Ερωτήσεις – Απαντήσεις

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

...where we left off the day before yesterday. This is the twenty-first question, and it reads as follows:

When we find ourselves in a difficult social setting during a fasting period, what should we do? Is it a sin if we attend a joyful occasion—for example, a meal, a Baptism, an engagement, Holy Matrimony, a funeral, or a memorial service? What should we do? Should we break the fast or not? Should we cause confusion? Instead of pleasing people, should we upset them?

Is that Christian? I have encountered what this soul describes many times over the years that I have been speaking. Many people wonder how they ought to conduct themselves. They find themselves in a difficult position.

The matter has many sides, as we might say.

Human reasoning has no place here. Here Christ speaks, and there the world speaks. The believer is called to take a stand. If he truly calls himself a believer, he will take his stand with Christ. If he does not call himself a believer—or if he does, but is not truly faithful—he will take his stand with the world.

Of course, this does not mean drawing a pistol. But, as I say, the matter has many sides. The first question is: how did you come to be there? You did not fall from the moon, did you? The wind did not carry you there. You know where you are going, whom you will meet, and what is going to happen. Do you not think you can take a stand? You did not happen to be there by chance. That is one side of the matter.

So, you knew that Holy Matrimony was to be celebrated and that these people would do such things at the wedding. They call it a joyful celebration. Of course, normally there would be no wedding during this period, because weddings are not celebrated now; but under certain circumstances, a wedding may take place even now.

If the married couple promises to abstain from marital relations, the Church may exercise ecclesiastical economy and crown them in Holy Matrimony. Perhaps one of them is about to travel, go into military service, or face some other circumstance. The Church exercises economy and celebrates the wedding.

If they give that promise—even if afterward they do not intend to keep it—the Church may, on one occasion, exercise economy, celebrate Holy Matrimony, and permit a meal as well. What are we to do then? Are we to sit at their table simply to please them? They themselves may not even believe.

But what shall we do, we who say that we believe? We ought, in some way, to know what is going to happen—and most of us do know. Consequently, since we know what will take place, we should not attend, only to be led astray ourselves or supposedly put them in a difficult position.

Christ does not accept such a thing. You cannot abolish the Church’s ordinances and change the character of the fasting seasons. You cannot. This is a penitential season, a season of mourning. Therefore, festive celebrations are forbidden. Revelry is forbidden. It is forbidden.

This is a time not to go wherever there is rejoicing, but, if possible, wherever there is sorrow. Ecclesiastes says in one place, specifically in chapter seven, verse two: “It is better to go to the house of mourning than to go to the house of laughter.” It is preferable to enter a house in mourning rather than a house of rejoicing.

In cases like these, saying "I just happened to be there" is no excuse. Still, I for my part may take into account that you did find yourself there. You weren't expecting it. You thought this was a devout household, and that they would cook you a fasting dish with oil, or even fish, if fish happened to be permitted that day — on the Annunciation, say — and instead what they set in front of you was meat.

What should we do then? You must take a stand—again, not with a pistol in your hand, as we said! You must take a stand: “Please forgive me. Thank you very much, but I do not think I should partake of this meal. Just something simple—a little salad, a couple of potatoes, perhaps a little calamari—and we shall be quite content.”

“We do not want to spoil your celebration; you may celebrate Pascha yourselves. But we must not allow ourselves to be led astray.” Do you not think that, in some way, you will also help them? And do you not think that tomorrow, when that person comes to judgment, you know what he will say to Christ?

If you and I do the opposite, he will say, “You cannot judge me, Lord. People who belonged to You—religious people who were held in high regard—never told us that this was contrary to the faith.” Then you will find another unwanted medal hanging around your neck, along with all the others, and God will call you to account for having led that person astray.

I repeat: you will not draw a pistol. But with gentle and gracious words, we can remind these people that things are not as they suppose, but rather somewhat different: “I thought I was coming to an Orthodox household. I did not know I was coming to a Jewish one.”

“We thought we had entered the home of faithful people. We did not imagine that their faith was so weak. But we cannot do this. If you wish us to remain, well and good. Otherwise, farewell.” That is how it is done, but it requires a little courage. I do not mean worldly bravado or bullying, but Christian courage—a gracious confession of the faith.

But what actually happens? What is the thought behind it all, in the final analysis? Our little stomach likes the food.

A fox once said that there would be plenty of arbutus berries that year. They asked her, “How do you know, Mistress Maria, that there will be berries this year?” “Because my little stomach wants them,” she replied. Her stomach wanted them, and therefore she concluded that there would be berries. So we too hide behind our weakness and say that the others are to blame and that we must not upset them.

But which is better: to make him happy and lead him to Hell, or to upset him and help him to be saved, if he is willing? Which is better? And what is the purpose of a person’s struggle in this world? Is he here merely to create false pleasures in the world, or to enlighten the world by word and deed?

If a person has no other purpose—if, through my flabby, watered-down, lukewarm way of life, I cause people to remain stuck down there, unable to climb out of the mire—then my life has no purpose at all.

In that case, let my days be cut short, so that I may be condemned less severely. But that is not our purpose. Nor can a person say, “I will upset them; I will put them in a difficult position.” Are you putting him in a difficult position when, instead of preparing lamb and steaks for you, he prepares a salad? Is that really placing him in difficulty?

In fact, you will be making things easier for him.

This person. Or often an accommodation can be arranged in advance by discussing the matter. You know, when people invite us and expect us to come, we can ask, “But how are we going to handle this? What kind of meal are you planning? What do you have in mind? Will you be serving non-fasting foods? Perhaps we should not come, so that we do not put you in a difficult position. But if you consider our presence necessary, then let us honor you with our presence, not with what we eat. Let us honor you simply by being there. Only please have something that we too can eat.” That is how the matter should be approached from a Christian perspective. And when someone invites you by telephone, you can answer by telephone: “Yes, but this presents a difficulty for us. We can come if you are able to accommodate us.” This happened to us with some dear relatives. Our son-in-law, whose name was Theodore, was celebrating his name day, and as customary, we were expected to sit down at the table with everyone.

There were many other guests there as well. Yet a discussion took place, brief perhaps, but the matter came to the surface, and the occasion remained memorable because we said that we would leave. “Make us a salad, cook a few potatoes, open a tin of calamari, and we will gladly stay.”

“But there will be meat and other things on the table while you are eating.” “Do not worry about us.” And this happened so that we would leave., they prepared fasting food for my wife and me. They kept their lamb and ate it, but they did so with an uneasy conscience, and they will remember it. I also remember a refined young lady, a respectable and accomplished woman of the world, as they say. Before we had even sat down, she rose from her seat in the sitting room, because she had heard the discussion, and said, “I never expected a respectable gentleman like you to hold such views.”

That gave me the opportunity to show her that my views were the right ones. Are they not right? Such situations do arise, of course, and they become occasions for discussion—but for good and worthwhile discussion.

Not silly arguments — good ones, well made. Without hurting anyone's feelings. And in a way that makes it easier for them. Because they didn't know either. If they had known, they would have been fasting.

He would have kept the fast, and if he had known, he would never have laid on this dinner in the first place. "I would love to set a table for you — I would slaughter my own child for you. But as it happens, these days fall right in the middle of the feasts, in the middle of the fast, at midday. Never mind, leave it; I will invite you afterwards." "Go on, do it," you say, just like that. "But you don't believe any of it." "That is exactly why I am doing it." So then — you are going to pull me along your way; why shouldn't I pull you along mine? So evil is stronger than good. What is right is the weak thing.

Weakness is no better than what is wrong. How long will we Christians remain spineless, when we possess the truth? And with what right can we look upon that truth and refuse to speak it, whoever may stand before us?

Because many times we back down out of deference to a person. Who is this person? Who is it? Your son-in-law, your daughter-in-law, your mother-in-law, your brother, your boss. Who is this person? Is this person greater than Christ? What is this person, after all?

But we don't pay attention to these things as much as we could, so as to help this situation in cases like these. Because that's how it works: slowly, slowly, little by little, with love, with patient explanation, knowledge will grow, so that a person will finally understand — at least the one who is called a Christian, the one who professes Christianity, the one who writes on their identity card that they are an Orthodox Christian — that they have the right to prove what they believe in practice, by their deeds, and to live it.

As things stand, everyone approaches the matter according to his appetite, because he himself has never fasted, or has never paid attention to fasting or valued it properly. Yet many people will fast out of respect, even though in their own homes they may already fast strictly, eating dry food and the like.

...and so on. Yet when they are expecting a guest—a friend, a relative, someone arriving from abroad, or someone about to leave—they think they can water down this Christian way of life and prepare a meal that, as they see it, will please him. But once again, their thinking is mistaken. This is not right. You cannot truly honor someone by leading him astray, because he too may be just a little...

He may be only a modest Christian, and yet you, the supposedly great Christian, lead him astray. Perhaps he himself wanted not to eat, but you are the one urging him to eat; you do not know. So do what is right, as the circumstances allow. Besides, if we wish to look at the matter positively, Christ has given us so many good foods for every season. Even during the strictest fasts, there are so many good things that can be served at a table that you need only take a forkful of each and then say, “Thank you; I do not want anything more.”

But Satan, who knows how readily we betray our faith and are led astray from what we believe, prompts us to do this; and many of us are caught off guard, as we were saying—caught off guard. I was coming this way through the narrow street when three people stopped me.

One of them said to me, “I became seriously ill, Mr Panagopoulos. I received Holy Communion on the first Sunday of the Fast. Will I be able to receive Holy Communion again next Sunday?” Because he had fallen ill, he had relaxed his fast. “Yes,” he said, “I broke the fast. I drink milk and take other such things.” I told him, “You cannot receive Holy Communion without first going to Confession.” “But I was ill.” “Yes, but there is a Canon that forbids it, even when you are ill, unless you have the blessing of your spiritual father.”

So, for the sake of your baby, you must go and receive a blessing, with the understanding that you will confess, and the priest will certainly give you his blessing; that is within your reach. Since you became ill, we are not going to send you either to a sanatorium or to a mental hospital. You will eat what you need, but the prayer of absolution must be read over you.

For the fact that you became ill is not a chance event. It is not accidental; it is a chastisement. Many people regard it as a chance event, but it is not. It is a chastisement. “What should I do, then? I did not know,” he told me. “Now that you have learned it today, go and confess so that you may receive Holy Communion.” A person cannot simply make up his own rules.

Since he says that he is a Christian.. Say, “I am nothing,” throw all these things aside, and go your own way. But when you attend Church, when the day after tomorrow you will hold a candle at the Resurrection, when your papers say “Orthodox Christian,” when you believe in the Most Holy Theotokos and the Saints, when you keep an oil lamp at home and make the sign of the Cross, then you are obliged to give all this substance through the way you live—through your life.

Those who see you, those who hear you, and those who share their lives with you are all affected. You must always set the will of Christ before them.

There are many people here who once held the opposite view about fasting. This morning a lady visited me and said, “Even on Great Friday, Mr Panagopoulos, I used to collapse and could not remain standing on my feet.”

The lady was obviously unwell. “Now I fast even without oil, and I do not remember how many square metres she told me—120 square metres, she said, on two floors—and I look after them as lightly as a bird.” And she does not even eat oil. Quite rightly, because the toxins that cause your fatigue begin to subside.

Exactly—if only a person wanted to do it, if only he truly believed. Then he could understand that the sick person has an even greater need for fasting.

The Ascension of the Theotokos, the Annunciation, the Annunciation, the Annunciation, the Annunciation. Let us be attentive: there is no excuse. There is no excuse. The great evil here, as I heard in another discussion, is that when people hold a memorial service during a fasting period, they think they absolutely must break the fast by eating meat.

Just think: they break the fast and say to Christ, “We are setting You aside,” while at the same time holding a memorial service. What do they do at a memorial service? They go to pray to Christ for the departed soul. But will Christ hear you when you transgress His commandments?

How will Christ hear you? Alas for those who remain there, and alas for their relatives as well. Instead of bringing the departed person farther out, they will drive him farther in.

No one can dispute what I am saying. “God does not hear sinners; but if anyone is a worshipper of God and does His will, He hears him.” So when the announcement says, “We will hold the forty-day memorial service for our brother, our father, our child, or our wife, and we ask those who honour their memory to come and unite their prayers with ours,” it does not say, “Come so that we can strip the lamb to the bone.”

It is enough, then, for us to understand the conditions required for these supplications. There must be an intention to pray, and an intention to repent and make confession, before you go to Church to pray, attend a memorial service, and intercede for someone who has died. The dead cannot pray for the dead. Those who are themselves like walking cemeteries—the unbelieving, the unrepentant, those who have not confessed, and those who do not receive Holy Communion—cannot go to a cemetery and intercede for those who have fallen asleep.

