Μέγα Σάββατο

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Those of you who attended the other talks, especially the last one, will remember that we spoke about Great Friday. We had also discussed it in another talk in this series on Great and Holy Week.

This evening I would like to say a few things about Great and Holy Saturday. God willing, what I shall speak about will be drawn from the texts of Great and Holy Saturday—that is, from the texts of the Church.

It is the Church that helps us understand the doctrine, the meaning of the feast, the meaning of the day, and the meaning of the spiritual struggle as a whole. It is true that we attend the services, yet in another sense we do not truly follow them: we eat, but we do not digest what we have eaten.

Of course, many people are unable to interpret these texts, even though today there are many helpful books. Above all, the recent work done by Father Epiphanios on the Triodion as a whole has helped everyone overcome the difficulty of understanding what these texts seek to teach.

Since yesterday, as we were saying, our Christ has been in the tomb.

His body, of course, is in the tomb, while His soul is in Hades.

These are two different things. The tomb is one thing, and Hades is another. The tomb concerns the body separated from the soul, while Hades concerns the soul separated from the body. You know, He remained there below for thirty-three full hours—one hour for every year that He had lived here among human beings, dwelling with them in both soul and body, just as they themselves possess soul and body.

I would like us to understand that our Christ is the Savior of those under both the Old Testament and the New Testament.

There is no other person through whom man can be saved. The author of Acts, the Apostle and Evangelist Luke, wrote the following in Acts, chapter four, verse twelve: “Nor is there salvation in any other.” There is no other person who can offer salvation.

Nor can anyone turn to another person in order to find salvation. “For there is no other name under heaven given among men by which we must be saved.” Honor belongs to Jesus. Jesus, therefore, is the Savior of all mankind.

From Adam down to the very last human being at the consummation of the ages.

He worked for those who were there just as He worked for the people living here. Here He sent a forerunner, and there He also sent a forerunner. Before He came here, He sent the honorable Forerunner.

And there he preached in order to prepare a people. He preached repentance there, before going down in his soul to Hades. Once again, he sent a forerunner there as well: John the Forerunner. It was no accident that John was arrested and beheaded through the wickedness of a woman.

Our Church, which possesses the Spirit of God and has grasped the meaning of this event, says that the beheading of the honorable head of the Forerunner “came about by a certain divine dispensation, so that he might proclaim to those in Hades the good news of God, who had appeared in the flesh and takes away the sin of the world.”

What do you think? Was it merely the malice of Herodias that beheaded John? God consented to it; He allowed that wickedness to manifest itself. At the same time, the work of the Lord was being served. He sent him there below, and afterward the Lord Himself “went and preached to the spirits in prison.”

Then He Himself descended during those thirty-three hours and “went and preached to the spirits in prison.” Many people, although they read the Scriptures, have never noticed these things. Some even say that there is no passage confirming these two events.

Listen, then. I shall read to you from the First Catholic Epistle of Peter, chapter three, verses eighteen through twenty. It says of Christ: “Christ suffered once for sins, the righteous for the unrighteous.” The righteous One died once for us, the unrighteous. He had no sins of His own; He took ours upon Himself.

“That He might bring us to God”: that He might cleanse us from our sins, pay the debt that was ours, and present us before God as free and clean. He did this out of love and goodness. “Being put to death in the flesh, but made alive by the Spirit.”

“Being put to death in the flesh, but made alive by the Spirit.” This one verse has given rise to more than ten heresies. Why? Because everyone interpreted it according to his own reasoning.

Listen to one very crude interpretation that Jehovah’s Witnesses give to this passage. I do not know whether you are aware of it, but Jehovah’s Witnesses do not accept that our Christ took back His flesh.

...His flesh—that He took up His body again when He rose. And they support this interpretation on the basis of the passage that says, “Behold, He died, being put to death in the flesh; but what came forth,” they say, “came forth as spirit.” Therefore, they conclude, His flesh did not rise; it remained below—it was gone, His flesh was lost. And they believe that He took some other body of His own—I do not know exactly what—which Jehovah gave Him and which He then used, and so on, since, as any ordinary person understands...

That is not what it means. Our Christ is perfect man and perfect God. His human nature is not absorbed into His divine nature, nor does His divine nature absorb His human nature. Just as He was in every respect consubstantial with the Father, so He was in every respect consubstantial with His Mother.

Just as He was consubstantial with the Father and was God, so He is also consubstantial with His Mother and is man. His human nature, His flesh, was crucified; yet He also possessed the divine, spiritual nature, and that spiritual nature raised His fleshly nature.

That is what it says here: “Put to death in the flesh, but made alive by the Spirit,” because He was also God and gave life to His flesh. Moreover, Paul—forgive me, Peter—when he spoke in his defense on the first day of Pentecost, proved to them that His flesh would not remain in the earth, but that God would raise Him one day.

This is what David wrote: “For You will not abandon my soul to Hades, nor will You allow Your Holy One to see corruption.” His soul means His soul, and His Holy One refers to His body. “Nor,” he says, “will You allow Your Holy One to see corruption.”

It had already been written, and this Apostle Peter, through the Holy Spirit, draws it from Holy Scripture and sets it before them. Thus Holy Scripture had foretold how this would happen. Yet, as I tell you, more than ten founders of heresies have arisen over this, and you can see how many people have been lost by following them.

All this came from this passage written here by Paul—by Peter—that Christ was put to death in the flesh but came alive again, being raised in the Spirit. There are two natures in our Christ. More precisely, I found it expressed this way: “He was put to death in the flesh but made alive in the Spirit,” without either the impassible nature of His divinity or the passible nature of His humanity undergoing any alteration.

These are two distinct realities, and neither changes the other: one Jesus, but with two aspects, human and divine. I am Panagopoulos: here is my divine nature, and here is my human nature. I am one and the same person; my soul goes to Hades, while my body goes to the tomb.

One and the same Person goes to the tomb, yet with two natures, human and divine, neither overriding the other. My right hand does not absorb my left, nor my left my right, though both belong to one and the same person. As God, in relation to the Father, He is consubstantial with Him, as I told you; according to His divinity, He is of one essence with the Father. And as man, in relation to His Mother, He is likewise consubstantial with her according to His humanity. Perfect God and perfect man. After all, what causes scandal...

This troubles many people, because they cannot distinguish between these two things. We have discussed them many times. If someone wishes to take up the Gospel—the life of Christ—he must divide it into two great sections.

One part of His work reveals and demonstrates the humanity of Jesus; the other reveals and demonstrates the divinity of Jesus. If I see Him, as we did the other day, at the Pool of Bethesda,

raising the paralytic with a single word after thirty-eight years, is that an act and a power of human nature?

The day after tomorrow we shall see Him with the Samaritan woman at Jacob’s well—a woman who had had six men. Could her whole disposition possibly have changed within the few minutes of their conversation there beside the well, so completely that she even forgot her water jar?

It is not possible. Only God can bring about such transformations. Later, we shall see Him spit on the ground and, with a little earth and a little saliva, fashion the most delicate part of the human body. Is He merely a man? He cannot be merely a man.

He walks on the sea, he casts out demons, he opens tombs. He knew from far away that Lazarus had died. These are energies of the divine nature, the workings of his divinity. And yet he is also man. “Let this cup pass from me.” That weakness belongs to human nature.

He weeps and sheds tears. It is the man who weeps. He asks, “Where have you laid Lazarus?” But You knew from far away that he had died, and You do not know where they laid him? “I want to show them that I am also man. I am teaching them, so that they will not regard Me only as God.”

He sleeps; we rise, while He sleeps. All these things, then, belong to His human nature. And little by little He grows in wisdom and stature. He does not behave like an adult while still a child. Thus He reveals both aspects: through His miracles, His divinity;

And through His sufferings, His humanity. So here, then, He is both man and God. As for the human nature: His soul went down to Hades, while His body remained in the tomb. And the divine nature, which stayed united with both in spirit, gave life to the body.

