπε, στον καιρό τον κατάλληλο, στον καιρό που εκαλούμεθα να παλέψουμε με αυτό το θηρίο και να το σκοτώσουμε.

Ο απαίσιος εγωισμός είναι αυτός που μας δημιουργεί όλα τα κακά στη ζωή μας. Ας κάνουμε μία έρευνα και θα δούμε ότι σε όλες τις εκδηλώσεις μας, στο βάθος, στην αρχή, στο κίνητρο, θα δούμε τον εγωισμό. Ας κατηγορήσουμε τον εαυτό μας, ας τον ρίξουμε χαμηλά, ας γνωρίζουμε ότι είμαστε πηλός, χώμα, τίποτε περισσότερο.

Το χώμα και τον πηλό τον πατούν οι ίδιοι οι άνθρωποι που είναι εκ του πηλού. Ο Θεός είναι Θεία Φύση και έγινε τόσο ταπεινός. Εμείς, ταπεινοί κατά φύση, σηκώνουμε το κεφάλι ψηλά: «Εγώ είμαι και κανένας άλλος». Όταν δεν μας προτιμούν σε κάτι, βλέπουμε μέσα μας το θηρίο να επαναστατεί και αρχίζει μια αλυσίδα από «γιατί, γιατί».

Γιατί, γιατί, γιατί εγώ; Αυτό το εγώ πρέπει να στραγγαλιστεί. Ο μοναχισμός είναι πλούσιος σε δύναμη στραγγαλισμού. Αρκεί αυτή τη δύναμη να την πάρουμε στα χέρια μας και να κάνουμε αυτή τη μεγάλη διά του Θεού μας νίκη.

Η νίκη θα είναι αιώνια.

Οι ταπεινοί θα ειδούν τον Θεό στον άλλον κόσμο.

Κάθε υπερήφανος θα αποκλειστεί από τη Βασιλεία των Ουρανών και, στη λογοδοσία που θα γίνει, θα ερωτηθεί εάν ένιωσε τον εγωισμό, αν τον έβλεπε, και μετά θα συνεχίσει η ερώτηση: εάν αγωνίστηκε καλώς, εάν ακολούθησε τη γραμμή και την οδηγία προς την ταπείνωση.

Παρότι την ώρα που βαλλόμεθα από επανάσταση, παρότι βλέπουμε το θηρίο μέσα μας, δεν θέλουμε να το πνίξουμε. Πολλές φορές εθελοτυφλούμε μόνιμα, κάνουμε πως δεν βλέπουμε, κάνουμε στραβά μάτια. Μα είναι εγωισμός. Γιατί, παιδί μου, δεν κάνεις τον αγώνα που χρειάζεται;

Τη ζωή δεν την έχουμε στα χέρια. Από στιγμή σε στιγμή ενδεχομένως να τη χάσουμε. Να κλείσει το πανηγύρι που εμπορεύεται κανείς την Βασιλεία των Ουρανών. Και μετά, με τον θάνατο, με το κλείσιμο των ματιών μας, θα γνωρίσουμε το τι μας κατέστρεψε ο εγωισμός.

Αλλά δεν θα μπορούμε να γυρίσουμε πίσω.

Θα ζητήσουμε να επιστρέψουμε. Θα ζητήσουμε ένα λεπτό από τα πολλά χρόνια που ζήσαμε. Ένα λεπτό για να πούμε δύο λόγια μετανοίας και αναγνωρίσεως, να ζητήσουμε συγγνώμη, και το λεπτό αυτό δεν θα μας δοθεί.

Και τότε κλάψε, αλίμονο.

Δεν έχουμε γνωρίσει στην πράξη, δεν έχουμε νιώσει στην καρδιά την αίσθηση του θανάτου. Δεν έχουμε νιώσει τι θα αισθανθεί η ψυχή όταν, όταν αναβαίνει, όταν θα αναβαίνει, θα περνούμε τα εναέρια τελώνια.