First they must make peace with God and implore God for the soul of the one who has gone to Him. That is the purpose. And what happens with many people is deeply sorrowful—not because of malice, but through ignorance and even from their desire to offer hospitality. They set a meal before those who have come to express their condolences, and so forth.

But what is a person actually doing? For, according to Great Basil, “The good is not good unless it is done well.” Good, he says, is not truly good unless it is done in the right way. Therefore, the greatest virtue for human beings is discernment: the ability to discern whether what is called good really is good, because many times it may not be good at all.

Then comes the next question: “An answer to all of this, Mr. Panagiotis: people have written to you repeatedly asking whether it is a sin for a woman to cut her hair, and you answered us, but not with an actual canon.”

“Is there such a prohibitory Canon of a Synod, or is this merely what certain priests and speakers prefer?” Someone will say, “I do not have the text before me.” They will say the same about me. “I shall neither rest nor believe it unless I see it written down, either as a Canon or as a commandment.”

Well, I don't know whether that lady is here with us tonight. But I would urge you: read the seventeenth canon of the Council of Gangra. You'll find it in the Holy Pedalion, the Rudder, on page 328.

That Canon excommunicates—yes, excommunicates. It is not speaking of women who cut their hair merely for fashion.

...out of fashion, but also those who cut their hair for that so-called ascesis, or ascetic discipline, thinking, “If I cut my hair, I will become more humble,” and so on, “and my prayer will be heard.” In a related matter, we have cases of women who dressed as men and cut their hair like men. But they did so for genuine ascesis: although they were women, they concealed their sex in order to present themselves as men. Likewise, we also have men who presented themselves as women.

There are women—and you know of one—who lived disguised as men. They even said that one of them had fathered a child, and although the child had been conceived by someone else, she took it, raised it, and brought it up. But when she died at the monastery gate and they went to prepare the body for burial, instead of finding Theodore they found Theodora, and they were left speechless.

So this canon excommunicates the woman who cuts off her hair for what she imagines is reverence and ascetic discipline. And this is quite apart from what Paul says in the eleventh chapter of the First Epistle to the Corinthians, where he says that it is a dishonor for a woman to cut her hair, just as it is for a man if he wears his hair long. A man who grooms and keeps long hair is dishonored. And it is the same for a woman when she cuts her hair off.

If she cuts her hair short, Paul says, then let her be shaved as well. But just as it is shameful for a person’s head to be shaved, so it is for a woman to cut off her hair. So if she wants written authorities, she should seek them there: the seventeenth Canon of the Council of Gangra.

Listen to this, in case you don't have a Pedalion — the Rudder, the book of the canons — and for those of you who are curious enough to look it up. Here is what the canon says: "If any woman, out of a supposed asceticism, cuts off her hair, which God gave her as a reminder of her subjection..." A woman wears her hair so that she will always remember that she is under her husband. But look — she has climbed up above the man, and that's why she doesn't need it anymore.

“The command of subjection — let her be anathema.” Let her be anathematized, this woman who transgresses what Paul says. And this too the Fathers received from Paul, who says that the woman ought to have authority upon her head — that is, a sign of her husband's authority, that she is under her husband, that she is under his authority.

This signifies her submission to her husband: the natural covering of her hair and the outward covering of the headscarf. A woman cannot be in the Church praying without a head covering. If not a headscarf, then she must certainly wear a hat, so that her head is covered whenever she wishes to pray or enters the church.

It is not so that someone may display her hair with adornments and all the rest, as though in a fashion show. No—it is so that she may cover her head, and this is necessary. This is found in 1 Corinthians 11:3–10. For this reason, Emperor Theodosius also enacted that women who cut off their hair should be expelled from the churches.

And any bishops who accepted such women were to be deposed from the episcopacy, as Sozomen relates in his Ecclesiastical History, Book Seven, chapter 16.

So there are written testimonies as well. What more do you want from me? Did you think we were drawing everything from the unwritten tradition, from what is not written down? There are written texts too, then. And just below that, there is also the matter of dress — he says — the matter of dress as it stands in Scripture: that women may not put on men's clothing.

The Council of Gangra, in its thirteenth Canon, says: “If any woman, under the pretext of ascesis, changes her clothing and, instead of the customary clothing of a woman, puts on that of a man, let her be anathema.”

You may also consult the sixty-second Canon of the Sixth Ecumenical Council and its cross-references. Those of you who have the Pedalion should read the cross-references as well, and you will find other parallel passages that confirm this teaching.

So there are canons — but there is something in the Old Testament as well. I don't know whether you're aware of this: there is Deuteronomy 22:5. Because the matter of how a woman dresses and how a man dresses concerned God fifteen hundred years before Christ, and Deuteronomy was written by Moses, and this question of clothing concerned Him — and today it's a fashion. If He punishes the woman or the man even when it's done for asceticism, for an asceticism that is only asceticism in appearance, as we said a moment ago —

And then, what about fashion? There, as far as I remember, Deuteronomy 22:5 says that when a woman puts on men’s clothing, or a man puts on women’s clothing, it is an abomination before God—an abomination, something utterly repulsive. That is how it appears in the eyes of God.

Yet, as you see, fashion has taken hold of us, and we even find excuses: the baby’s legs are cold, the young woman’s legs are cold, and so on. Were your own legs cold? No, they were not. No one becomes cold merely because of the legs, so do not be deceived.

If Satan says it should be a little cap, then a little cap it will be, and she won't be cold. And that's not all. That's how it works. And if tomorrow he tells the young women to shave their heads bald, shaved bald they will be. Go ahead, be priests today, so that Tatatoulis can boast and say: "I took the beards off the priests and put them on the laymen."

Each person is free to choose, but each will also give an account. As we say in simple language, the way one makes one’s bed is the way one will sleep in it. These things, then, are written down, and we should pay attention to them.

Now we come to another matter. This concerns others more than the Orthodox. The question says: “Evangelicals do not accept that bread and wine become the Body and Blood of Christ. What do you say? Is such a thing possible? How does it happen?”

In other words: “Is it possible for the bread to become the Body and the wine to become the Blood, as the Church teaches?” For the Evangelicals—the so-called Protestants, for example—do not accept this. They do it simply as a memorial. They raise a small cup of wine and a piece of bread and perform the Mystery, but they do not accept that a real transformation takes place.

And the question asks, “Is this possible? How does it happen?” They say it cannot happen because it is not natural; it is not outside nature. Yet nature itself is what refutes them decisively.

If, for example, I drink wine, does it not change within me? Does it contribute nothing to my blood and give me no strength? If I eat bread, does that bread not become flesh within me? What else does it become? What happens to the food and drink I take into myself? Do they not become body and blood? When someone gains weight, what does the doctor tell him? “Go on a diet. Cut down on bread and stop drinking alcohol.” Is that not what he says? And immediately you see the man begin to grow thin. His flesh no longer increases, nor does his blood.

Therefore, the bread and food I eat and the wine I drink are transformed within me and become body and blood. Is that not so? This is not merely natural; it is entirely natural. God made it this way; I did not. But let us go further. Christ was a man. When Christ ate bread and drank wine here on earth, what did they become in Him? In me they become the body and blood of Demetrios. In Him, did the bread and wine not become the Body and Blood of Christ? Thus bread and wine become the Body and Blood of Christ through Christ consuming them. Can He who established these laws not also transform the bread and wine so that they are His Body and His Blood? Can He not do it? How could He not? Lia says the same thing. She is pressing me to write about this, and in about fifteen days a small booklet will be published.

We shall answer this question, even though I have written about it here and there in other books. But regarding this subject in particular, notice one detail. Christ says, “Take, eat; this is My Body. Drink of it, all of you; this is My Blood.” Christ Himself says this.

Paul says the same thing in the eleventh chapter of First Corinthians: “For I received” that, on the night when Christ was betrayed, He did these things; He took the bread and spoke, and then He took the cup and spoke, and so forth. Christ says that these are His Body and His Blood, and Paul says the same. Then the Protestant comes along—Luther or Calvin—and says, “Let Christ say what He likes; listen to what I tell you.” What is happening here? Whom are we going to believe?

What does such a person do? He says that the bread signifies Christ’s Body and that the wine signifies His Blood. But Christ did not say “signifies”; He said “is.” Elsewhere Christ said, “Do this in remembrance of Me.” Yet they add one little word: “merely” in remembrance. But He did not say “merely.” He said, in effect, “What I am doing now, you also are to do, exactly as I am doing it”—not merely as an empty memorial.

And Orthodox Christians fall into these blunders as well, because people have come here from abroad to teach us Orthodoxy. They did not go elsewhere to preach, but came to distort the faith of Orthodox Christians who were already doing things properly. Be careful, because you flirt far too much with such ideas and begin to think that perhaps things could be understood that way.

They cannot be understood that way at all. Those who say that this transformation is contrary to nature are mistaken. It is entirely natural. When your mother eats greens and produces milk, a transformation has taken place. The food changes. When your child is weak, you feed him, and that food becomes flesh and blood; the food is transformed into flesh and blood. Nature itself, therefore, decisively refutes you, and you have made a serious mistake. Can He who created nature not do these things?

If irrational nature — creation that has no reason of its own — can do these things by a law the Creator gave it, will the One who made that nature not be able to do them? For this is why the priest says: "Send down Your Holy Spirit upon us and upon these gifts here set forth. And make this bread the precious Body of Your Christ. Amen. And that which is in this cup, the precious Blood of Your Christ. Amen. Changing them by Your Holy Spirit. Amen. Amen. Amen."

Not I—I am a sinner. You, O God, send down Your Holy Spirit and accomplish this work. And what do you do then?

Here is another question, and I see that it is quite timely: “Tell us a little about white candles. I got into trouble with my relatives when I told them that we should not buy the white ones.”

This is indeed timely, in a way. When we speak of a white candle, it is not really wax. It is paraffin. Today we have green candles, blue candles, red candles, and yellow candles.

I have not yet seen a black one. At least, I have not seen one. In any case, a proper candle is made from the wax that comes directly from the honeycomb, from the bee.

Wax—the kind that comes from bees. All the other mixtures are anything but wax. And a person, if he so desires...

Indeed, this conduct of God can become a cause for a man, through his wickedness, even to become a murderer of his own brother.

In this matter, besides ignorance, there is also one obstacle that I have heard mentioned many times: money. One kind costs fifty, sixty, or eighty drachmas a kilo, while the other costs two hundred and forty drachmas a kilo.

"How can I afford that much wax?" Then don't buy it. How much do you set aside for candles? "If I'm setting aside a hundred, why should I set aside two hundred and fifty?" And how much wax are you getting for it? White filler, tallow, paraffin, wicks stuck in there, and the rest of it. How much are you buying? Are you buying a kilo? Then buy half a kilo of the other kind — real wax, and pure. "Why should I? This is what I find at the church." Really? When it's something you're going to eat, you'll go round the whole market to find the one you want, not the one they hand you. Now, when it comes to giving an offering — say you want to give someone a gift.

Suppose it is for an acquaintance, a friend, a relative who is getting married or engaged, or for your director—a shirt, a tie, or something similar. As all people do, we express our courtesy toward other people. But what are we obliged to do? What do you do?

Do you buy whatever happens to be available in your neighborhood, or do you go downtown? You go to Lambropoulos, to Dragona, or to another reputable shop, so that the gift will at least bear a respected name and be something worthwhile. You are selective there, are you not? Then should you not be selective when the offering is for God? Your Paschal candle need not weigh seventy grams; let it weigh thirty-five. Let it be smaller. And here is something else: if you visit churches during these days, the smoke and soot inside will nearly suffocate you. Why should this happen? Why should we burn fat?

Why should we burn margarine? What is the reason? That is not wax. “But it is for my godchild.” Well, what has your godchild done to deserve that? Once, at Baptism, you anointed the child with oil, and now you cover the child with fat. Buy something proper, even though fashion has now added red ribbons and all the rest.

And is anyone really going to take offence if the candle doesn't have all those decorations on it? There's no need for that. Buy a proper wax candle. Just buy one. Once a year, that's when you get this for your godchild. Until the child grows up and won't take it from you anymore, because that's how they end up.

While the child is small and does not understand, he waits for his godmother or godfather to bring him his candle for the Resurrection. But when he grows older, he may take it and strike you over the head with it, because no one ever went to the child and explained what was said at his Baptism.

So now it comes down to me — what am I going to get out of this child? If I make ten drachmas more on the candle, well, the world hasn't come to an end. Besides, the money stays in the Church; it will be a help to the Church. So there are many who pay no attention to these things.