Now look: didn't He say, 'I will give it up, and I will take it back again'? No one is going to take it from Me, and no one is going to give it back to Me. I will give it up willingly. And we saw this just the other day: He bowed His head and handed over His spirit. He died at the hour He chose; He Himself gave up the spirit.

And He will take it up again at the hour He chooses. We have spoken before of this beautiful way of putting it. The whole of this matter is summed up in a few words by the disciple of Saint John Chrysostom, Proclus, who says: "I behold the miracles of Christ, and I proclaim His divinity."

I see the sufferings, and I proclaim His humanity. In these few words lies the whole meaning of the two natures of Jesus. Here, then, the Apostle Peter says that Christ was put to death in the flesh, but made alive in the spirit.

'In which also, to the spirits in prison…' Now, those words: 'to the spirits in prison.' What is the prison? Hades. There were spirits there, in Hades.

“He went and preached”—“He went and preached.” Here is an answer to those who wrongly interpret this to mean that He raises everyone. He raises those who are willing. He raises all who are willing, not everyone indiscriminately; for if He raised everyone, whether they wished it or not, there would have been no reason for Him to go down there.

He could have done it from afar: “All of you, come up!” Secondly, there would have been no reason for Him to preach to them. Preaching presupposes acceptance; it leaves the human person’s free will untouched. I am speaking to you at this moment.

Are you obliged to believe what I am saying? You may accept it, or you may reject it. You may accept some things and reject others. You may accept everything or reject everything. You are free. That is the purpose of preaching. It compels no one.

So, it says, He went and preached to the spirits in prison.

“Who formerly disobeyed, when the longsuffering of God waited in the days of Noah.” All those who drowned, who perished, who died in various ways and were in Hades—to all of them Christ went and preached repentance and acceptance.

He had sent the Forerunner ahead of Him. Just as He sent the Forerunner here before He Himself came, so there too He sent the Forerunner before He Himself went. Both those here and those there may listen to Him, if they are willing.

Perhaps you have wondered about the matter of the forerunners, because it is not a question of one forerunner, but of several.

There are three great events concerning the human person. The first is Christ’s First Coming into the world.

The second is Christ’s Second Coming into the world, and the third is the Ascension and humanity’s return to Paradise. These are the three greatest and most fundamental events, and each has its own forerunner.

For Christ to come into the world, John the Forerunner came.

Before Christ comes at His Second Coming, Elijah will be the forerunner. Before humanity returns to Paradise, Jesus is the Forerunner. For Christ to come into the world, to humanity, the forerunner was a man.

For humanity to go up to heaven, Christ is the Forerunner.

You know about John, but most of you do not know about Elijah: “The incarnate angel of Christ’s coming”—no, not like that; let someone say it properly: The incarnate angel, the foundation of the prophets, the second forerunner of the Second Coming of Christ—the glorious Elijah.

Even those who bear his name chant this, yet they are completely in the dark about what it means: “the second forerunner of the Second Coming of Christ, the glorious Elijah.” The Prophet Elijah will return before the great and glorious day of the Lord.

So read the fourth and final chapter of Malachi, and you will see that he will return. Some may say, “The Elder is here; this is the Elder,” but this is not the only testimony in Holy Scripture; there are many others.

And we will look at these things briefly, and then we will see whether, and to what extent, they are true or false. In the sixth chapter of the Letter to the Hebrews, verses nineteen and twenty, it says there that a person must not cast his anchor down into the earth; he must cast it, it says, into heaven, where Christ has become the forerunner on our behalf, the one who has gone in ahead of us and for our sake.

Christ came down, took on human nature and clothed Himself in it. Having healed it, He left it to us so that we might partake of it and also be changed, passing from the old and common nature into a new and renewed one.

And He waits for us, as though saying, “I have gone up, and I am waiting for you there.” Christ is in heaven, having become the Forerunner for us. The first to go there bearing human nature is the man Jesus, as the Apostle says to Timothy in his second chapter—a passage that causes the Jehovah’s Witnesses to stumble.

And He intercedes; He mediates on behalf of humanity, interceding with the Father.

We ask the Saints—and they will exploit this statement, if any of them are present here—to act as intercessors, and we also ask our Most Holy Theotokos (All-Holy), but they do not intercede directly with the Father. They intercede with the Son.

Christ saves him, and the Theotokos (God-bearer) intercedes for him. So there are three forerunners. Our Christ, then, descended and preached, as it says here, and those who received Him... At this point another question arises, and I would like to put it out of the way, so that Satan does not exploit it. Some people who do not understand these things say, “How is it possible that you are there in Hell, and someone comes to speak to you, yet you do not want to leave that place?” I cannot understand that.

Do you understand? Were they in Hell? Before Christ rose, were there both Hell and Paradise? If there had been Hell and Paradise, then all the rogues would have left their place and gone off to carry on in Hell. They would have said, “Now is our chance to escape.”

There was Hades, one place where the righteous and the unrighteous were together. Abraham was there, Daniel was there, the Patriarchs were there—everyone was there, all within it. That is why Christ descended into Hades, into the prison where all of you were confined.

After Christ, after Christ’s Resurrection, things changed. We now have those on the right and those on the left. Before that, they were all together. Does that mean, then, that Abraham suffered whatever the unrighteous man suffered? Was there no difference? There was: one was in comfort, while the other was in torment.

Let's move on. Let's play the fool for a moment and pass over the ones who have it good. No — back then there was only Hades. And Christ went down into Hades. Down to the very treasuries of Hades, its innermost storerooms. To the place where Hades had gathered them all up. To the place where he had herded them together.

There Satan had shackled them, so to speak—bound and fettered. Christians, have you ever paid attention to the troparia of the Passion and of Holy Saturday? They show the state humanity was in before Christ descended, the dominion Satan possessed, how Satan confronted Christ, how Christ confronted Hades and Satan, and how He took away all those who received Him.

The whole doctrine is contained in Great and Holy Saturday and in the events of Great and Holy Friday. He descended there, then, as it says, and preached to the spirits in prison; and all who received Him, He surely took with Him. And in chapter four, it says again—persisting in the same point, it seems—that He will judge those who blasphemed Him, and so forth: He will judge the living and the dead.

“For this reason”—that is, for this very purpose—“the Gospel was preached even to the dead”: that God sent His Son, and so forth, “that they might indeed be judged according to men in the flesh, but live according to God in the spirit.” Thus, those who do not accept Him will be condemned, while those who accept Him will live the spiritual life. They will pay the debt of death in the flesh, but they will be made alive in the spirit; they will rise again.

There are, then, two classic passages stating that Christ went to Hades and preached to the spirits imprisoned there. And I repeat: as you yourselves understand, preaching presupposes that the hearer is free to accept it.

If a person accepts, all is well; if he does not, it is not well. Christ forced no one. Many received Him; others did not.

I once read an example that illustrates this. A man went to a prison carrying an order from the king: the prison was to be opened, and all the prisoners were to be released. So another man took the written order, ran through the prison, and cried out that the doors were open: “Come, let us get out of here!”

Two of them were playing backgammon. “Let him say what he likes — he’s just making fun of us.” Everyone else left; those two didn’t. A little while later the boiler exploded, the prison caught fire, and they were burned to death, because they hadn’t believed. They just went on with their game. “Ah — we told you so.” Do you see? There are many situations just like that, and people pay no attention to them.

Yet Christ does everything necessary for the sake of humanity.

In the hymnology of the Church there are certain things that teach us. For example, on Great Saturday our Church sums up the spirit of the day in a few words. In the Menologion one can find the following: On Holy and Great Saturday we celebrate the God-bearing burial, the burial of the divine body, of our Lord and God and Saviour Jesus Christ, and His descent into Hades; and through both of these our human race has been called back from corruption and has passed over into eternal life.

Allow me to repeat this thought, because this short passage contains the whole doctrine and the meaning of the event: “On Holy and Great Saturday we celebrate the divinely embodied burial of our Lord and God and Savior Jesus Christ and His descent into Hades, through which our human race was recalled by Jesus from the corruption it had suffered and passed over into eternal life.” From Hades, humanity is now brought into Paradise; from below, it is now raised on high.