Δεν έχουμε, δεν μας έχουν έρθει λογισμοί από τον Θεό με έμπνευση. Τι θα νιώθει τότε, όταν θα το σκεφτεί ακράδαντα, πως δεν επιστρέφει ξανά στη ζωή της γης αλλά μπαίνει, οδηγείται στην αιωνιότητα, ότι τέλος δεν θα έχει εκείνη η ζωή και, σε περίπτωση αποτυχίας, πως θα ζήσει αιώνια στην κόλαση, πως θα συντροφεύεται με τους δαίμονες, πως δεν θα δει ποτέ, πως...

και ότι δεν θα γνωρίσει, δεν θα δει ποτέ τον Θεό. Και στη συνέχεια θα έχει την επίγνωση και τη συνείδηση ότι οι αδελφοί του όλοι βρίσκονται στον ουρανό, γιορτάζουν το αιώνιο Πάσχα, βρίσκονται μέσα στη δόξα του Θεού, είναι ενδεδυμένοι μέσα στα ολόλευκα, στα ολόλευκα της ψυχής, που θα χαρίσει ο Θεός στις ψυχές που θα ενδυθούν το ένδυμα του γάμου.

Ότι θα νιώθει ότι οι ψυχές των αδερφών κάνουν τους γάμους μετά του Ιησού, του Θεού, ότι βρίσκονται μέσα στη νυμφική παστάδα των Ουρανών και ποτέ αυτή η ζωή η ολόφωτη δεν θα λήξει. Αυτά τα πράγματα, αυτές οι σκέψεις, αυτά τα αισθήματα δεν τα έχουμε γνωρίσει και, κατά κάποιο τρόπο, ψυχικά είναι φανταστικά. Η καρδιά μας σαν να είναι νεκρωμένη πνευματικώς και δεν νιώθει. Μερικές...

Πολλές φορές ένιωσα αυτή την κατάσταση και δεν την ένιωσα στην προσευχή, αλλά κοιμόμουνα και στο ενδιάμεσο ξύπνησα και ο νους μου ήτανε όχι πεντακάθαρος, αλλά κάτι πάρα πολύ περισσότερο.

Κανείς, όταν ξυπνάει στο ενδιάμεσο του ύπνου του, είναι σκοτισμένος και θολωμένος στο μυαλό. Αυτό δεν συνέβαινε σε μένα. Σε μια κατάσταση νου και καρδιά, πράγματι ότι έχω φύγει από τη ζωή και ότι μπαίνω στην αιωνιότητα, η αίσθηση της αβεβαιότητος: τι θα γίνει τώρα; Θα ειδώ τον Κριτή; Σε περίπτωση αποτυχίας και κολάσεως, τι γίνεται; Αιώνια.

Τότε αισθανόμουν πραγματικά την αναχώρηση, την αίσθηση του Κριτού, της κολάσεως, της αιωνιότητας, και ήταν κάτι που δεν μπορώ με λόγια να σας το εκφράσω.

Το σκεφτόμουνα ύστερα την ημέρα και λέω: να, αυτά θα συμβούν στην ψυχή μου όταν κλείσω τα μάτια μου. Τι πρέπει να κάνω τώρα; Εάν ζωντανός είχα αυτή τη φοβερή και ανέκφραστη αίσθηση αυτών των πραγμάτων, αυτής της πραγματικότητας και αλήθειας, τι θα γίνει όταν όντως από αυτή τη ζωή βρεθώ εκτός σώματος; Όλα αυτά φανερώνουν πόσο έχουμε κλειστά τα μάτια της ψυχής μας και δεν νιώθουμε, όχι ότι δεν πιστεύουμε.

Στη θεωρία τα πιάνουμε όλα αυτά. Αλλά η καρδιά μένει αμέτοχη. Γιατί είναι αμέτοχη;

Γιατί δεν έχει, αν όχι ολοκληρωτικά, αλλά εν μέρει δεν έχει καθαριστεί.

Γι' αυτό και δεν αισθάνεται.

Δεν έγινε ο κόπος, δεν έγινε η υπομονή στον πόνο πάνω στη θεραπεία του εγωισμού. Η καρδιά δεν πόνεσε, δεν υπέμενε το ξερίζωμα της ρίζας του εγωισμού. Γι' αυτό ακριβώς δεν έχουμε και αυτά τα αποτελέσματα.