They focus on what the world wants. They focus on what fashion wants and on what commerce wants—commerce, because merchants make more profit from one kind than from the other.

I once spoke with someone who said, “Where could we possibly find so many beehives?”

Let the candle be smaller, and there will be enough beehives. Besides, you know that beeswax is also imported from abroad. And if we wished, we could do what the villages do: they have their own wax and make their own candles from their own beehives.

This year I went to speak at the feast of Saint Charalambos, and I found women encircling the church with a long beeswax candle as the fulfillment of a vow. They wound it all the way around the church—I do not know how many times—and they had not bought it; they had made it themselves.

We simply do not want to make the effort. Whenever I go to Patras, a friend is always waiting for me at the station. When we arrive, we first go to venerate at the church of Saint Andrew. Then we go to his village, receive the blessing, and afterward go to speak in the evening.

As soon as we reach the church, he reaches into his inside pocket and gives me a small candle, keeping another for himself. It is pure beeswax. Now he has asked me to bring him wax from here. One kilo of wax costs two hundred and forty drachmas and makes three hundred to three hundred and fifty small candles. Each one costs less than a drachma.

I take one little candle. I give my drachma, my two drachmas, or my five drachmas to Saint Andrew. I do not take a candle from there; I light the little candle my friend gives me, make my metanoia, venerate, and leave. We can find ways like this, but we are not ignorant or indifferent.

When it comes to the things where we ought to be selective, we must be selective.

Take care over the oil you bring, the incense you bring, the prosphoron you bring, and the candle you bring. These should be the very best, the choicest, and the most costly, because they are for God, not for people. There can be no cutting corners.

That sort of thing is bad for the lungs. So tell your relatives that they're wrong. If they don't have much money, let them buy a smaller candle. How long are they going to hold it, anyway? They'll stand outside the church, hear the 'Christ is Risen,' and then go off for the magiritsa.

After the magiritsa, what do they need the candle for? Yes, the candle should be pure wax. And we too should take care that the candle we hold is made of pure wax. We should accept nothing else, whether at a Baptism or at a Holy Matrimony. Someone asked, “Should we buy two large candles, even though we cannot afford them?” We will buy pure wax candles. And indeed, it was quite remarkable: they tied a thin ribbon around them, and the little children held them.

Two Paschal candles—one at about one-forty and the other at one-twenty—made of fine wax, with the lovely fragrance of beeswax. Our Church has so many beautiful things; our Christ has given us so much. Why should we not choose the best? If another person does not understand, then enlighten him.

As I said earlier, you are not going to pull out a pistol; simply enlighten him. If he can understand and wishes to put it into practice, well and good, because little by little we must return to what is right. Let us not be led astray through ignorance or imagination, because God does not receive such offerings as He would receive something proper and fitting for each occasion, especially within the Church.

There is another matter, and this too is serious.

Since all spiritual fathers have the authority to absolve sins, why, then, should we be selective about whom we choose? Many people ask this question, and many have received an answer from certain people. When they wish to make their confession, they ask:

“Do you know a good spiritual father?”

But what if the spiritual father is no good?

Whether spiritual father A is sinless or spiritual father B is sinful, neither one cleanses you of your sins himself. That is not the issue. As regards the power and authority to absolve sins, all of them, when they put on the epitrachelion, have full authority, because it is not the priest who absolves sins; Christ absolves them through the priest. The priest is simply an instrument.

This is what the priest says when he places the stole over the person making confession: “You, O Lord, have said, ‘Whatever you bind on earth shall be bound, and whatever you loose shall be loosed.’ Therefore, You, O Lord, loose this servant of Yours as well.” One priest will say this, and so will the other.

Each of them will read the prayer of absolution from the service book. But if I am seeking a good spiritual father, that is another matter. Many people seek a harsh spiritual father. Such people are proud and do not yet realize it.

Many others seek an easygoing confessor. They have not yet advanced spiritually.

Why do you want him to be harsh and strict? Does he not suit you? Do you think what he told you was too lenient? Tighten your own reins. Why should he have to tighten them for you, when you are capable of more advanced lessons and a greater struggle?

But there is also the possibility of falling into error from the right, through excessive rigor. Another person seeks an easygoing spiritual father: “He gives me a very severe penance. I want him not to punish me, but simply to forgive everything.” In that case, you do not want someone to read you a prayer of absolution; you want someone to read you a prayer of congratulations.

Then he ought to congratulate you. He should say: “Congratulations, my child, for killing your children. Congratulations, my child, for committing fornication, for lying, for not receiving Holy Communion, for not fasting, and for not going to Holy Confession. Congratulations!”

Both have departed from the truth. As far as possible, what we should seek in a spiritual father is experience and discernment.

For in the Gospel there is a saying of great importance here: “If the blind leads the blind, both will fall into a pit.” If the spiritual father is spiritually blind, and the sinner is blind, and one leads the other, then both of them, the Gospel says, will fall into the pit, into the hole, into the ditch.

Therefore, we should seek neither a harsh spiritual father nor an ignorant one, but, if possible, one who has discernment. This leads us to a brief aside: when there is no truly spiritual spiritual father—and pay attention to that description, because we have spiritual fathers who are not spiritual—

They have the power and authority to bind and to loose. But they do not have the spiritual discernment to guide you. That is why they are confessors without truly being spiritual fathers. If necessary, you will go to them for Confession, but do not expect spiritual guidance from them.

Then, when someone lacks a true spiritual father, he may have one confessor to absolve him of his sins, since not just anyone can do that. I may be able to give you sound guidance, but I cannot forgive even one of your sins—or even my own.

He may also have as a spiritual guide a layman, a monk who does not have the authority to absolve sins, or someone else whom he consults because that person has discernment, spirituality, and a gift from our God. God has endowed him differently. The ideal is for the spiritual father and confessor also to be truly spiritual, with sound Christian judgment. You should not go to confession only to have him say, “I have a niece; do you know someone she might marry?” and begin arranging marriages. Not that this is forbidden—God forbid, I am not saying that. There are indeed cases in which many people have found a wife or husband through the guidance of their spiritual father.

“I know a good young woman. She may be poor, but I know her character. I know a good young man; he may be poor, but he is honest,” and so on. I am not saying that such arrangements do not happen. But there are also cases where the matter is treated too lightly.

The most important thing in a spiritual father is discernment.

Once, a man went to confess to an elder who had spent many years in the ascetic life. He told him about the temptations of fornication he was suffering. When the elder heard that the man had such temptations and the like, he drove him to despair.

“You are lost,” he told him. “You will go to Hell. What are you thinking? What kind of things are these?” The man was devastated. He bowed his head and said to himself, “If I am going to Hell here on the mountain anyway, I might as well go down to the city. Perhaps I can be saved there—perhaps I can marry, or whatever it may be, and escape this.”

So he gathered his things and left. It is said that on the road he met Abba Apollo—Abba Apollo, who had twenty-five thousand monks under his care, an entire lavra. Abba Apollo saw him looking gloomy and distressed and asked, “Brother, where are you going? What has happened? I can see that something is troubling you.” At first the man would not speak, but the abba drew him out, and he told him everything that had happened and that he was leaving.

"What are you saying?" he says to him. "The evil one has deceived you," he says. "The very thoughts that you have, young as you are," he says, "I have those same thoughts myself now, and I am an old man." Oh, how he comforted the man! And the man came back to himself.

Abba Apollo came back with him and said, “Go to your cell.”

The other elder had shown no discernment and had driven the man to despair. Abba Apollo, through his discernment, brought the brother back down the road

He went down to him to help his brother. Oh, how he strengthened that man! Because, you know, many things happen in a person’s life, and sometimes they can even drive us to suicide. They can bring us to such despair that we believe there is no salvation left for us. That is why a discerning spiritual father is needed—one who knows how to handle the matter and strengthen the person. To strengthen him. And the man turned back. “Who did this to him?” he asked. The man told him who it was. So Abba Paul set out and went...

to the hut of that elder, the spiritual father who had lacked discernment. He sat outside and offered a prayer. It made such an impression on me that I wrote it down, and I will repeat it to you. Listen to the prayer Abba Apollo offered to God: “Lord”—notice this detail—“grant him temptations according to Your will.” Temptations come to us for the spiritual benefit of each person.

“Ascension, Annunciation, Gospel…”—“so that through his own experience he may learn what he failed to learn throughout his long life: to have compassion on those who are under attack.” In other words, he prayed, “Lord, let him experience this storm and these temptations, so that he may learn.”

Immediately the Saint saw a dark figure begin tearing the elder’s hut apart and throwing down trees. Soon afterward the monk burst out of the hut as though possessed, with his bag over his shoulder, fleeing toward the world to satisfy his passions. Abba Apollo could not bear it for even a moment, and he called out to him: He called out, “Hey, where are you going? Where are you going? Wait a moment! You could not endure the temptation? Then why did you not comfort the other man, but instead sent him back into the world?” He told him, “Go back. Return to your cell, and from now on be careful to apply economy to the brethren.” The Saint prayed again, and the temptation left the elder. He became calm and made a metanoia, bowing in repentance before Abba Apollo. From then on, having suffered this himself, he became a comforter and physician to others.

A person, then, must have discernment. And we all need the counsel of other people. I will read you just one passage, so that you may see how greatly we need others. You know about Paul, do you not? He spoke with God, did he not?

He says: "I went up to Jerusalem, I saw Peter and James, and I laid before them the Gospel which I preach, lest somehow I am running, or have run, in vain." What he means is: I went to meet James and Peter, so as to say to them, "Is what I am preaching correct? Am I running in vain, or have I run in vain?" And who is saying this? It is Paul who goes to ask, to take counsel. See how much we need discernment, and how much we need spiritual guidance.

In any case, we shall stop here for now, praying that this evening our Lord will give us the strength to discern what is most right.

...που σταματήσαμε προχθές, είναι το 21ο ερώτημα και έχει ως εξής:

Όταν ευρισκόμεθα σε ένα περιβάλλον δύσκολο, σε καιρό νηστείας, τι να κάνουμε; Είναι αμαρτία εάν βρεθούμε σε μια χαρά, παραδείγματι, σε ένα τραπέζι, σε μια βάφτιση, σε έναν αρραβώνα; Εις ένα γάμο, εις μια κηδεία, εις ένα μνημόσυνο. Τι να κάνουμε, να καταλύσουμε ή να μην καταλύσουμε, ή να φέρουμε σύγχυση; Αντί να τους ευχαριστήσουμε, τους ανθρώπους να τους δυσαρεστήσουμε;

Είναι χριστιανικό αυτό; Αυτό που γράφει αυτή η ψυχή, πολλές φορές μέσα στα χρόνια που ομιλώ το έχω συναντήσει, και είναι ερώτημα σε πολλούς ανθρώπους πώς πρέπει να συμπεριφερθούν. Βρίσκονται σε δύσκολη κατάσταση.

Το θέμα είναι πολύπλευρο, όπως θα λέγαμε.

Λογική δεν χωράει. Εδώ είναι Χριστός και ομιλεί. Και εδώ είναι και κόσμος και ομιλεί. Ο πιστός καλείται να πάρει μια θέση. Αν λέγεται πιστός, θα πάρει θέση με το Χριστό. Αν δεν λέγεται πιστός ή λέγεται και δεν είναι πιστός, θα πάρει θέση με τον κόσμο.

Χωρίς, βέβαια, να βγάλουμε το πιστόλι. Το θέμα όμως τίθεται πολύπλευρο, λέγω. Πρώτα πρώτα το ερώτημα είναι: πώς ευρέθηκες εκεί; Δεν έπεσες από το φεγγάρι, ε; Δεν σε έφερε ο άνεμος. Γνωρίζεις πού θα πας, γνωρίζεις ποιους θα βρεις, γνωρίζεις το τι θα συμβεί. Δεν νομίζεις ότι μπορείς να πάρεις μια θέση; Δεν ευρέθης τυχαία. Είναι η μια πλευρά του πράγματος.

Άρα γνώριζες ότι γίνεται γάμος και στο γάμο αυτόν θα κάνουν αυτοί αυτά. Χαρά, έτσι το βγάζουν. Και βέβαια όχι γάμος τώρα, γιατί τώρα δεν γίνεται γάμος, αλλά μπορεί και να γίνει και τώρα γάμος.

Διότι όταν υποσχεθεί το ανδρόγυνο εγκράτεια, κάνει οικονομία η Εκκλησία και το στεφανώνει. Γιατί πρόκειται να ταξιδεύσει, πρόκειται να πάει στρατιώτης, πρόκειται να, ξέρω 'γω, τι να γίνει. Κάνει οικονομία, το κάνει το γάμο.