For the most part, we celebrate Christ’s Resurrection. Yet, if you will allow me to say so, the most joyful event is not Christ’s Resurrection, but the resurrection of humanity.

Unfortunately, an image has come to prevail from which we form our understanding. It is not the icon called “The Descent of Jesus into Hades,” but an image in which Christ, holding a red cross and a banner—and even, regrettably, being helped by an angel—is shown rising into heaven.

That is not the joyful event itself. That belongs to the second part. It is not the first meaning of “Christ is risen”; it is “Jesus, having risen from the tomb, as He foretold,” which comes in the second part. The first part is what brings joy to humanity.

“Christ is risen from the dead,” after He had accomplished a certain work: “trampling down death by death”—by His own death He crushed death—“and upon those in the tombs,” those whom He found in the tombs from ages past, whom Satan had held there, “bestowing life.” He granted them life.

And life is given as a gift. It was given in Hades, just as it is given to us today—to all who desire it. Many people today are completely attached to this present age and do not desire it; and so it was there as well: some did not desire it. But all who did desire it, He brought to life: “and upon those in the tombs bestowing life.” From that point onward, everything changes and a distinction is made.

Paradise opens up; the flaming sword that guarded the way to Paradise now withdraws. No longer does the flaming sword keep watch over Paradise. Things changed from the moment Christ came. And as you know, and as Orthodox iconography shows us, the Byzantine tradition of icon painting, the first one to enter Paradise was the Thief on the Cross.

On this whole subject, which is summed up in the events of Holy Saturday, there are many troparia. Allow me to share a few of them with you.

Listen: all these hymns concern Christ’s descent below, into Hades.

“When You descended unto death, O Life Immortal.” Everything changed. Life no longer dies; now life lives in Christ.

Do you remember what the divine John Chrysostom says in his Catechetical Homily? “Life reigns,” he says. Life can now come forth and defy death. Death no longer has any claim, because when a human being is united with Life, who is Christ, he does not fear death.

For man not to fear death, he must be organically united with Christ, who is Life itself. And when he is united with Christ, who is Life, he does not fear death. Therefore, “When You descended unto death, O Immortal Life, then You put Hades to death by the lightning flash of Your divinity.” Satan received the very thing he had brought upon others.

He seized what he could see, and was overthrown by what he could not see. What could he see? Christ’s human nature. And what defeated him? Christ’s divine nature.

Satan was caught by a very clever stratagem on God’s part. I have spoken to you about this at another gathering, on another evening. But I shall repeat it because it is relevant here. What I am about to explain is the stratagem the devil used.

What trick did the devil use to catch man, and what trick did Christ use to catch the devil? The devil, in order to catch man in his nets, baited his hook with godhood — he put a god on the hook. Because that is exactly what he said to Eve: the moment you eat, your eyes will be opened, and you will become God.

“But because your Creator is envious, He does not allow you to eat from it, lest you become like Him.”

Eve ate, and the devil caught her. He hooked her—that is, he baited his hook. You have seen how fishermen use the kind of bait suited to whatever they want to catch. So he baited his hook with the promise of becoming a god in order to catch a human being.

That is, God—to catch what? A tiny fish, a human being. Then Christ comes and baits His hook with a man. For He is God, yes, truly God, but He clothed Himself in humanity. How could Satan possibly grasp that the One who had come down below intended to rise above?

How could he grasp that the One who was above had come down below? In his pride, he could never admit such a thing. So he went to seize Christ, to devour Him in Hades, to swallow Him as though He were merely a man. If you read the first chapter of the Wisdom of Solomon, you will see exactly how Satan regarded Christ.

“He keeps away from our ways as from uncleanness,” it says. This Christ does not do the things we do—as though our ways were filthy.

“Let us condemn him to a shameful death, so that we may know His gentleness.” In other words: if He forgives us, then He must surely be God. And indeed, they condemned Him to a shameful death—the death of the Cross—and raised Him upon it. They raised Him up as a man, not as God. They certainly would not have raised Him up if they had known Him to be God. “We did not know,” says Tatarounis. “We did not know; the Son of Mary deceived us.” They did not know that He was God.

The devil swallowed the final bait there in Gethsemane, when our Christ said, “My soul is exceedingly sorrowful, even unto death.” At that moment he swallowed it completely and became convinced that Christ was only a man. For throughout His earthly life, Christ kept him uncertain, now pointing him one way and now the other.

At one moment Christ performed a miracle; at another He wept, asked questions, and so forth. The devil said to himself, “What, finally, is this man?” He remained in this uncertainty. In his malice he sought to remove Christ as a righteous man, and so he seized Him in order to swallow Him.

He seized and swallowed dust and earth—but encountered God and Heaven.

He seized what he could see, and was overthrown by what he could not see: the divinity. This is why, until the Ascension, the priests always come out holding the Cross, with a candle behind it representing the Resurrection.

Satan could see only as far as the Cross. He could not see what lay beyond it. But once he had nailed Christ to the Cross and the events began to unfold, he realized that they were not working in his favor, and he said, “Come down.” But Christ answered, “I am not coming down now. Now I will not come down. I did well to ascend the Cross. It is too late now. What is done is done.”

“Now I will not come down. I shall crush your head, and then we shall talk.” Satan baited his hook with the promise of becoming a god in order to catch a tiny fish, a human being. But God, in His wisdom, baited His hook with a tiny fish—with a man—in order to catch that Beast: Satan, the lion, the dragon. And He caught him.

So here is what it says: «And when Thou didst raise the dead out of the nether world, all the powers of heaven cried aloud: O Christ, Giver of life, glory to Thee.» These are the events of Great Saturday. But there are parallel texts for the day of Pascha itself. So let me set them side by side for you — one from Great Saturday, one from Pascha.

At Pascha, the kontakion says: “Though You descended into the tomb, O Immortal One, yet You destroyed the power of Hades; and You arose as victor, O Christ our God, proclaiming ‘Rejoice!’ to the myrrh-bearing women, granting peace to Your Apostles, and bestowing the Resurrection upon the fallen.” “Upon the fallen”—those who had fallen through ancestral sin and their own sins. This hymn and the one I read to you earlier describe these two events.

They tell us that Christ descended into the depths.

Here is one more thing I would like you to know. When Christ descended, He was shut in together with Hades. And that is only natural, since in Hades He confined Himself within a narrow space. "He whom the children bless, whom the priests praise in hymns, whom the people exalt above all forever." The God whom nothing can contain made Himself small, small enough for one little room. Down there He consented to go: into the prison, into the dungeon, where the souls were, all the way to the storerooms of Hades, its innermost chambers, to find the descendants of Adam, and Adam himself.

It is a moving moment. Sadly, though, we are not careful about what we choose — out of ignorance, I want to believe, and not out of malice. Every home and every church ought to have icons of Christ's Descent into Hades. The Descent of Christ into Hades shows all the bravery and all the love of Christ.

Christ descends with both hands pierced and His feet pierced. He smashes, so to speak, the bars of Hades. Then He stretches out His hands, taking Adam by one hand and Eve by the other, and raises them up.

He descended even there to raise up Adam, the forefather of the human race. It is an exceedingly beautiful scene. This is what every Christian should celebrate, giving thanks to Christ for what He has done for us. In that beautiful, Spirit-bearing icon, Adam and Eve are shown below, together with the honorable Forerunner. He had gone down before them and told them, “I saw Him. I baptized Him. He will come shortly.” Thus he proclaimed Christ to them.

All the prophets are also there below: Isaiah, David, and all those who wrote about Christ’s Descent into Hades. Another striking and deeply moving figure among that whole company is the young Abel, the first righteous man to be murdered by his brother, who watered the virgin earth with his own innocent blood.

The shattered gate of Hades also teaches us an extraordinary lesson. The icon shows the hinges torn from the door, with the nails and locks scattered below, everything thrown into ruin. Christ stands with His two pierced feet upon the fallen door, which lies there like a cross, as a further reminder to Satan.