Πρέπει απαραιτήτως να λάβουμε υπόψη μας ότι πρέπει σιγά-σιγά να καταλάβουμε, να ιδούμε τον εγωισμό μέσα μας και να πάρουμε θέση, να δώσουμε μάχη. Όταν μας γίνεται ο έλεγχος, όταν μας γίνονται οι παρατηρήσεις, να εμβαθούμε μέσα στον εαυτό μας, να τον κατηγορούμε, να τον μαστίζουμε, να τον χτυπάμε, να ρίχνουμε την ευθύνη επάνω μας.

Να δικαιώνουμε τον άνθρωπο που μας έκαμε τον έλεγχο και τον καυτηριασμό, να ευγνωμονούμε τον Θεό που κάμει αυτή την προσπάθεια της καθάρσεως. Και όντως, κάνοντας αυτόν τον αγώνα, σιγά-σιγά, χάριτι Ιησού, θα απαλλασσόμεθα, θα γλιτώνουμε, θα ελευθερώνεται η καρδιά, θα ξεριζώνονται οι ρίζες της εμπαθείας και θα έρθουμε στη θέση και στην κατάσταση να νιώθουμε τόσο την ψυχική υγεία, να νιώθουμε με αίσθηση αυτά που έχουν σχέση με τον άλλον κόσμο.

Και τότε θα μπορέσουμε να δούμε το φως της Θείας Αναστάσεως. Αυτό το φως υπάρχει. «Ἀνάστασιν Χριστοῦ θεασάμενοι...»

Το λέμε αυτό, το ομολογούμε, αλλά το νιώθουμε, το βλέπουμε; Εγώ προσωπικά όχι.

Τότε όμως θα το δούμε, όταν αξιωθούμε της καθάρσεως.

Να κάνουμε αγώνα κατά του εγωισμού, οπλισμένοι με την προσευχή, με το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με»· να μην σταματάμε, ει δυνατόν, νύχτα μέρα. Το σώμα, όταν απουσιάζει η ψυχή, βρωμάει, σκουληκιάζει, σαπίζει, γίνεται εστία μολύνσεως.

Όταν απουσιάζει η προσευχή από την ψυχή, η ψυχή υπομένει τα ίδια πράγματα.

Πάντα να έχουμε τώρα προ οφθαλμών το πώς να χτυπήσουμε, να σκοτώσουμε αυτό το θηρίο που είναι μέσα μας, τον εγωισμό. Και στη συνέχεια να προσευχόμεθα, να ευωδιάζουμε τον ναόν του Θεού, που είναι η καρδιά, η ψυχή του ανθρώπου, και αυτό το σώμα, και εν τω σώματι και εν τω πνεύματι να δοξάσουμε τον Άγιο Θεό.

Χρειάζεται αγώνα και τον πρώτον αγώνα και τον κύριο αγώνα πρέπει να τον κάνουμε εμείς, πρώτοι υπεύθυνοι.

Εμείς πρέπει να δίνουμε το καλό παράδειγμα και στη συνέχεια οι ακολουθούντες να αγωνίζονται, ώστε όλοι μαζί, όλοι οι αδελφοί, να αξιωθούμε να γιορτάσουμε στον άλλο κόσμο την αιώνια ζωή, στην άνω Ιερουσαλήμ, μέσα στο απρόσιτο φως, μέσα στο υπέρλαμπρο φως, να γιορτάσουμε αιώνια και ατελεύτητα το Πάσχα της Σωτηρίας μας, το Πάσχα που μας αξίωσε να αποφύγουμε, να γλιτώσουμε από την κόλαση.

Όχι να γλιτώσουμε μόνον, αλλά και να ζήσουμε μέσα στην άπειρη χαρά του Θεού. Εκεί όπου οι άγγελοι περιπολεύουν, υμνολογούν και παρίστανται στον εν Τριάδι Θεόν και αναπέμπουν δοξολογίες και ύμνους ατελεύτητα, και όλοι οι άγιοι.