Εάν δώσει υπόσχεση, αδιαφόρως αν δεν θελήσει να τη διατηρήσει την υπόσχεση, μια φορά η Εκκλησία μπορεί να κάνει οικονομία, να κάνει τον γάμο και να γίνει και τραπέζι. Τι θα γίνει τώρα; Θα πάμε εμείς να παρακαθίσουμε για να τους ευχαριστήσουμε; Αυτοί μπορούν να μην πιστεύουν.

Τι θα κάνουμε εμείς που λέμε ότι πιστεύουμε; Πρέπει, κατά κάποιον τρόπο, λοιπόν, να γνωρίζουμε το τι θα γίνει, και το ξέρουμε οι περισσότεροι το τι θα γίνει. Και κατά συνέπεια, όπως το ξέρουμε το τι θα γίνει, δεν πρέπει να παραβρεθούμε σε εκείνο που θα γίνει, προκειμένου εμείς να παρασυρθούμε ή να τους φέρουμε δήθεν σε δύσκολη θέση.

Δεν το δέχεται ο Χριστός αυτό το πράγμα. Δεν μπορείς να καταργείς τους θεσμούς και να μετατρέπεις τις περιόδους. Δεν μπορείς. Είναι πένθιμος η περίοδος. Απαγορεύεται, λοιπόν, χαρά. Απαγορεύονται γλέντια. Απαγορεύονται.

Είναι καιρός τώρα όχι να πηγαίνεις όπου χαρά, αλλά όπου λύπη, ει δυνατόν. Αναφέρει σε ένα μέρος ο εκκλησιαστής συγκεκριμένος το ΖΙΤΑΤΡΙΑ το εξής Αγαθόν Πορευθήνε Ισύκον Τένσους, Ή Πορευθήνε Ισύκον Γέλωτος Είναι προτιμότερο να προσέλθει σε σπίτι πενθημένο παρά σε σπίτι χαρούμενο.

Σε αυτές τις περιπτώσεις. Δεν είναι δικαιολογία: «Βρέθηκα». Μπορεί όμως εγώ να λάβω υπόψη μου ότι βρέθηκες. Δεν το ήλπιζες. Νόμιζες ότι το σπίτι αυτό θρησκεύει και ότι θα σου έκανε ένα φαγητό λαδερό ή και ψάρι ακόμη, αν επετρέπετο, του Ευαγγελισμού παραδείγματι, και αυτό σου παρουσίασε κρέας.

Τι θα κάνουμε τώρα; Θα πρέπει να πάρεις μια θέση. Όχι πάλι με το πιστόλι, όπως είπαμε, στο χέρι, ε! Θα πρέπει να πάρεις μια θέση. Με συγχωρείτε πάρα πολύ. Ευχαριστώ πολύ. Νομίζω ότι δεν πρέπει να μετάσχω της τραπέζης. Ένα απλό πραγματάκι, μια σαλατούλα, δυο πατατίτσες, ένα καλαμαράκι, εμείς θα περάσουμε.

Δεν θέλουμε να σας χαλάσουμε τη χαρά σας, κάντε το Πάσχα σας εσείς. Όμως δεν πρέπει να παρασυρθούμε. Δεν νομίζεις ότι και αυτούς θα τους βοηθήσεις κατά κάποιον τρόπο; Και δεν νομίζεις ότι αύριο, όταν θα έρθει σε κρίση αυτός, ξέρεις τι θα πει του Χριστού;

Εάν κάνεις το αντίθετο εσύ και εγώ, «Δεν μπορείς να με κρίνεις, Κύριε. Εγώ, ανθρώπους σου, ανθρώπους που θρησκεύανε και ήσαν περί πολλού, δεν μας είπαν ποτέ ότι αυτό είναι αντίθετο». Και θα βρεις ένα μετάλλιο μαζί με τ' άλλα που δεν τα θέλεις, κρεμασμένο στο λαιμό σου, και θα ζητάει ο Θεός λόγο γιατί τον παρέσυρες αυτόν τον άνθρωπο.

Επαναλαμβάνω, δεν θα βγάλεις το πιστόλι, όμως με χίλια δυο λόγια όμορφα και ωραία μπορούμε των ανθρώπων αυτών να τους υπενθυμίσουμε ότι δεν έχει έτσι το πράγμα, κάπως αλλιώς. Νόμιζα ότι ερχόμουν σε σπίτι ορθόδοξο, δεν ήξερα ότι έρχομαι σε εβραϊκό.

Νομίζαμε ότι μπήκαμε σε σπίτι πιστών ανθρώπων, δεν νομίζαμε ανθρώπων αδυνάτων τόσο. Αλλά δεν πρέπει όμως. Αν θέλετε να παραμείνουμε, έχει καλώς. Αλλιώς, χαιρετώ. Έτσι, αλλά χρειάζεται λίγη παλικαριά. Όχι, λέγω, παλικαριά κοσμική, όχι νταηλίστικη, παλικαριά χριστιανική, ομολογία, όμορφα.

Αλλά τι γίνεται; Ποια είναι, στην τελευταία ανάλυση, η σκέψη; Ότι αρέσει στην κοιλίτσα μας.

Η αλεπού κάποτε έλεγε ότι φέτος θα γίνουν πολλά κούμαρα και την ερώτησαν: «Πού το ξέρεις, κυρία Μαρία, ότι θα γίνουν κούμαρα φέτος;» «Τα θέλει», λέει, «η κοιλίτσα μου». Τα ήθελε η κοιλίτσα της, γι' αυτό θα γινόσαν κούμαρα. Γι' αυτό και εμείς, κρυπτόμενοι πίσω από την αδυναμία μας, λέμε ότι αυτοί φταίνε και να μην τους στενοχωρήσουμε.

Μα τι θα είναι προτιμότερο, να τον χαροποιήσεις και να τον κολάσεις ή να τον στενοχωρήσεις, να τον βοηθήσεις να σωθεί, αν θέλει; Τι είναι προτιμότερο; Και ο αγών του ανθρώπου στον κόσμο τούτον τι σκοπό έχει; Να παραμείνει για να δημιουργεί χαρές επίπλαστες εις τον κόσμο ή να διαφωτίζει τον κόσμο εν λόγω και έργω;

Αν δεν έχει άλλον προορισμό ο άνθρωπος, εάν γίνω εγώ αιτία, με την πλαδαρή ζωή μου, με τη ζωή μου τη νερόβραστη, τη χλιαρή, άνθρωποι να είναι αποτελματωμένοι κάτω εκεί και να μην μπορούν να βγουν από το τέλμα, δεν έχω κανένα σκοπό.

Λοιπόν, θα μου κοπούν οι μέρες το γρηγορότερο, να κολαστώ λιγότερο. Σκοπός όμως δεν είναι αυτός. Και δεν μπορεί να λέει ο άνθρωπος ότι «θα στενοχωρήσω, θα τους φέρω σε δύσκολη κατάσταση». Σε δύσκολη κατάσταση θα τον φέρει να σου κάνει αρνί, να σου κάνει μπριζόλες, να σου κάνει μια σαλάτα; Θα τον φέρει σε δύσκολη κατάσταση;

Θα τον διευκολύνεις άλλωστε, τον άνθρωπο αυτό.

Άνθρωπο αυτό. Ή πολλές φορές μπορεί να γίνει και προκαταβολικώς οικονομία, να συζητηθεί το θέμα. Ξέρετε, αυτοί που μας καλούν, ότι πρέπει να πάμε, να έρθουμε, αλλά πώς θα αντιμετωπίσουμε αυτό; Πώς σκέφτεστε το τραπέζι να κάνετε; Τι σκέφτεστε; Θα παραθέσετε αρτύσιμα; Δεν πρέπει να έρθουμε, για να μη σας φέρουμε σε δύσκολη θέση. Εάν όμως θεωρείτε απαραίτητη την παρουσία μας, να σας τιμήσουμε με την παρουσία μας, όχι με την τροφή μας. Με την παρουσία μας να σας τιμήσουμε. Θα έχετε όμως κάτι που να μπορούμε κι εμείς. Έτσι έχει το θέμα από χριστιανικής πλευράς. Και εκεί που σε καλούν από τηλεφώνου, να απαντήσεις από τηλεφώνου: «Ναι, αλλά εμείς δυσκολευόμεθα. Αν μας διευκολύνετε». Εμάς μας συνέβη αυτό το πράγμα σε προσφιλή μας πρόσωπα. Εόρταζε ο γαμπρός μας, τον λέγαν Θεόδωρο, και έπρεπε να παρακαθίσουμε στο τραπέζι, όπως είθισται.

Και είχε και τόσον άλλον ξένον κόσμον, όμως έγινε μία συζήτηση, μικρά ίσως, έγινε και επέπλευσε η συζήτηση και έμεινε στα χρονικά η περίπτωσις ότι εμείς θα αποσυρθούμε. Κάνε μία σαλάτα, κάνε λίγες πατάτες, άνοιξε ένα κουτάκι καλαμαράκια και ευχαρίστως.

Μα να έχουμε στο τραπέζι κρέας και λοιπά και εσείς να τρώτε, μη μας λυπόσαστε. Και έγινε αυτό για να φύγουμε. Μας έκαναν, εμένα και τη γυναίκα μου, μας έκαναν νηστήσιμα και αφήσαν το αρνί τους, αλλά το έφαγαν και δεν τους έτρωγε και θα το θυμούνται. Και θα θυμούμαι μια δεσποινίδα, όπως πρέπει, του κόσμου, του καλού, φτασμένη όπως λέμε, σηκώθηκε από τη θέση της στο σαλόνι, πριν καθίσουμε ακόμη, γιατί έγινε η συζήτηση και έφτασε στ’ αυτιά της. Δεν περίμενα ποτέ ένας κύριος όπως πρέπει να έχετε τις αντιλήψεις.

Και έγινε αφορμή να της αποδείξω ότι οι αντιλήψεις μου είναι οι σωστές, οι δικές μου. Οι δικές μου δεν είναι σωστές; Γίνονται βέβαια αυτές οι υποθέσεις. Γίνονται αιτία για συζητήσεις. Αλλά όμορφες συζητήσεις.

Όχι κουτές συζητήσεις. Με επιχειρήματα όμορφα. Χωρίς να πειράζεις κανέναν. Και να τον διευκολύνεις. Διότι κι αυτός δεν ήξερε. Εάν ήξερε, θα νήστευε.

Θα νήστευε και αν ήξερε δεν θα το έκανε αυτό το τραπέζι. Θα ήθελα να σας κάνω ένα τραπέζι και το παιδί μου να σφάξω. Αλλά έλα που είναι μες σε γιορτές αυτές, μέσα στη νηστεία, στις μεσημέρες. Αφήστε το, θα σας καλέσω μετά. Κάντε το, για να το λες έτσι. Αλλά δεν πιστεύεις τίποτα. Γι' αυτό ακριβώς το κάνω. Λοιπόν, θα με παρασύρεις, γιατί να μην σε παρασύρω; Το κακό είναι δυνατότερο από το καλό. Το σωστό είναι αδύνατο.

Είναι αδυνατότερο από το μη σωστό. Μέχρι πότε θα είμεθα λαπάδες εμείς οι Χριστιανοί, εφόσον έχουμε την αλήθεια; Και με ποιο δικαίωμα θα αντικρίσουμε αυτή την αλήθεια και δεν θα την πούμε, οποιοσδήποτε κι αν είναι;

Γιατί πολλές φορές καμπτόμεθα από το πρόσωπο. Ποιο είναι το πρόσωπο; Ποιο είναι; Ο γαμπρός σου, η νύφη σου, η πεθερά σου, ο αδελφός σου, ο προϊστάμενός σου. Ποιο είναι το πρόσωπο; Μεγαλύτερο από τον Χριστό είναι το πρόσωπο αυτό; Τι είναι αυτό το πρόσωπο επιτέλους;

Αλλά δεν τα προσέχουμε, όσο θα μπορούσαμε να βοηθήσουμε την κατάσταση αυτή σε τέτοιες περιπτώσεις. Διότι έτσι, σιγά, σιγά, σιγά, με αγάπη, με διαφώτιση, θα πληθυνθεί η γνώση, ώστε να καταλάβει ο άνθρωπος, ο λεγόμενος τουλάχιστον Χριστιανός, αυτός που επαγγέλλεται Χριστιανισμό, αυτός που γράφει στην ταυτότητα ότι είναι Χριστιανός Ορθόδοξος, ότι έχει το δικαίωμα αυτό που πιστεύει να το αποδείξει εμπράκτως και να το ζήσει.