Some other icons also show the devil bound in chains. For Christ said, “Unless you first bind the strong man, you cannot plunder his goods.” Christ therefore bound the devil, and this is what the icon depicts and calls to mind.

Then He takes away from him all those whom he had held captive from ages past, when he ruled over that place.

This, I say, is the most moving scene a person can behold, and it should lead us always to give thanks to God. John Chrysostom gave a homily on Christ’s Descent into Hades. He says, “It is easier for a person to be saved than to be condemned to Hell.”

A person has to be very wicked indeed to end up condemned to hell. Because, he says, Hades no longer exists; there are no gates any more, there are no locks, he says, in Hades. Christ — don't you see? — Christ smashed them, he says. So if someone does end up in hell, it means they had that kind of wickedness in them.

It is as though he went and gathered up the hinges and nails, rebuilt the door, fitted it with a lock, entered, and locked himself inside. Then, he says, let him have what he has chosen, since his evil is so great. God made salvation easy for him by descending into Hades, yet he himself freely and deliberately chooses to be condemned to Hell.

On this point, let me tell you something else that is consoling. I do not know whether you have read what Christ said to Peter. Christ said to Peter, “Take the keys of Paradise.” This is the Mystery of metanoia, of repentance and Holy Confession.

«Whatever you bind shall be bound; whatever you loose shall be loosed.» And He left them behind, the keys of Paradise; the keys of Paradise He left with Peter. Read in Revelation, in the first chapters, and you will find that the keys of the abyss He has taken and kept for Himself.

It is as though He were saying to the devil, “I have taken those keys away from you, so that you can no longer send anyone to Hell, and I have left humanity only the keys of Paradise.” Yet man—crafty, evil, hard-hearted, and utterly shameless—goes searching for counterfeit keys so that he may enter Hell.

Go to Hell, then; go to Hell, if that is what you choose. But you will have to labor and sweat to get there. Let others say that the life of those who are to be saved is difficult.

The devil is a far harsher master, a tyrant who torments those who belong to him; he is a sadist. People may claim that they are truly living, but they are not living at all, either bodily or spiritually. That is why you see so many suicides and so much depression. The world has filled with psychiatric institutions, clinics, and hospitals of the Syngros type, and so forth.

These are merely the devil’s laborers upon his scaffolding. Other people may also have their sufferings, but theirs are beneficial sufferings, borne with the hope that they will end and receive their reward.

Let me add something about the encounter they had, as I told you before. “Hades, O Word (Logos), was embittered when it met You.” It was not pleased. It had reckoned matters one way, but found them entirely different. This word “embittered” also appears in John Chrysostom’s catechetical homily, when we proclaim, “Hades was embittered.” It received this, and this, and so on.

Isaiah says this. Isaiah prophesied how Hades would be tormented by Christ’s descent. That is where this passage comes from: “Hades, O Word, was embittered when it encountered You, O Christ the Word, for it saw a mortal man who had been made divine.” It saw flesh, but now it saw that flesh filled with divinity.

And that was where he met his downfall: “covered all over with wounds”—You were bloodied and torn to pieces—“yet all-powerful; and he was terrified by the dread majesty of Your form.” If only a person could grasp these things—I do not know—as the Church personifies Satan and Hades, and shows us how Hades beholds Christ descending below, there would be much for him to learn.

Let me tell you one more thing that the hymn says:

«It was man-slaying, but not God-slaying,» he says, «the fall of Adam.» What did Adam's fall actually manage to accomplish? It managed to put to death the human being, mortal nature — that is what the Greek word means. It killed the human being through ancestral sin. But it did not kill God.

"Man-slaying." And the mortal substance — that is, our human nature — is the flesh. So then: man-slaying, but not God-slaying. That is, it did not bring about the death of God as well. It killed the man, but it could not manage to kill God. "Adam's transgression proved to be man-slaying, but not God-slaying."

“For even though Your fleshly nature suffered, Your Godhead remained impassible.” Even though Hades took hold of You who became man — that is, Your human nature — still the Godhead remained impassible, untouched by suffering. He swallowed the bait, the humanity, but the divinity he could not swallow.

Christ forced Hades to vomit Him out, and to bring up everything Satan had swallowed and held there from ages past.

It remained, then. “Transforming what was corruptible in You into incorruption, through the Resurrection You revealed it as a fountain of incorruptible life.” These words require some study, as we say. On this same subject, allow me to share another passage from the Resurrection hymns.

Listen to what it says: “We celebrate the death of death.” Man celebrates the putting to death of death itself, “the destruction of Hades, the beginning of another life—the eternal life.” It is speaking now of entirely new things. Death is taken out of the way; Hades is taken out of the way; and a new life begins. Christ became “the firstfruits,” “the firstborn from the dead,” and, leaping for joy, we hymn the One who brought these things about—the One who put death to death and destroyed Hades—“the only blessed and most glorious God of our fathers.”

Many of us chant these hymns on those nights, but we do not have time to enter deeply into them and see exactly what they mean. Listen to another thought expressed here.

"Through death You transform what is mortal; through burial, what is corruptible." This death itself died. He set our mortality in order; He transforms what is corruptible, so that Resurrection may come. And just as He took on a body, so we too will receive a body at the Resurrection.

“In a manner most worthy of God, You make incorruptible, making immortal the nature You assumed.” He makes both soul and body incorruptible in a manner worthy of God. He makes immortal what He assumed. “For Your flesh did not see corruption, O Master, nor was Your soul left as a stranger in Hades.” Neither His soul remained below in Hades, nor His body below in the tomb.

He too paid the debt and went all the way into the innermost chambers of Hades: on the one hand, as the man He had become, He went even there; and on the other hand, as God and Redeemer.

Redeemer, because He was accomplishing two things at once. He was fulfilling the law of nature and undergoing death, the consequence of ancestral sin; yet at the same time, out of love, He was raising mankind up from the depths and emptying Hades, without Satan realizing it. There is another passage in the seventh ode: “O ineffable wonder! He who in the furnace delivered the holy children from the flame.”

"He who delivered the Three Holy Children from the flame is laid in a tomb, dead and without breath." Listen, he says: a strange wonder, an ineffable wonder — a marvel that no human being can put into words. What does it mean, Lord? "He who delivered them in the furnace" — the One who rescued the Three Holy Children in the furnace — is now "laid in a tomb, dead and without breath."

How was this accomplished? Yet this very thing was done for the salvation of us who sing the hymn. In the Book of Daniel, we read that Nebuchadnezzar ordered a furnace to be heated seven times hotter. The Three Holy Youths were cast into it because, at Daniel’s urging, they refused to bow down before Nebuchadnezzar’s golden image.

In any case, they threw them in. It is enough to tell you that Daniel says that the men who went to cast them into the furnace were themselves burned outside it, so fierce were the flames. Nebuchadnezzar could not sleep that night. His conscience reproached him because he had signed the order for those young men to be burned, and he waited for daybreak so that he could go there and see what had happened.

He still had a hope inside him, from what he had been hearing about Daniel's three companions. They had said to him: «O king, we believe in a God who is able to take us out of your hands. But if not — if for a reason He alone knows it should not be His will to take us out — we will not worship the golden image.» That had enraged him even more, and he threw them into the furnace. So, since it seems Nebuchadnezzar was holding on to those words of theirs, he went first thing in the morning to see what had happened at the furnace.

The fire had settled down over the course of a whole night, as you would expect. So he went and looked in from the edge there, and to his astonishment he sees four men inside the furnace. He turns and says, "Didn't you throw in three?" They answer, "Yes." "But I see a fourth as well," he says, "and he has the form of a son of man."

Christ had transformed the furnace into dew. The Three Youths had not been burned. When they were brought out, not even their clothes smelled of smoke or fire. Read it and see what God is. This is the God in whom we believe.

The hymn is saying: “You are the One who went then and delivered those children from that furnace. How, then, do You now descend into Hades? How were You brought there, and why do You go below?” He went down out of love. He did not go by force; Satan did not drag Christ down there.