Λοιπόν, του μπαίνει ο καθένας με την κοιλιά του, διότι αυτός ποτέ δεν ενήστεψε ή δεν το πρόσεξε, δεν το εξετίμησε τόσο, γιατί πολλοί το κάνουν από εκτίμηση. Παρότι στο σπίτι τους νηστεύουν, ξηροφαγούν και λοιπά,

...και λοιπά, όμως προκειμένου να έχουν έναν ξένον, κάποιο φίλο, συγγενή, κάποιος που έρθει από το εξωτερικό, κάποιος που θα φύγει, νομίζουν ότι θα μπορούν να βάλουν νερό στο κρασί αυτό το χριστιανικό και να φτιάχνουν ένα τραπέζι, ξέρω εγώ, που θα τον ικανοποιήσουν. Και πάλι λανθασμένα το σκέφτονται. Δεν είναι σωστό. Γιατί δεν μπορείς να τον τιμήσεις σωστά τον άνθρωπον αυτόν που τον παρασύρει, διότι και αυτός μπορεί να είναι ένα λιγουλάκι

Βουλάκι χριστιανός και να τον παρασύρεις εσύ ο μεγάλος χριστιανός. Και αυτός να ήθελε να μη φάει και να τον βάζεις εσύ να φάει, δεν ξέρεις. Κάμε, λοιπόν, το σωστό, αυτό που επιτρέπουν οι περιστάσεις. Άλλωστε, αν θέλουμε να τα συζητήσουμε τα πράγματα έτσι, από την καλή, ο Χριστός μάς έχει τόσα αγαθά για όλες τις εποχές και για τις πιο σκληρές νηστείες έχει τόσα αγαθά που μπορούν να παρατεθούν σε ένα τραπέζι, που απλώς να πάρεις από μια πιρουνιά από το καθένα και να πεις «ευχαριστώ, δεν θέλω άλλο».

Όμως ο σατανάς, ο οποίος γνωρίζει την παραπιστία και τον παρασυρμό μας από εκείνο που πιστεύουμε, μας βάζει να κάνουμε αυτό το πράγμα, και πολλοί βρισκόμαστε μπόσικοι, όπως τα λέγαμε, μπόσικοι. Ερχόμουνα από εδώ, από το στενό, και με συνάντησαν τρεις άνθρωποι.

Ο Έμες μου είπε, ισθένησα βαριά κύριε Παναγόπουλο, κοινώνησα στην πρώτη Κυριακή των Ισπιών, θα μπορώ να κοινωνήσω την άλλη Κυριακή, λέγω λόγω ότι ισθένησε έλυσε στην Ισπία του, λέει την έλυσα, πίνω γάλα κάνω αυτό και λοιπά, δεν θα μπορέσεις να κοινωνήσεις χωρίς να εξομολογηθείς «Μα εφόσον ήμουν άρρωστος». «Ναι, υπάρχει κανόνας όμως που απαγορεύει, και άρρωστος εάν είσαι, εκτός εάν έχεις εντολή από τον πνευματικό».

Θα πάρεις λοιπόν να έχεις το μωρό σου, να πάρεις μια ευχή ότι θα εξομολογηθείς και θα σου δώσει την ευχή ο Πάτερ, οπωσδήποτε θα σου δώσει, είναι στο χέρι σου. Εφόσον ασθένησες, δεν πρέπει να σε στείλουμε ούτε στο σανατόριο ούτε στο τρελοκομείο. Θα φας, αλλά θα διαβάσεις τη συγχωρητική ευχή.

Διότι δεν είναι τυχαίο γεγονός ότι ασθένησες, δεν είναι τυχαίο γεγονός, είναι τιμωρία. Γιατί πολλοί το θεωρούν τυχαίο γεγονός. Δεν είναι τυχαίο γεγονός, είναι τιμωρία. Τι κυραίνει πάνω, δεν το ήξερα μου λέει, τόμαστο Σήμερα λοιπόν μέσα στη σάκη να εκτουμοδωθεί για να κοινωνήσει Δεν μπορεί να φτιάχνει ο άνθρωπος ό,τι θέλει μόνος του.

Εφόσον λέει ότι είναι χριστιανός. Πες «δεν είμαι τίποτα», τα ρίχνω κάτω και κάνε τη δουλειά σου. Όταν όμως εκκλησιάζεσαι, θα κρατήσεις κερί την Ανάσταση μεθαύριο, το χαρτί σου λέει «Χριστιανός Ορθόδοξος» και πιστεύεις στην Παναγία, στους Αγίους και λοιπά, και έχεις ένα καντήλι σπίτι σου και κάνεις έναν σταυρό, είσαι υποχρεωμένος αυτό το πράγμα να το πλαισιώνεις με τη ζωή σου, με τη ζωή σου.

Ενδιαφέρονται αυτοί που σε βλέπουν, αυτοί που θα σε ακούσουν, αυτοί που σε ζουν, ενδιαφέρονται. Πάντοτε θα προβάλλετε του Χριστού το θέλημα.

Εδώ μέσα υπάρχουν πολλοί άνθρωποι οι οποίοι είχαν αντίθετη γνώμη με τη νηστεία. Σήμερα το πρωί μία κυρία με επεσκέφτη και μου είπε: «Και τη Μεγάλη Παρασκευή», μου λέει, «εγώ έπεφτα, κύριε Παναγόπουλε, και δεν μπορούσα να σταθώ στα πόδια μου».

Ασθενής προφανώς ήταν η κυρία. «Τώρα νηστεύω χωρίς λάδι και δεν θυμάμαι πόσα τετραγωνικά μού είπε, 120 μού 'πε τετραγωνικά, δύο ορόφους τους περιποιούμαι και με πουλί». Και δεν τρώει ούτε λάδι. Πολύ σωστά, διότι υποχωρούν οι τοξίνες από τη μέση, που σου φέρνουν την κούραση.

Ακριβώς, αν ήθελε να το κάνει ο άνθρωπος, αν ήθελε να το πιστεύει ο άνθρωπος. Και ότι ο ασθενής έχει περισσότερη ανάγκη νηστείας, θα μπορούσε να το καταλάβει αυτό το πράγμα.

Ανάληψης της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός Ας προσέξουμε, δεν υπάρχει δικαιολογία. Δεν υπάρχει δικαιολογία. Εκείνο εδώ το κακό το μεγάλο, όπως άκουσα και από μια άλλη συζήτηση, είναι ότι, κάνοντας μνημόσυνο, φερ' ειπείν τώρα μέσα στη νηστεία, απαραιτήτως καταλύουν κρέα.

Σκεφτείτε, καταλύουν τη νηστεία, λένε του Χριστού, «Σε διαγράφουμε», ταυτόχρονα σε κάνουνε μνημόσυνο. Τι κάνουν στο μνημόσυνο; Πάνε να προσευχηθούν στον Χριστό για την ψυχή. Μα θα σας ακούσει ο Χριστός, εφόσον παραβαίνετε τας εντολάς του;

Πώς θα σας ακούσει ο Χριστός; Αλλήμωνα που θα μένουν εκεί είναι ο πως και τους συγγενείς τίτλους. Αλλήμωνος. Θα τον βγάλουν πιο μέσα τον άνθρωπο, αντί να τον βγάλουν πιο έξω.

Δεν μπορεί να τα αμφισβητεί κανείς αυτά τα οποία λέγω. Αμαρτωλών ο Θεός σου κακούει. Ἐὰν τις θεοσεβὴς ᾖ καὶ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιῇ, τούτου ἀκούει. Όταν λοιπόν τότε ο Ιωλάνγκ λέει «Θέλουμε τέσσερα κορτήμερα μνημόσυμο» του αδελφού μας, του πατέρα μας, του παιδιού μας, της γυναικός μας, και παρακαλούμε τους τιμώντας τη μνήμη να έρθουν να ενώσουν μεθ' ημών τα σπροστονίτις των δεήσεις μας, δεν λέει να έρθει να ξεκοκαλύψουμε το αρνί

Αρκεί να εννοήσουμε, λοιπόν, τας προϋποθέσεις των δεήσεων. Είναι η πρόθεσις προσευχής. Είναι η πρόθεσις μετανοίας και εξομολογήσεως. Για να πας στην εκκλησία να προσευχηθείς, να παραβρεθείς σε μνημόσυνο, να παρακαλέσεις για νεκρόν. Δεν μπορούν οι νεκροί να προσεύχονται για τους νεκρούς. Τα κινητά νεκροταφεία, οι άπιστοι, οι αμετανόητοι, οι ανεξομολόγητοι, οι ακοινώνητοι, δεν μπορούν να παραβρεθούν σε ένα κοιμητήριο να παρακαλέσουν για τους κεκοιμημένους.

Πρώτα να συνθηκολογήσουν με τον Θεό, να παρακαλέσουν τον Θεό για την ψυχή του προσελθόντος προς Αυτόν. Αυτή είναι. Και είναι πολύ θλιβερό αυτό το πράγμα, το οποίο συμβαίνει σε πολλούς, όχι από κακία, από άγνοια και μάλιστα από ευχαρίστηση να προσφέρουν στους ανθρώπους, τους κάνουν ένα τραπέζι που ήρθαν να συλλυπηθούν και κάτι άλλο.

Όμως, τι πράττει ο άλλος; Διότι το καλόν, κατά τον Μέγα Βασίλειον, ου καλόν εάν μη καλώς γίνεται. Το καλό, λέει, δεν είναι καλό αν δεν γίνεται καλώς. Γι' αυτό, λοιπόν, μεγαλύτερη αρετή των ανθρώπων είναι η διάκριση, να διακρίνει, και γι' αυτό το λεγόμενο καλό αν είναι καλό, διότι πολλές φορές υπάρχει εκδοχή να μην είναι καλό.

Στη συνέχεια, το άλλο ερώτημα είναι: «Απάντηση δι’ όλα αυτά, κύριε Παναγιώτη: κατ’ επανάληψη σας έγραψαν εάν είναι αμαρτία το κόψιμο των γυναικείων μαλλιών, και μας απαντήσατε, αλλά όχι όμως με κανόνα.»

Υπάρχει τοιούτος απαγορευτικός κανών Συνόδου ή διότι έτσι αρέσει ορισμένων ιερέων και ομιλητών; Θα λέγει: «Δεν το έχω μαζί». Θα λέει και για μένα. Εγώ δεν θα ησυχάσω και δεν θα το πιστέψω εάν δεν ίδω γραμμένον ή κανόνα ή εντολήν.

Λοιπόν, δεν ξέρω αν είναι μαζί μας απόψε η κυρία αυτή. Προτρέπω λοιπόν να διαβάζεις τον δέκατον έβδομον κανόνα της ἐν Γάγγρᾳ Συνόδου. Θα το βρεις στο Ιερόν Πηδάλιον, στη σελίδα 328.

Αφορίζει, αφορίζει ο κανών εκείνος. Όχι τις γυναίκες που κουρεύονται από μόδα.

...από μόδα, όσο και αν κουρευτούν για τη λεγόμενη άσκηση εκείνη. Ότι αν κουρευτώ, θα ταπεινωθώ πιο πολύ και λοιπά, και η προσευχή μου θα ακούγεται. Συναφώς, έχουμε περιπτώσεις που γυναίκες ντύθηκαν σαν άντρες και κουρεύτηκαν ως άντρες. Αλλά για άσκηση πραγματική, για να κρύψουν το φύλο τους, παρότι ήτανε γυναίκες, να παρουσιαστούν άντρες, όπως έχουμε και άντρες οι οποίοι παρουσιάστηκαν γυναίκες.

Υπάρχουν γυναίκες, και γνωρίζετε και μία, της είπανε ότι έκαμε και παιδί και ήταν άντρας, και το πήρε το παιδί τον όχο, παρότι είχε γίνει με άλλον, με άλλη, και το έζησε και το μεγάλωσε. Αλλά όταν πέθανε όμως στην πύλη για να δείξανε ξανά στο μοναστήρι πήγανε να τον ενταφιάσουν να το φτιάξουν και αντί για θεόδωρο τον βρήκαν θεόδωρο και κατάπιανε τη γλώσσα του.

Αυτός λοιπόν ο κανών αφορίζει τη γυναίκα που, διὰ νομιζομένην εὐλάβειαν ἄσκησιν, θα κόψει τα μαλλιά της. Εκτός αυτών τα οποία αναφέρει ο Παύλος στο ενδέκατο κεφάλαιο της Πρώτης προς Κορινθίους Επιστολής, που λέει ότι είναι ατιμία για τη γυναίκα να κόβει τα μαλλιά της, όπως και για τον άντρα εάν κομᾷ. Ο άντρας, αν περιποιείται μακριά κόμη, ατιμάζεται. Έτσι και η γυναίκα όταν κόβει τα μαλλιά της.

Αν, λέει, κομά, να ξυρίζεται κιόλας. Αλλά όσο αισχρό είναι το ξύρισμα ενός ανθρώπου από κεφάλι, άλλο τόσο είναι και να κουρεύεται. Λοιπόν, εάν θέλει λοιπόν γραπτών, θα αναζητήσει ταυτίες. Η Σύνοδος, η Δεκάτη Εβδόμης Σύνοδος, και η Γάγρα Συνόδος.

Ακούτε το, αν δεν έχετε Πηδάλιον, και όσοι έχετε την περιέργεια, τι λέει ο κανόνας: «Εἴ τις γυναικῶν διὰ νομιζομένην ἄσκησιν ἀποκείροιτο τὰς κόμας, ἃς ἔδωκεν ὁ Θεὸς εἰς ὑπόμνησιν τῆς ὑποταγῆς». Τα μαλλιά η γυναίκα τα φέρει για να θυμάται πάντοτε ότι είναι υπό τον άντρα. Αλλά, δες, που ανέβηκε υπεράνω του άντρα, γι’ αυτό δεν τα χρειάζεται.

«Το πρόσταγμα της υποταγής, ανάθεμα έστω». Να αθεματίζεται η γυναίκα αυτή η οποία παραβαίνει αυτά που λέει ο Παύλος. Και τούτο δε από τον Παύλο οι Πατέρες έλαβαν, ο οποίος λέγει ότι η γυνή χρεωστεί να έχει επί της κεφαλής εξουσία, ήτοι σημείο της εξουσίας του ανδρός, ότι είναι υπό τον άντρα, εξουσιάζεται από τον άντρα.

και της προς τον άνδρα υποταγής, το οποίον είναι και το φυσικό στέφασμα των μαλλιών και το εξωτερικό στέφασμα των μανδηλίων. Γυναίκα δεν μπορεί να είναι χωρίς μανδήλη στην εκκλησία που προσεύχεται. Πρέπει να βάλει αν όχι μανδύλη, καπέλο οπωσδήποτε, να είναι και καλυμμένη η κεφαλή όταν η θέλεις προσεχεί η συνεκτική αλυστοναόν.

Όχι κάποιος θέλει να επιδείξει την κεφαλή μου με λούσα και με λοιπά, να γίνει βερσανιέρος. Όχι να επιδείξει· να σκεπάσει την κεφαλή μου, απαραιτήτως. Α΄ Κορινθίους ΙΑ΄, 3-10, από το Ευαγγέλιο αυτό. Διά τούτου και ο βασιλεύς Θεοδόσιος ενομοθέτησε να αποδιώκονται από τις εκκλησίες οι γυναίκες εκείνες που κουρεύουν τα μαλλιά τους.

Όσοι δε αρχιερείς ήθελαν δεχτούν αυτά, να καθαίρονται από την αρχιερωσύνη, ως ο Σωζόμενος ιστορεί, η Εκκλησιαστική Ιστορία, βιβλίο έβδομο, κεφάλαιο 16.

Όσα υπάρχουν και γραμμένα, λοιπόν. Τι άλλο θέλεις από μένα; Νόμιζες ότι όλα τα φέρναμε από τ’ άγραφα; Υπάρχουν και γραμμένα, λοιπόν. Πιο κάτω ακριβώς υπάρχει και για το θέμα της αμφιέσεως, λέει, το θέμα της αμφιέσεως που υπάρχει στην Γραφή: ότι δεν μπορούν να φορέσουν ανδρικά οι γυναίκες.

Η Υγεία Σύνοδος, τον Γιώτα Γάμα Κανόνα, την Γάγρα Σύνοδος, αναφέρει «Μη δένα άντρα γυναικείαν στολήν εν δουλίσκωσε, η γυναίκα της ανδράχτην αρμόδιαν».

Βλέπετε, αν θέλετε, και τον εξηκοστόν δεύτερον κανόνα της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου και στη συμφωνία. Όσοι έχετε Πηδάλιο, διαβάστε και στις συμφωνίες και θα βρείτε ότι και η συμφωνία έχει και άλλα παράλληλα, τα οποία πιστοποιούν.

Υπάρχουν λοιπόν κανόνες, αλλά υπάρχει και στην Παλαιά Διαθήκη — δεν ξέρω αν έχετε τον νου σας — υπάρχει στο Δευτερονόμιο ΚΒ΄ 5, γιατί το θέμα της αμφιέσεως της γυναικός και του ανδρός απασχόλησε τον Θεό χίλια πεντακόσια χρόνια π.Χ., και το Δευτερονόμιο είναι γραμμένο από τον Μωυσή, και τον απασχόλησε η αμφίεση αυτή, σήμερα που είναι μόδα. Αν για άσκηση τη γυναίκα ή τον άντρα τον τιμωρεί, για φαινομενική άσκηση, όπως είπαμε γρηγορότερα.

Και ύστερα για μόδα, πώς; Εκεί λοιπόν, όσο ενθυμούμαι, στο ΚΒ΄ 5 λέγει ότι, όταν η γυναίκα βάλει ανδρικά ή ο άνδρας βάλει γυναικεία, βδέλυγμα ενώπιον του Θεού, βδέλυγμα, πάνω απ' το σίχαμα, σίχαμα. Έτσι φαίνεται στα μάτια του Θεού.

Όμως, όπως βλέπετε, η μόδα μάς έκανε και βρίσκουμε και δικαιολογίες ότι κρυώνουν τα πόδια του μωρού, κρυώνουν της κοπέλας, κρυώνουν κλπ. Τα δικά σου κρύωναν; Δεν κρύωναν. Για τα πόδια δεν κρυώνει κανένας και μην πλανάστε.

Άμα ο σατανάς πει να γίνει σκουφί, θα γίνει σκουφί και δεν θα κρυώνει· και δεν είναι μόνο αυτό. Αυτή είναι η δουλειά. Και αν πει στις νεαρές αύριο να γίνουν γουλί, θα γίνουν γουλί. Ας γίνετε παπάδες σήμερα, για να καυχάται ο Τατατούλης και να λέγει: «Τα έβγαλα από τους παπάδες και τα έβαλα στους λαϊκούς, τα γένια».

Είναι αυτό το δικαίωμα και ο καθένας θα δώσει λόγο. Όπως θα στρώσει, όπως λέμε στην απλή μας γλώσσα, έτσι και θα κοιμηθεί. Υπάρχουν λοιπόν και γραμμένα και ας τα προσέξουμε.

Ένα άλλο, η συνέχεια είναι το εξής. Αυτό είναι λίγο με τους άλλους, όχι με τους Ορθοδόξους. Λέγει, οι Ευαγγελικοί δεν παραδέχονται με τους χείρες του Άρτου και Ίνου, η σώμα και αίμα Χριστού. Τι λέτε; Είναι δυνατόν; Πώς γίνεται αυτό;

Δηλαδή, αν είναι δυνατόν ο Άρτος να γίνει σώμα και ο Οίνος να γίνει αίμα, όπως παραδέχεται η Εκκλησία». Διότι, λέει, οι Ευαγγελικοί, οι λεγόμενοι Προτεστάντες παραδείγματι, δεν παραδέχονται. Αυτό κάνουν απλώς εις ανάμνηση. Σηκώνουν ένα ποτηράκι με κρασί και ένα κομμάτι ψωμί και κάνουν το μυστήριο. Δεν παραδέχονται ότι γίνεται μετουσίωση.

Και ρωτά: «Είναι δυνατόν; Πώς γίνεται αυτό;» Αυτοί, γιατί λένε δεν είναι φυσικό, δεν είναι έξω από τη φύση. Εντούτοις όμως, η φύση είναι αυτή η οποία τους κατακεραυνώνει.

Αν, παραδείγματι, εγώ πιω κρασί, δεν θα γίνει μέσα μου, δεν θα αλλάξει, δεν θα μου δώσει τίποτα μέσα μου, δεν θα μου προσφέρει αίμα, δεν θα δώσει τίποτα, δύναμη; Αν φάω ψωμί εγώ, δεν θα γίνει σάρκα το ψωμί αυτό; Τι θα γίνει μέσα μου; Η τροφή που παίρνω μέσα μου, είτε ποτό είτε φαγητό, τι γίνεται; Μήπως γίνεται σώμα και αίμα; Παχύνει ένας πολίτης, τι θα του πει ο γιατρός; «Δίαιτα, κόψε το ψωμί, μην πίνεις ποτά». Δεν θα το πει; Και θα τον δεις αμέσως να αρχίσει να ισχνώνει. Η σάρκα δεν θα αυξάνει, το αίμα δεν θα αυξάνει.

Άρα ο άρτος που τρώγω και το φαγητό που τρώγω και το κρασί που πίνω μετουσιώνεται μέσα μου και γίνεται σώμα και αίμα, ή δεν γίνεται; Και είναι φυσικότατο, όχι φυσικό, φυσικότατο να γίνεται. Έτσι το έφτιαξε Αυτός, δεν το έφτιαξα εγώ. Αλλά ας πάμε πιο κάτω. Ο Χριστός ήταν άνθρωπος. Όταν έτρωγε ψωμί και κρασί που ήταν εδώ, τι το έκανε ο Χριστός; Εγώ το κάνω, Σώμα και αίμα του Δημήτρη, αυτό τι γινότανε; Δεν γινόταν σώμα και αίμα Χριστού ο Άρτος και ο Οίνος; Ώστε ο Άρτος και ο Οίνος γίνεται σώμα και αίμα Χριστού διά του Χριστού που το τρώγει. Αυτός λοιπόν που έχει θέσει αυτούς τους νόμους δεν μπορεί να μετουσιώσει εκείνο και να είναι το σώμα του και να είναι το αίμα του; Δεν το μπορεί; Πώς δεν το μπορεί; Η Λία επίσης το λέει. Με αναγκάζει να γράψω πάνω σε αυτό και με καμιά δεκαπενταριά μέρες θα βγει ένα βιβλιαράκι μικρό.

Για να απαντήσουμε, παρότι τα έχω γράψει σε άλλα βιβλία σποραδικά, αλλά συγκεκριμένως το θέμα αυτό, προσέξτε μια λεπτομέρεια. Ο Χριστός λέει «Λάβετε φάγετε, τούτο εστί το σώμα μου, πείτε εξ αυτού πάντες, τούτο εστί το αίμα μου». Αυτό το λέει ο Χριστός.

Ο Παύλος, το ίδιο λέει και ο Παύλος στην πρώτη προς Κορινθίους, στο 11ο. «Όπως παρέλαβα», λέγει, ότι ο Χριστός τη νύχτα που παρεδίδετο έκαμε αυτό και αυτό, λαμβών τον άρτον είπε και το ποτήριον είπε κλπ. Αυτά τα λέει ο Χριστός, ότι είναι το σώμα μου και το αίμα μου. Και ο Παύλος λέει το ίδιο. Έρχεται τώρα ο Προτεστάντης, έρχεται ο Λούθηρος, ο Καλβίνος και λέει: «Άσ' τον να λέει ο Χριστός· άκου τι σου λέω εγώ». Τι γίνεται τώρα εδώ πέρα; Ποιον θα πιστεύσει;

Τι κάνει τώρα αυτός, τι κάνει αυτός, αυτός δεν λέγει, λέγει σημαίνει το σώμα του και σημαίνει το αίμα του, μα δεν είπε σημαίνει ο Χριστός, είναι είπε, όπως είπε και αλλού, τούτο που είπε η συναιμήν ανάμνηση, τι κάνει αυτή, προσθέτουν μια λεξούλα απλώς ειχαν άμνηση, μα απλώς δεν είπε, Αυτό που κάνω εγώ τώρα θα το κάνατε κι εσείς. Ακριβώς όπως το κάνω εγώ. Όχι απλώς, ούτε δεσμευμένοι.

Και αυτές τις γκάφες παθαίνουν οι Ορθόδοξοι. Γιατί ήρθαν εδώ από το εξωτερικό να μας μάθουν Ορθοδοξία. Δεν πήγαν να βρουν τους μαύρους και ήρθαν να διαστρέψουν τους Ορθοδόξους, που το κάνουν σωστά. Και προσέχετε, γιατί πολύ ερωτοτροπείτε με τα θέματα αυτά και έχετε γνώμη ότι μπορεί να είναι και έτσι.