Our Lord went down out of love. We must understand this and appreciate what He did as deeply as we should.

I would also like to read you something else.

“Hades has been wounded.” Hades suffered a blow, a wound. “Hades has been wounded in the heart, for he received Him whose side was pierced with a spear.” Christ was pierced in the side, and Hades in the heart. In other words — and I don’t know whether you have ever noticed this — the Cross of Christ is nailed right into the heart of Satan.

This is what Satan suffered. “Hell was wounded in the heart when it received Him whose side had been pierced by the spear, and it groans as it is consumed by divine fire.” And Hell—Satan—is roasted, he says, in the midst of the divine fire. Why? For the salvation of us who sing this hymn.

And again: “One and the same was the Godhead of Christ — in Hades, and in the tomb, and in Eden — inseparably with the Father and the Spirit, for the salvation of us who sing: O Redeemer God, blessed art Thou.” That is to say: in Hades with His soul, in the Tomb with His body, in Eden with the Thief, and on the throne with the Father.

The uncircumscribed One fills all things. These are beautiful words, repeated by our Church through the priest when he enters carrying the Precious Gifts and goes into the sanctuary. As he takes Christ down from the Cross, as it were, he says at the same time that Christ is everywhere present and fills all things.

He is the true God, who out of love became man. My dear friends, there is still more to say. Allow me to stop here, and, God willing, we shall continue in our next talk. Until then, once again I wish you all: Christ is risen!

Όσοι είμαστε στις άλλες ομιλίες και συγκεκριμένως στην περασμένη ομιλία, θα ενθυμίστε ότι μιλήσαμε από τη Μεγάλη Παρασκευή. Είχαμε μιλήσει και σε μία ακόμη ομιλία στη σειρά των ομιλιών περί Μεγάλης Εβδομάδος.

Απόψε το βράδυ να μιλούσα μερικά αναφορικώς με το Μεγάλο Σάββατο. Αυτά τα οποία, Θεού θέλοντος, θα μιλήσω θα είναι παρμένα από τα κείμενα, ούτως ειπείν, του Μεγάλου Σαββάτου, από τα κείμενα δηλαδή της Εκκλησίας.

Η Εκκλησία είναι αυτή η οποία βοηθάει τον άνθρωπο στο δόγμα, να καταλάβει ο άνθρωπος το περιεχόμενο της εορτής, το περιεχόμενο της ημέρας, το περιεχόμενο γενικά της προσπαθίας. Εμείς είναι αλήθεια ότι παρακολουθούμε, αλλά δεν παρακολουθούμε, διότι τρώγουμε, αλλά δεν αφομοιώνουμε.

Βέβαια υπάρχουν και πολλοί οι οποίοι δεν μπορούν να ερμηνεύσουν, παρότι σήμερα υπάρχουν πολλά βοηθητικά βιβλία. Στα έργα κατεξοχήν που έχει κάνει τελευταίως ο Πατήρ Επιφάνιος, γενικά του Τριωδίου, όλους έβγαλε από τη δυσκολία, το να εννοήσουν τι θέλουν να διδάξουν αυτά τα κείμενα.

Ο Χριστός μας ευρίσκεται από χθες, όπως τα λέγαμε, ευρίσκεται στον τάφο.

Στον τάφο βέβαια ευρίσκεται σωματικώς, στον Άδη δε μετά ψυχής.

Διαφέρει το ένα από το άλλο. Άλλο τάφος και άλλο Άδης. Ο τάφος έχει σχέση με το σώμα, χωρισμένο από την ψυχή. Και ο Άδης έχει σχέση με την ψυχή, ξεχωρισμένη από το σώμα. Ξέρετε, έμεινε εκεί κάτω 33 ολόκληρες ώρες, όσα χρόνια έκαμε εδώ που έμεινε με ψυχή και με σώμα στους ανθρώπους, τους έχοντας ψυχή και σώμα.

Θα ήθελα να ξέρουμε ότι ο Χριστός μας είναι ο και της Παλαιάς Διαθήκης και της Καινής Διαθήκης Σωτήρ.

Δεν υπάρχει άλλο πρόσωπο, βάσει του οποίου σώζεται ο άνθρωπος. Ο συγγραφέας των Πράξεων, Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς, έχει γράψει στο τέταρτο κεφάλαιο των Πράξεων, στίχος 12, τα εξής: Καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ἄλλῳ οὐδενὶ ἡ σωτηρία· δεν είναι άλλο πρόσωπο που μπορεί να προσφέρει σωτηρία.

Και δεν μπορεί ο άνθρωπος να πάει σε άλλο πρόσωπο για να βρει σωτηρία. Οὐδὲ γὰρ ὄνομά ἐστιν ἕτερον ὑπὸ τὸν οὐρανὸν τὸ δεδομένον ἐν ἀνθρώποις, ἐν ᾧ δεῖ σωθῆναι ἡμᾶς. Τιμή του Ιησού. Ο Ιησούς, λοιπόν, είναι αυτός ο οποίος είναι ο Σωτήρ όλων των ανθρώπων.

Από Αδάμ μέχρι και του τελευταίου ανθρώπου της συντελείας των αιώνων.

Εργάστηκε όπως για τους ανθρώπους που ευρίσκονται ζωντανοί εδώ, έτσι και για τους εκεί. Εδώ έστειλε έναν πρόδρομο και εκεί έστειλε έναν πρόδρομο. Προκειμένου να έρθει εδώ, έστειλε τον Τίμιον Πρόδρομο.

Και εκεί εκήρυξε να ετοιμάσει λαόν. Εκεί εκήρυξε μετάνοια, προκειμένου δε να πάει με την ψυχή του στον Άδη. Έστειλε και εκεί πάλι πρόδρομο, τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Δεν είναι τυχαίο γεγονός το ότι ο Ιωάννης συνελήφθη και απεκεφαλίσθη από την κακία μιας γυναικός.

Η Εκκλησία μας, η οποία έχει Πνεύμα Θεού και έχει συλλάβει το νόημα, λέγει ότι η αποκεφάλιση της τιμίας κεφαλής του Προδρόμου, «οικονομία γέγονέ τις θεϊκή, ίνα και τοις εν Άδη ευαγγελίση Θεόν φανερωθέντα εν σαρκί, τον αίροντα την αμαρτίαν του κόσμου».

Έχετε γνώμη; Μόνον η κακία της Ηρωδιάδος ήτο εκείνη που απεκεφάλισε τον Ιωάννη; Συνηγόρησε, άφησε και ο Θεός να εκδηλωθεί η κακία εκείνη. Ταυτόχρονα εξυπηρετείτο το έργο του Κυρίου. Και έστειλε και εκεί κάτω και εν ω και τοις εν φυλακη πνευμασιν πορευθεις εκηρυξεν.

Και κατέβηκε ο ίδιος έπειτα αυτές τις 33 ώρες και εν ω και τοις εν φυλακη πνευμασιν πορευθεις εκηρυξεν. Πολλοί, παρότι διαβάζουν τας Γραφάς, δεν τα έχουν συναντήσει αυτά τα πράγματα και λέγουν ορισμένοι ότι δεν υπάρχει χωρίον που να πιστοποιεί αυτά τα δύο γεγονότα.

Ακούστε, λοιπόν, σας διαβάζω από την επιστολή του Πέτρου, την πρώτη την καθολική, στο γάμμα κεφάλαιο, στίχος 18-20. Ο Χριστός λέγει: απαξ περι αμαρτιων επαθεν, δικαιος υπερ αδικων. Πέθανε, λέει, μια φορά ο δίκαιος για εμάς τους αδίκους. Δεν είχε δικές του αμαρτίες, τις δικές μας επήρε.

ινα ημας προσαγαγη τω θεω, για να καθαρίσει τις αμαρτίες τις δικές μας, να πληρώσει το χρέος των δικών μας και να μας παρουσιάσει ελευθέρους, καθαρούς στον Θεό. Από αγάπη, από καλοσύνη. θανατωθεις μεν σαρκι, ζωοποιηθεις δε πνευματι.