Δεν είναι καθόλου έτσι. Ότι έχουν λάθος αυτοί που λένε ότι είναι θέμα αφύσικο η μετουσίωση. Είναι φυσικότατο. Όταν η μάνα σου τρώει βλήτα και κάνει γάλα, γίνεται μετουσίωση. Αλλάζει. Και εφόσον το παιδί σου είναι αδύνατο, του δίνεις τροφή και κάνει σάρκα και αίμα· γίνεται μετουσίωση της τροφής σε σάρκα και αίμα. Άρα, λοιπόν, αυτή η φύση σε κεραυνοβολεί. Και έχεις κάνει μεγάλο λάθος. Αυτός που έφτιαξε τη φύση δεν τα μπορεί, λοιπόν;

Να τα κάνει αυτά τα πράγματα η άλογος φύσις, με έναν νόμο που της έδωσε ο Δημιουργός, και αυτός που την έφτιαξε δεν θα μπορεί να τα κάνει; Γιατί ο ιερεύς λέει: «Κατάπεμψον τὸ Πνεῦμά Σου τὸ Ἅγιον ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ προκείμενα Δῶρα ταῦτα. Καὶ ποίησον τὸν μὲν Ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ Σου. Ἀμήν. Τὸ δὲ ἐν τῷ Ποτηρίῳ τούτῳ τίμιον Αἷμα τοῦ Χριστοῦ Σου. Ἀμήν. Μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί Σου τῷ Ἁγίῳ. Ἀμήν, Ἀμήν, Ἀμήν.»

Όχι εγώ, εγώ αμαρτωλός. Εσύ να κατεβάσεις και να κάνεις αυτή τη δουλειά. Και τι κάνεις;

Μια άλλη επίσης ερώτηση, η οποία βλέπω είναι και επίκαιρη, Είναι η εξής Πείτε μας λίγα λόγια για το κερί το λευκό. Γιατί βρήκα τον μπελά μου μεταξύ των συγγενών μου, που τους είπα κάτι σχετικό, ότι το λευκό δεν πρέπει να το παίρνουμε.

Αυτό είναι και επίκαιρο κατά κάποιον τρόπο. Λοιπόν, όταν λέμε λευκό κερί, δεν είναι κερί. Είναι παραφίνη. Σήμερα έχουμε και πράσινο κερί, έχουμε και μπλε κερί, έχουμε και κόκκινο κερί, έχουμε και κίτρινο κερί.

Μαύρο δεν είδα ακόμη σήμερα. Δεν το είδα εγώ. Λοιπόν, εν πάση περιπτώσει. Κανονικά κερί είναι αυτό το οποίο έχουμε απευθείας από το μέλι, από τη μέλισσα.

Το κερί, αυτό που είναι από τη μέλισσα. Όλοι οι άλλοι συνδυασμοί μόνο κερί δεν είναι. Και ο άνθρωπος, εάν θέλει.

Ευχή, Είναι και αιτία, μάλιστα, η συμπεριφορά αυτή του Θεού να γίνει, με την κακία του, αυτός αδελφοκτόνος.

Υπάρχει σε αυτή την περίπτωση, εκτός της αγνοίας, και ένα κόλλημα, όπως το έχω ακούσει πολλές φορές, το οποίο είναι το θέμα των χρημάτων. Εφόσον το ένα έχει 50, 60, 80 δραχμές το κιλό, το άλλο έχει 240 δραχμές το κιλό.

Πώς μπορώ να πάρω τόσο κερί; Μην παίρνεις. Πόσα διαθέτεις για κερί; Αν διαθέσω 100, γιατί να διαθέσω 250; Και πόσο κερί παίρνεις; Άσπρο, λίπος, παραφίνη, φυτίλια εκεί πέρα και λοιπά. Πόσο παίρνεις; Παίρνεις 1 κιλό; Να πάρεις μισό από το άλλο, κερί και καθαρό. Γιατί; Μα αυτό βρίσκω στην Εκκλησία. Σοβαρά; Όταν μπορεί και να φας, γυρίζεις όλη την αγορά για να βρεις εκείνο που θέλεις εσύ, όχι εκείνο που σου προσφέρουν. Τώρα, για να προσφέρεις, θες να κάνεις ένα δώρο σε κάποιον.

Έναν γνωστό, έναν φίλο, κάποιον συγγενή σου, παντρεύεις, αρραβωνιάζεις, τον διευθυντή σου, ένα πουκάμισο, μια γραβάτα και λοιπά. Όπως κάνουμε όλοι οι άνθρωποι, σαν άνθρωποι, εκδηλώνουμε τις φιλοφρονήσεις μας προς ανθρώπους. Μα τι υποχρεωμένοι; Τι κάνεις;

Ό,τι σου προσφέρουν στη γειτονιά ή κατεβαίνεις κάτω; Και πηγαίνεις στο Λαμπρόπουλο, πηγαίνεις στη Δραγώνα, σε άλλα σοβαρά καταστήματα, ώστε να έχουν μια φίρμα τουλάχιστον, ότι κάτι σοβαρό. Πως είσαι εκλεκτικός εκεί, ε; Εδώ που είναι για τον Θεό, να μην είσαι εκλεκτικός; Ας μην είναι η λαμπάδα σου 70 γραμμάρια, ας είναι 35, μια μικρότερη. Κι ένα νέο όμως: πηγαίνετε αυτές τις μέρες σε εκκλησίες, θα σκάσετε μέσα από την καπνιά, από τη μαυρίλα η οποία υπάρχει. Για ποιο λόγο να υπάρχει αυτό; Γιατί να κάψουμε τα λίπη;

Τη μαργαρίνη να κάψουμε; Για ποιο λόγο; Δεν είναι κερί. Μα είναι το βαφτιστηράκι μου. Λοιπόν, το βαφτιστηράκι σου τι έκανε; Μια φορά το αλείφεις με λάδι και τώρα το αλείφεις με λίπος. Να πάρεις σωστό. Ήδη όταν σου έβαλε η μόδα την κόκκινη κορδέλα και λοιπά.

Και θα παρεξηγηθεί αν η λαμπάδα δεν έχει όλα αυτά τα στολίδια; Δεν είναι ανάγκη. Πάρε ένα σωστό κερί. Πάρε μία. Μια φορά τον χρόνο να το παίρνεις αυτό το βαφτιστήρι. Μέχρι που να μεγαλώσει, που να μην το δέχεται πλέον, γιατί έτσι καταντούν.

Όσο είναι μικρό δεν καταλαβαίνει, περιμένει από τη νονά, από τον νονό, το κερί της Αναστάσεως. Θα μεγαλώσει, θα το πάρει και θα το φέρει στο κεφάλι. Γιατί δεν πήγε ποτέ να του πει, του παιδιού, τι είπε εκεί όταν το βάφτισε.

Κατά συνέπεια, εξαρτάται τώρα από μένα τι θα πάρω από αυτό το παιδί. Αν πάρω δέκα δραχμές κερί παραπάνω, δεν χάθηκε και ο κόσμος. Άλλωστε, στην Εκκλησία θα μείνει, βοήθεια στην Εκκλησία θα είναι. Πολλοί, λοιπόν, δεν τα προσέχουνε αυτά.

Στέκονται στο τι θέλει ο κόσμος. Στέκονται στο τι θέλει η μόδα. Στο τι θέλει το εμπόριο. Το εμπόριο. Γιατί το εμπόριο κερδίζει περισσότερα από εκείνο παρά από το άλλο.

Μιλούσα κάποτε με κάποιον που λέει: «Πού να βρεθούν τόσα μελίσσια;»

Ας είναι μικρότερο το καιρό και θα υπάρχουν τα μελίσα Άλλωστε ξέρετε ότι γίνεται από το εξωτερικό εισαγωγή, και κεριού γίνεται από το εξωτερικό εισαγωγή. Και εμείς, αν θέλαμε, όπως τα χωριά έχουν δικό τους κερί και φτιάχνουν μόνοι τους τα κεριά τους από τα δικά τους τα μελίσσια.

Φέτος είχα πάει στην πανήγυρη του Αγίου Χαραλάμπους να ομιλήσω και βρήκα γυναίκες και έζωναν με κερί, είχαν τάμα. Γύρω γύρω την εκκλησία, δεν ξέρω πόσες φορές, με κερί, και δεν το είχαν αγοράσει, το είχαν φτιάξει.

Δεν θέλουμε. Πηγαίνω στους Πάτρας, θα πάω και με Θαύρος. Ένας φίλος με περιμένει στο Στασιμό ο Πάντος. Όταν κατεβαίνουμε, πάμε να προσκυνήσουμε στον Άγιο Ανδρέα πρώτον. Πάμε στο χωριό του, παίρνουμε την ευλογία και ύστερα πάμε να μιλήσουμε το βράδυ.

Ε, μόλις φτάνουμε στο Ναό, τραβάει από τη μέσα τσέπη, μου δίνει ένα κεράκι εμένα και το άλλο το δικό του. Έχει καθαρό κερί. Και τώρα μου έχει πει να του πάω κερί από εδώ. Ένα κιλό κερί. 240 δραχμές, έχει μέσα 300-350 κεράκια. Ούτε μια δραχμή το ένα δεν κοστίζει.

Ένα κεράκι. Δίνω τη δραχμή μου στον Άγιο Ανδρέα, το δίφραγκό μου, το τάλιρό μου. Δεν παίρνω από εκεί, ανάβω το κεράκι μου αυτό, το οποίο μου δίνει, βάζω τη μετάνοιά μου, προσκυνώ και φεύγω. Και οι ίδιοι τρόποι μπορούν να υπάρξουν, αλλά δεν έχουμε άγνοια ή αδιαφορία.

Στα θέματα που έπρεπε να είμαστε εκλεκτικοί, εκλεκτικοί.

Προσοχή το λάδι που θα πάω, προσοχή το θυμίαμα που θα πάω, προσοχή το πρόσφορο που θα πάω, προσοχή το κερί που θα πάω, το θυμίαμα που θα πάω. Αυτά πρέπει να είναι τα καλύτερα, τα εκλεκτότερα, τα ακριβότερα, γιατί είναι για το Θεό, δεν είναι για ανθρώπους, εκπτώσεις δεν υπάρχουν.

Αυτή η ενέργεια βλάπτει τους πνεύμονες. Λοιπόν, να πεις στους συγγενείς σου ότι δεν έχουν δίκιο. Αν δεν έχουν πολλά λεφτά, να πάρουν ένα μικρότερο κεράκι. Πόση ώρα θα το κρατήσουν αυτοί; Απ’ έξω από την εκκλησία θα ακούσουν το «Χριστός Ανέστη» και θα πάνε για τη μαγειρίτσα.

Αγερίτσα, τι τους χρειάζεται έπειτα το κερί; Ας είναι καθαρό το κερί, ναι. Και εμείς ας προσέξουμε να είναι καθαρό το κερί που θα κρατάμε. Ούτε σε βάπτιση ούτε σε γάμο να δεχόμεθα. Ρωτήθη: «Θα πάρουμε δυο μεγάλες λαμπάδες ή δεν έχουμε;» Θα πάρουμε κερί καθαρό. Και πράγματι ήταν κάτι το παράξενο. Βάλανε και μια κορδέλα λεπτή και τα παιδάκια κρατούσανε.

Δυο λαμπάδες, ένα και 40 τόσο, ένα και 20, ωραίο κερί, μοσκοβολούσε το κερί. Έχει η Εκκλησία μας, έχει ο Χριστός μας, τόσα πράγματα έχει, γιατί να μην είμεθα εκλεκτικοί; Δεν μπορεί να το καταλάβει ο άλλος, εσύ διαφώτισέ τον.

Όπως είπα γρηγορότερα, το πιστόλι δεν θα το βγάλεις, απλώς διαφώτισέ τον. Αν μπορεί να το καταλάβει και θέλει να το εφαρμόσει, διότι σιγά σιγά πρέπει να επανέλθουμε στα σωστά. Μην παρασυρώμεθα από άγνοια ή από φαντασία, διότι ο Θεός δεν τα δέχεται όπως θα εδέχετο κάτι το οποίο είναι σωστό και το ενδεδειγμένο για την κάθε περίπτωση και μάλιστα της Εκκλησίας.

Ένα άλλο πάλι, που και αυτό είναι σοβαρό, είναι το εξής.

Εφόσον όλοι οι πνευματικοί έχουν εξουσία να λύουν αμαρτίας. Γιατί τότε να τους εκλέγουμε; Είναι μια ερώτηση πολλών ανθρώπων. Και πολλοί έχουν πάρει την απάντηση από ορισμένους. Οι οποίοι, όταν θέλουν να εξομολογηθούν, ερωτούν.

Ξέρεις κανέναν καλό πνευματικό;

Αν είναι βάρκα πνευματικός

Ο Α πνευματικός, ο αναμάρτητος, ή ο Β, ο αμαρτωλός, δεν θα σου καθαρίσει τις αμαρτίες. Το θέμα δεν είναι αυτό. Αναφορικώς με τη δύναμη, με την εξουσία της αφέσεως των αμαρτιών, όλοι, όταν βάλουν το πετραχήλι τους, είναι παντοδύναμοι, διότι τη λύση των αμαρτιών δεν την κάνει ο ιερεύς, την κάνει ο Χριστός διά του ιερέως. Αυτός είναι απλώς ένα όργανο.

Αυτό λέγει όταν βάλει το πετραχήλι επάνω στον εξομολογούμενο. «Σὺ, Κύριε, ὡς ἔφης, ὅσα ἂν δήσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένα, καὶ ὅσα ἂν λύσητε, ἔσται λελυμένα· λῦσον καὶ τὸν δοῦλόν σου τοῦτον, Σὺ, Κύριε». Αυτό θα πει κι ο ένας, αυτό θα πει κι ο άλλος.

Από τη φυλλάδα και ο μεν, από τη φυλλάδα και ο δε, θα διαβάσει τη συγχωρητική ευχή. Αν τώρα ζητώ έναν καλό πνευματικό, είναι άλλος λόγος. Πολλοί ζητούν πνευματικόν σκληρόν. Αυτοί έχουν εγωισμό και δεν το ξέρουν ακόμα.

Πολλοί ζητούν εξομολόγον μαλακόν. Αυτοί δεν έχουν προχωρήσει ακόμα.

Γιατί τον θέλεις σκληρόν, αυστηρόν; Δεν σου κάνει εσένα; Νομίζεις ότι αυτό που σου είπε είναι μαλακό; Σφίξ' τα λουριά του εαυτού σου εσύ. Γιατί να σε σφίξει εκείνος, όσον είσαι για ανώτερα μαθηματικά, για περισσότερον αγώνα;

Αλλά υπάρχει εκδοχή να πέσει εκ των δεξιών του. Ο άλλος ζητάει πνευματικόν μαλακόν. «Μου βάζει πολλή τιμωρία· να μην με τιμωρήσει, να μου τα συγχωρεί». Και τότε δεν θέλεις άνθρωπο να σου διαβάσει συγχωρητική ευχή, θέλεις άνθρωπο να σου διαβάσει συγχαρητήριον ευχή.

Και τότε πρέπει να είναι συγχαρητήρια. Σου πει: «Συγχαρητήρια, παιδί μου, που σκοτώνεις τα παιδιά σου». «Συγχαρητήρια, παιδί μου, που είσαι πόρνος, που είσαι ψεύτης, που δεν κοινωνείς, που δεν νηστεύεις, που δεν εξομολογείσαι. Συγχαρητήρια».

Και οι δύο της αληθείας απεσφάλησαν. Ο πνευματικός, εκείνο που θα πρέπει εμείς να επιδιώκουμε μέσα στο πλαίσιο του δυνατού, είναι, ει δυνατόν, να έχει εμπειρία, να έχει διάκριση.

Διότι μέσα στο Ευαγγέλιο υπάρχει μία ρήση πολύ σπουδαία στο σημείο αυτό. Αυτό: «τυφλος δε τυφλον εαν οδηγη, αμφοτεροι εις βοθυνον πεσουνται». Αν είναι τυφλός ο πνευματικός, πνευματικός τυφλός, και αν είναι τυφλός ο αμαρτωλός και ο ένας οδηγεί τον άλλον, θα πέσουν και οι δύο, λέει, στο βόθυνο, μέσα στην τρύπα, στον λάκκο.

Θα πρέπει, λοιπόν, να μην αναζητούμε ούτε τον αυστηρόν ούτε τον αδαή· ει δυνατόν, έναν διακριτικόν πνευματικόν. Γι' αυτό υπάρχει ένα παρακλάδι, μια παρέκβαση: ελλείψει πνευματικού-πνευματικού — προσέξτε τον χαρακτηρισμό, γιατί έχουμε πνευματικούς που δεν είναι πνευματικοί.

Έχουν τη δύναμη, την εξουσίαν τοῦ δεσμεῖν καὶ λύειν. Δεν έχουν το πνεύμα, όμως, πνευματικά να σε οδηγήσουν. Γι' αυτό είναι πνευματικοί χωρίς να είναι πνευματικοί. Θα κάνεις τη δουλειά σου στην ανάγκη, αλλά μην περιμένεις οδηγία από αυτόν.

Μπορεί τότε ο άνθρωπος, σε έλλειψη ενός όντως πνευματικού πνευματικού, να έχει έναν πνευματικό για τη λύση των αμαρτιών του, γιατί δεν μπορεί ο καθένας να το κάνει. Μπορώ να σου δώσω μια ορθή καθοδήγηση, αλλά δεν μπορώ να σου συγχωρήσω ούτε μία αμαρτία, ούτε τις δικές μου.

Και να έχει πνευματικόν λαϊκόν, μοναχόν που δεν έχει το δικαίωμα του αφιέναι τας αμαρτίας, κάποιον άλλον. Να τον συμβουλεύεται, γιατί εκείνος έχει διάκριση, έχει πνευματικότητα, έχει χάρισμα. Του Θεού μας. Τον έχει προικίσει ο Θεός διαφορετικά. Το ιδεώδες είναι ο πνευματικός, ο εξομολόγος, να είναι και πνευματικός. Να έχει υγιή χριστιανική κρίση. Όχι να πάει να εξομολογηθείς και να σου λέει «έχω μια ανιψιά, ξέρεις κανένα να την παντρέψουμε;», να κάνει συμπεθεριά. Όχι ότι απαγορεύεται αυτό, μη γένοιτο, δεν λέω αυτό. Γιατί είναι και περιπτώσεις που πολλοί άνθρωποι βρήκανε μιαν σύζυγον ή έναν σύζυγον από την οδηγία του πνευματικού.

Ξέρω μια καλή κοπέλα, μπορεί να είναι φτωχιά, ξέρω τι· ξέρω ένα καλό παιδί, μπορεί να είναι φτωχό, τίμιο και λοιπά. Δεν γίνονται τέτοιες, δεν λέγω αυτό, αλλά είναι και περιπτώσεις που είναι στα ελαφρά.

Το μεγαλύτερο θέμα στον πνευματικό είναι το θέμα το να έχει διάκριση.

Κάποτε ένας πήγε και εξομολογήθηκε σε ένα γέροντα πολλών χρόνων ασκητή. Και του είπε κάτι πειρασμούς πορνείας που είχε ο άνθρωπος. Και όταν άκουσε ο γέροντας αυτός ότι ο άλλος είχε πειρασμούς πορνείας και λοιπά, τον απογοήτευσε.

Τα χαθείς σου λέει, θα κολλαστείς, τα διασκέπτες σου λέει, τι είναι αυτά τα πράγματα. Αυτός τα έχασε, έβαλε το κεφάλι κάτω και σου λέει: «Προκειμένου να κολαστώ εδώ επάνω στο βουνό, ας πάω στην πόλη, μπορεί και να γλιτώσω εκεί πέρα, παντρευτώ, ξέρω εγώ τι, να γλιτώσω».

Τα μάζεψε λοιπόν και αυτό. Στον δρόμο αναφέρεται ότι τον συνείδησε ο Αβάπολο, ο Αβάπολο, με 25 χιλιάδες μοναχούς πίσω του, λάδρα ολόκληρη. Στον δρόμο καταλάβετε είπα να πει Αβάπολο. Τον είδε κατσουφιασμένος, στενοχωρημένος και λέει αδελφέ για που, τι συμβαίνει σε βλέπω εύ, δεν μιλούσε αυτός, τον εξαιρίασε, του είπε αυτό και αυτό και φεύγουν.

«Τι λες;» του λέει. «Σε γέλασε», του λέει, «ο πονηρός. Εγώ τους λογισμούς που έχεις εσύ», του λέει, «που είσαι νέος, τους έχω εγώ τώρα που είμαι γέρων», του λέει. Ωχ, τον παρηγόρησε τον άνθρωπο. Ήρθε ο άνθρωπος στον αδελφό του.

Ήρθε πίσω του, λέει: «Τράβα στο κελί σου», του λέει.

Ο άλλος δεν έκαμε καλή διάκριση. Και τον απογοήτευσε τον άνθρωπο. Αυτός με τη διάκριση κατηφόρηκε και τον αδελφό του,

Αυτόν του για να βοηθήσει τον αδελφόν του. Ωχ, τον στερέωσε τον άνθρωπο. Γιατί, ξέρετε, είναι πολλά περιστατικά στη ζωή του ανθρώπου και πολλές φορές μας φέρει και μέχρι αυτοκτονία. Μας φέρει σε απελπισία, που δεν υπάρχει για εμάς πλέον σωτηρία. Και χρειάζεται διακριτικός πνευματικός, πώς θα χειριστεί το θέμα, να τονώσει τον άνθρωπο. Να τονώσει. Και γύρισε ο άνθρωπος πίσω. «Ποιος του το έκαμε;» του λέει. Αυτός του είπε ποιος. Ξεκινά, λοιπόν, ο Αββάς Παύλος και πηγαίνει...

κοντά στο καλύβι του γέροντος αυτού, του όχι διακριτικού πνευματικού. Και κάθεται απ' έξω, λοιπόν, και κάνει μια προσευχή. Μου έκανε αίσθηση και την έχω γράψει και σας τη μεταφέρω. Ακούστε μια προσευχή που έκανε ο Αβάπολος στο Θεό Κύριε — προσέξτε λεπτομέρεια — Ότους πειρασμούς οδηγών ισοθέλιαν Οι πειρασμοί μάς έρχονται για ωφέλεια του καθενός.

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευαγγελ... Ίνα εξ ιδίας αντιλήψεως μάθη, όσον κατά το διάστημα της μακράς ζωής του δεν εδιδάχθη, ώστε να συμπάσχει, δηλαδή, προς τους πολεμουμένους. Να συμπάσχει αυτός, λέει: «Κύριε, αυτή τη φουρτούνα, αυτούς τους πειρασμούς, για να μάθει».

Και βλέπει αμέσως ο Άγιος έναν μαύρον και άρχισε να του ξηλώνει την καλύβα. Να ρίχνει δέντρα, και βλέπει σε λίγο και πετάγεται ο καλόγερος από μέσα, δαιμονισμένος, έξω, με το σακούλι στον ώμο, φεύγοντας για τον κόσμο. Πάει και ικανοποιείται. Δεν άντεξε δευτερόλεπτο και του φωνάζει και του λέει: «Ε, πού πας; Πού πας; Ένα λεπτό, δεν άντεξες τον πειρασμό; Πώς τον άλλον δεν τον παρηγόρησες και τον έστειλες για τον κόσμο;» Του λέει: «Πίσω, γύρισε πίσω και πρόσεχε μελλοντικώς να οικονομείς τους αδελφούς». Και πράγματι ξαναπροσευχήθηκε ο Άγιος, έφυγε ο πειρασμός από πάνω του, ηρέμησε, του βάζει μετάνοια και έτσι στο μέλλον, παθών, ήταν παρήγορος και γιατρός των άλλων.

Πρέπει, λοιπόν, ο άνθρωπος να είναι διακριτικός. Και ο άνθρωπος έχει την ανάγκη της νουθεσίας των άλλων ανθρώπων. Ένα σας διαβάζω μόνο, να δείτε πόσο έχουμε την ανάγκη των άλλων ανθρώπων. Ξέρετε, περί Παύλου, ε; Ομιλούσε με τον Θεό, έτσι;

Λέει: «Ανήλθον εις Ιεροσόλυμα, είδον Πέτρον και Ιάκωβον και ανέθεμην το Ευαγγέλιον ο κηρύσσω, μήπως εις κενόν τρέχω ή έδραμον». Πήγα, λέει, να συναντήσω τον Ιάκωβο και τον Πέτρο, να τους πω: «Αυτά που λέω είναι σωστά; Μήπως τρέχω άδικα ή έτρεξα άδικα;» Ποιος; Ο Παύλος πάει να ρωτήσει, να πάρει συμβουλή. Πόσο χρειάζεται η διάκριση και η καθοδήγηση η πνευματική.

Μένουμε, εν πάση περιπτώσει, μέχρι εδώ και απόψε το βράδυ, ευχόμενοι ο Κύριός μας να μας δώσει τη δύναμη να διακρίνουμε τα σωστότερα.