θανατωθεις μεν σαρκι, ζωοποιηθεις δε πνευματι. Αυτό το εδάφιο άνω των δέκα αιρέσεων έχει φτιάξει. Γιατί; Διότι ερμήνευσε ο καθένας με τη λογική του.

Ακούστε ένα χοντρικό πράγμα επάνω, μια χοντρική ερμηνεία των Ιεχωβιτών επάνω σε αυτό. Δεν ξέρω αν ξέρετε, οι Ιεχωβίτες δεν παραδέχονται ότι ο Χριστός μας πήρε τη σάρκα Του.

...σάρκα του, ότι πήρε το σώμα, τότε ανέστη, και το υποστηρίζουν με βάση αυτό, ότι λέει: ορίστε, απέθανε, θανατωθείς σαρκί, αλλά αυτός που βγήκε, λέει, βγήκε πνεύμα. Επομένως, η σάρκα άρα δεν βγήκε επάνω, έμεινε κάτω, πάει, χάθηκε η σάρκα. Και πιστεύουν ότι πήρε κάποιο ίδιο δικό του σώμα, δεν ξέρω τι, το οποίο χρησιμοποίησε, του το έδωσε ο Ιεχωβά και χρησιμοποίησε κ.λπ., εφόσον, όπως καταλαβαίνει ένας απλός άνθρωπος

Δεν εννοεί αυτό. Ο Χριστός μας είναι τέλειος άνθρωπος και τέλειος Θεός, χωρίς η ανθρωπίνη φύση να αφομοιούται από τη θεία, ούτε η θεία να αφομοιεί την ανθρωπίνη φύση. Όπως είτο ομοούσιος τω Πατρί κατά πάντα, έτσι είτο και ομοούσιος τη Μητρί κατά πάντα.

Όπως είτο ομοούσιος με τον Πατέρα και είτο ο Θεός, έτσι είναι ομοούσιος και με τη Μητέρα και είναι άνθρωπος. Η ανθρωπίνη φύση, η σαρξ, εσταυρώθη, όμως είχε και θεία φύση, πνευματική φύση, και η πνευματική φύση ανέστησε τη σαρκική φύση.

Αυτό λέει εδώ. «Θανατωθείς σαρκί, ζωοποιηθείς όμως διά του πνεύματος», γιατί ήτανε και Θεός και ζωοποίησε τη σάρκα Του. Άλλωστε ο Παύλος — συγγνώμη, ο Πέτρος — όταν απολογείται την πρώτη μέρα της Πεντηκοστής, τους απέδειξε και τους είπε ότι δεν θα έμενε η σάρκα Του στη γη μέσα, αλλά θα τον ανέστηνε μια μέρα.

Ό,τι γράφει ο Δαβίδ: οτι ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις αδου ουδε δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν. Η ψυχή του είναι η ψυχή του, το όσιόν του είναι το σώμα του. «Ούτε το όσιόν μου», λέει, «να ιδεί διαφθοράν».

Το έχει γράψει και τους το λέγει, το ανασύρει αυτό ούτος ο Απόστολος Πέτρος από τη Γραφή, διά Πνεύματος Αγίου. Άρα η Γραφή είχε γράψει το πώς θα γίνει το θέμα, πώς θα γίνει το πράγμα. Όμως σας λέγω, άνω των δέκα αιρεσιαρχών, και θα βρείτε πόσος κόσμος έχει χαθεί κοντά τους.

Από αυτό το εδάφιο που γράφει εδώ ο Παύλος, ο Πέτρος, ότι θανατώθη εν σαρκή, αλλά ανέζησε, ανεστήθη εν πνεύματι. Είναι δύο πράγματα ο Χριστός μας. Συγκεκριμένως, εγώ τα βρήκα ως εξής στο «Εθανατώθη μεν σαρκή, εζωοποιήθη δε πνεύματι», χωρίς να λάβει καμία αλλοίωση η απαθής φύσις της Θεότητος, ούτε η παθητή φύσις της ανθρωπότητος.

Δυο πράγματα ξεχωριστά, δεν επηρεάζει το ένα το άλλο. Ένας Ιησούς, αλλά με δύο όψεις, ανθρωπίνη και θεία. Εγώ είμαι ο Παναγόπουλος, ορίστε η θεία μου φύσις, ορίστε και η ανθρωπίνη μου φύσις. Ένας και ο αυτός, η ψυχή μου πάει στον Άδη και το σώμα μου πάει στον τάφο.

Πάει στον τάφο ένας, όμως με δύο φύσεις, ανθρωπίνη και θεία, χωρίς η μία να καταστρατηγεί την άλλη. Δεν αφομοιώνει το δεξί μου χέρι το αριστερό, ούτε το αριστερό μου το δεξί, παρότι είναι ένας και ο αυτός. Κατά μεν Θεόν και Πατρί είναι ομοούσιος, όπως σας είπα· κατά τη θεότητα είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, κατά δε άνθρωπον και τη Μητρί είναι ο αυτός ομοούσιος κατά την ανθρωπότητα. Τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Άλλωστε, αυτό που σκανδαλίζει

Σκανδαλίζει πολλούς και δεν μπορούν να τα ξεχωρίσουν αυτά τα δύο. Τα έχουμε συζητήσει πολλές φορές. Και αν θελήσει κανείς να πάρει το Ευαγγέλιο, τη ζωή του Χριστού, πρέπει να το μοιράσει το Ευαγγέλιο σε δύο μεγάλα κεφάλαια.

Το μεν έργον είναι και αποδεικνύει την ανθρωπότητα του Ιησού, το δε είναι που αποδεικνύει τη Θεότητα του Ιησού. Αν τον δω, όπως προχθές, στην Κολυμβήθρα της Βηθεσδά,

τον παράλυτον, με έναν λόγο τον σηκώνει έπειτα από 38 χρόνια. Είναι ανθρωπίνης φύσεως ενέργεια και δύναμις αυτή;

Μεθαύριο θα τον δούμε στη Σαμαρίτιδα, στο φρέαρ του Ιακώβου. Μια γυναίκα με έξι άντρες. Είναι δυνατόν, μέσα σε λίγα λεπτά που έγινε μια συζήτηση επί του πηγαδιού εκεί, να αλλάξει η φύση της και να ξεχάσει και το σταμνί;

Δεν είναι δυνατόν. Μόνον ένας Θεός μπορεί να κάνει τέτοιες μεταβολές. Παρακάτω θα τον δούμε να πτύει χάμω και με λίγο χώμα και με λίγο σάλιο να φτιάχνει το πιο λεπτό εξάρτημα του ανθρωπίνου σώματος. Είναι άνθρωπος αυτός; Δεν μπορεί να είναι άνθρωπος.

Περιπατεί επί της θαλάσσης, εκβάλλει δαιμόνια, ανοίγει τάφους. Ήξερε από μακριά ότι ο Λάζαρος είχε πεθάνει. Αυτά είναι της θείας φύσεως, της θεότητός του ενέργειες. Όμως αυτός είναι και άνθρωπος. «Παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον». Είναι ανθρωπίνης φύσεως αυτή η αδυναμία.

Κλαίει, δακρύζει. Ο άνθρωπος δακρύζει. Ρωτά: «Πού τον βάλατε τον Λάζαρο;» Μα ήξερες από μακριά ότι πέθανε και δεν ξέρεις πού τον βάλανε; Μα θέλω να τους δείξω ότι είμαι και άνθρωπος. Μάθημα κάνω, να μην έχουν μόνον ως Θεό.

Κοιμάται, σηκωνόμαστε, κοιμάται. Όλα αυτά, λοιπόν, είναι ανθρωπίνης φύσεως. Και σιγά σιγά ανεβαίνει. Σοφία και ηλικία. Δεν γίνεται μικρομέγαλος. Δείχνει, λοιπόν, και τις δυο όψεις. Με τα θαύματά του τη θεότητά του.

Και με τα πάθη του την ανθρωπότητά του. Εδώ, λοιπόν, ως άνθρωπος και Θεός. Η ανθρωπίνη φύση: η μεν ψυχή του επήγε στον Άδη, το δε σώμα του έμεινε στον τάφο. Η θεϊκή φύση, που ήταν μαζί εν πνεύματι, ζωοποίησε το σώμα.

Για δες, δεν είπε «εγώ θα τη δώσω και θα την πάρω»; Ούτε θα μου την πάρουνε, ούτε θα μου τη δώσουνε. Θα τη δώσω θεληματικά και το είδαμε προχθές: έκλινε την κεφαλή, παρέδωκε το πνεύμα. Πέθανε την ώρα που ήθελε, το έδωσε αυτός το πνεύμα.

Και θα την πάρει την ώρα που θέλει. Έχουμε πει και άλλη φορά τον ωραίον χαρακτηρισμόν αυτόν. Και της όλης αυτής υποθέσεως τον κλείνει σε λίγα λόγια ο μαθητής του Ιωάννου Χρυσοστόμου, ο Πρόκλος, λέγων: «Ορώ τα θαύματα του Χριστού, ανακηρύττω τη θεότητα».

Βλέπω τα πάθη, κηρύττω την ανθρωπότητα. Μέσα στα λίγα λόγια αυτά υπάρχει όλο το νόημα των δύο φύσεων του Ιησού. Εδώ, λοιπόν, λέγει ο Απόστολος Πέτρος ότι ο Χριστός εθανατώθη μεν σαρκή, όμως ζωοποιήθη εν πνεύματι.

«Ἐν ᾧ καὶ τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι», στα «ἐν φυλακῇ πνεύμασι». Ποια είναι η φυλακή; Ο Άδης. Υπήρχαν εκεί πνεύματα, στον Άδη.

«Πορευθείς εκήρυξεν», «πορευθείς εκήρυξεν». Εδώ είναι μία απάντηση σε εκείνους που κακώς ερμηνεύουν ότι πάντας ανιστά. Τους θέλοντας ανιστά. Πάντας τους θέλοντας ανιστά, όχι πάντας ανιστά, διότι εάν ανιστούσε τους πάντας, ανεξαρτήτως θέλουν, δεν θέλουν, τότε δεν υπήρχε λόγος να πάει κάτω.

Από μακριά μπορούσαμε να την κάνουμε αυτή τη δουλειά. Βγάτε όλοι επάνω. Δεύτερον, δεν υπήρχε λόγος να τους κηρύξει. Το κήρυγμα προϋποθέτει αποδοχή, αφήνει το αυτεξούσιον του ανθρώπου ελεύθερο. Εγώ αυτή την ώρα ομιλώ.

Είσαστε υποχρεωμένοι να πιστέψετε σε αυτά που ομιλώ; Λοιπόν, δύνασθε να τα δεχτείτε, δύνασθε να τα απορρίψετε. Μερικά να δεχτείτε, μερικά να απορρίψετε. Όλα να τα δεχτείτε ή όλα να τα απορρίψετε. Είστε ελεύθεροι. Αυτόν τον σκοπό έχει το κήρυγμα. Δεν εκβιάζει κανέναν.

Επήγε λοιπόν, λέει, και τους κήρυξε στα εν φυλακή πνεύματα.

Απειθησασιν ποτε, οτε απεξεδεχετο η του θεου μακροθυμια εν ημεραις νωε. Αυτοί όλοι που επνίγησαν, που κατεστράφησαν, που πέθαναν κατά διαφόρους τρόπους και βρίσκονται στον Άδη. Σε όλους αυτούς επήγε και τους κήρυξε ο Χριστός μετάνοια και αποδοχή.

Είχε στείλει γρηγορότερα τον Πρόδρομο. Οπωσδήποτε, όπως εδώ έστειλε τον Πρόδρομο προκειμένου να έρθει, έτσι και εκεί έστειλε τον Πρόδρομο προκειμένου να πάει. Και οι μεν και οι δε, εάν θέλουν, τον ακούν.

Θα σε έχει απασχολήσει ποτέ το θέμα των προδρόμων, γιατί δεν πρόκειται περί προδρόμου, πρόκειται περί προδρόμων.

Τα μεγάλα θέματα γύρω από τον άνθρωπο είναι τρία. Η Πρώτη Έλευσις του Χριστού στον κόσμο.

Η Δευτέρα Έλευσις του Χριστού στον κόσμο και η Ανάληψη και η επιστροφή του ανθρώπου στον Παράδεισο. Αυτά τα τρία βασικά μεγαλύτερα γεγονότα, τα οποία έχουν τον πρόδρομό τους.

Προκειμένου να έρθει ο Χριστός εις τον κόσμο, ήρθε ο Ιωάννης ο Πρόδρομος.

Προκειμένου να έρθει στη Δευτέρα Του Παρουσία ο Χριστός, Ηλίας Πρόδρομος. Προκειμένου ο άνθρωπος να επιστρέψει στον Παράδεισο, Ιησούς Πρόδρομος. Για να έρθει ο Χριστός στον κόσμο, στον άνθρωπο, άνθρωπος πρόδρομος.

Για να πάει ο άνθρωπος στον ουρανό, Χριστός Πρόδρομος.

Για τον Ιωάννη ξέρετε, για τον Ηλία δεν ξέρετε οι περισσότεροι. Ο ένσαρκος άγγελος της παρουσίας Χριστού. Όχι έτσι, ένας να το πει. Ο ένσαρκος άγγελος, των προφητών η κρηπίς, ο δεύτερος πρόδρομος της παρουσίας Χριστού, Ηλίας ο ένδοξος.

Το ψάλλουν και αυτοί που έχουν το όνομά του, αλλά έχουν μεσάνυχτα αναφορικώς με την ερμηνεία του. Ο δεύτερος πρόδρομος της παρουσίας Χριστού, Ηλίας ο ένδοξος. Θα ξανάρθει ο προφήτης Ηλίας προ της μεγάλης του Κυρίου ημέρας και επιφανούς.

Λοιπόν, διαβάστε τον Μαλαχία, στο δέλτα κεφάλαιο, το τελευταίο του, να ιδείτε ότι θα ξανάρθει. Ας λένε ορισμένοι από αυτά: «Ο Γέρων είναι εδώ, εδώ είναι ο Γέρων», και δεν είναι μόνο αυτά από Γραφή, είναι πολλά και άλλα.

Και θα τα δούμε λίγο συντόμως και τότε θα δούμε εάν και κατά πόσον είναι αλήθεια ή είναι ψέματα. Στο έκτο κεφάλαιο προς Εβραίους, στίχοι 19-20, λέγει εκεί ότι ο άνθρωπος την άγκυρά του δεν πρέπει να τη ρίχνει στη γη, πρέπει να τη ρίχνει, λέει, στον ουρανό, όπου ο Χριστός πρόδρομος υπέρ ημών γενόμενος.

Ο Χριστός επήγε, ήρθε κάτω, πήρε την ανθρωπίνη φύση, την εφόρεσε, μας την άφησε σε εμάς, εφόσον την υγίασε. Μας την άφησε σε εμάς να την κοινωνούμε και να αλλάζουμε κι εμείς, από κοινή να γινόμαστε καινή.

Και μας περιμένει, λέει: «Πήγα επάνω και σας περιμένω εκεί». Είναι στον ουρανό ο Χριστός, πρόδρομος υπέρ ημών γενόμενος. Ο πρώτος που επήγε με ανθρωπίνην φύσιν είναι ο άνθρωπος Ιησούς, όπως λέγει ο Απόστολος στον Τιμόθεο, στο δεύτερό του κεφάλαιο, που σκανδαλίζονται οι Ιεχωβίτες.

Και εντυγχάνει, μεσιτεύει υπέρ των ανθρώπων, μεσιτεύει στον Πατέρα.

Εμείς τους Αγίους —θα το εκμεταλλευτούν αυτοί, αν υπάρχουν εδώ πέρα— χρησιμοποιούμε Αγίους μεσίτες και την Παναγία μας, αλλά όχι προς τον Πατέρα. Προς τον Υιόν.

Τον σώζει και η Θεοτόκος πρεσβεύει. Τρεις, λοιπόν, είναι οι πρόδρομοι. Ο Χριστός μας, λοιπόν, εκατέβη και εκήρυξε, λέγει εδώ. Εφόσον εκήρυξε, όσοι τον εδέχτησαν. Εδώ γεννάται ένα άλλο ερώτημα και θα ήθελα να το βγάλω από τη μέση, να μην το εκμεταλλευτεί ο Σατανάς. Λένε ορισμένοι, οι οποίοι δεν ξέρουν τα πράγματα: «Μα είναι δυνατόν τώρα να είσαι στην κόλαση εκεί και να έρθουν να σου μιλήσουν και εσύ να μην θέλεις να βγεις από εκεί πέρα;» Αυτό δεν το καταλαβαίνω.

Καταλάβατε; Στην κόλαση ήσανε; Πριν αναστηθεί ο Χριστός, υπήρχε κόλαση και παράδεισος; Αν είχε κόλαση και παράδεισο, τότε όλοι οι κατεργαραίοι φεύγαν από εκεί, θα κάναν τα καθέκαστα στην κόλαση. Σου λέει: «Ευκαιρία τώρα να φύγουμε».

Είχε Άδη, ένα μέρος που οι δίκαιοι και οι άδικοι ήσαν μαζί. Εκεί και ο Αβραάμ, εκεί και ο Δανιήλ, εκεί και οι Πατριάρχαι, εκεί οι πάντες, όλοι μέσα. Γι' αυτό κατέβη στον Άδη, στη φυλακή που ήσασταν όλοι μέσα εκεί.

Μετά Χριστόν, μετά την Ανάσταση του Χριστού, τα πράγματα άλλαξαν. Έχουμε δεξιά και αριστερά. Πρόησαν όλοι μαζί Κατά συνέπεια, ό,τι υπέφερε και ο Αβραάμ, υπέφερε και ο άλλος; Δεν ήταν καμιά διαφορά; Ο ένας περνάει καλά και ο άλλος περνάει άσχημα.

Ας περάσουμε, ας κάνουμε το κορόιδο, να περάσουμε αυτούς που περνάνε καλά. Όχι, ήταν Άδης μόνο τότε. Και κατέβη ο Χριστός στον Άδη. Μέχρις ᾅδου ταμείων. Εκεί που τους είχε μαζέψει. Εκεί που τους είχε συγκεντρώσει.

Εκεί που τους είχε μπαγλαρώσει, κατά το δη λεγόμενον, δεμένους, δεδεμένους. Χριστιανοί, προσέξατε ποτέ τα τροπάρια των Παθών και τα τροπάρια του Μεγάλου Σαββάτου, να δείτε σε ποια κατάσταση ευρίσκεται ο άνθρωπος πριν κατέβει ο Χριστός κάτω, και τι κυριαρχία έχει ο Σατανάς, και πώς αντιμετώπισε ο Σατανάς τον Χριστό, και πώς ο Χριστός αντιμετώπισε τον Άδη και τον Σατανά, και του πήρε αυτούς οι οποίοι τον εδέχτησαν.

Όλο το δόγμα υπάρχει μέσα στο Μεγάλο Σάββατο και στα γεγονότα της Μεγάλης Παρασκευής. Κατέβηκε λοιπόν λέει εκεί πέρα και κήρυξεν στα ενφυλακή πνεύματα ώστε όσοι τον εδέχτησαν ασφαλώς τους πήρε μαζί του Και αναφέρει και στο ΔΕΛΤΑ κεφάλαιο, πάλι επιμένει, ως φαίνεται, λέγει ότι αυτούς που τον εβλασφήμησαν θα τους κρίνει κλπ., κρίναι ζώντας και νεκρούς.

εις τούτο γάρ, για αυτόν τον λόγο, και νεκροῖς εὐηγγελίσθη, είπε ότι ο Θεός έστειλε τον Υιόν του κλπ., ίνα κριθώσιν μεν κατά ανθρώπους σαρκί, ζώσι δε κατά Θεόν πνεύματι, ώστε όσοι δεν τον δεχτούν να κατακριθούν και όσοι τον δεχτούν να ζήσουν τη ζωή πνευματική, θα πληρώσουν το γραμμάτιο του θανάτου διά της σαρκός, αλλά θα ζωοποιηθούν εν πνεύματι, θα αναστηθούν.

Υπάρχουν, λοιπόν, δύο χωρία, κλασικά χωρία, τα οποία αναφέρουν ότι ο Χριστός επήγε στον Άδη και εκήρυξε στα εν φυλακή εκεί πνεύματα. Και επαναλαμβάνω, όπως το καταλαβαίνετε κι εσείς, το κήρυγμα προϋποθέτει αποδοχή.

Αν δεχτεί ο άνθρωπος, έχει καλώς· αν δεν δεχτεί, δεν έχει καλώς. Δεν εξανάγκασε κανέναν. Τον εδέχτησαν πολλοί, άλλοι δεν τον εδέχτησαν.

Διάβαζα κάποτε το εξής παράδειγμα πάνω σ' αυτό. Κάποτε πήγε ένας σε κάτι φυλακές και μετέφερε του βασιλέως μια διαταγή: να ανοίξουν οι φυλακές, να βγούνε όλοι οι φυλακισμένοι. Λοιπόν, παίρνει ένας το χαρτί και τρέχει μες στις φυλακές και φώναζε και τα λοιπά ότι άνοιξαν οι πόρτες, πάμε να φύγουμε.

Δυο παίζαν τάβλι. «Ας το λέει, μας κοροϊδεύει αυτός». Όλοι έφυγαν, οι δύο αυτοί δεν έφυγαν. Σε λίγο έγινε έκρηξη στο καζάνι, πήρε φωτιά η φυλακή και καήκανε, διότι δεν επίστευσαν αυτοί. Συνέχισαν το τάβλι. «Α, σας λέγαμε». Καταλάβατε; Έτσι είναι πολλές περιπτώσεις που οι άνθρωποι δεν τις προσέχουν.

Όμως ο Χριστός κάνει ό,τι πρέπει για τον άνθρωπο.

Στην υμνολογία της Εκκλησίας υπάρχουν ορισμένα τα οποία διδάσκουν τον άνθρωπο. Παραδείγματι, η Εκκλησία μας το Μεγάλο Σάββατο συνοπτικώς λέγει το πνεύμα της ημέρας. Στο μηνολόγιο θα μπορεί να βρει κανείς το εξής: Τω Αγίω και Μεγάλω Σαββάτω, την θεόσωμον Ταφήν του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού και την εις Άδου κάθοδον εορτάζομεν, δι’ ων της φθοράς το ημέτερον γένος ανακληθέν προς αιωνίαν ζωήν μεταβέβηκε.

Από την ημέρα εκείνη, να μου επιτρέψετε να το επαναλάβω το σκεπτικό αυτό. Ευχαριστώ, γιατί μέσα σε όλο αυτό το κομματάκι είναι το δόγμα και το νόημα της υποθέσεως. το Αγίο και Μεγάλο Σαββάτο, την Θεόσομον Ταφήν του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού και την Ισάδου κάθοδον εορτάζομαι, διόν της θωράς το ημέτερο γένος, από αυτά που είχε υποστεί το ημέτερο γένος ανακληθέν από τον Ιησού προσεωνία ζωή μεταδεύει και από τον Άδη βρίσκεται πλέον στον Παράδεισο Από κάτω βρίσκεται πλέον επάνω.

Εμείς εορτάζουμε ως επί το πλείστον την Ανάσταση του Χριστού. Το πιο χαρμόσυνο γεγονός, να μου επιτρέψετε να πω, δεν είναι η Ανάσταση του Χριστού, αλλά είναι η ανάσταση του ανθρώπου.

Έχει επικρατήσει, δυστυχώς, να βλέπουμε και να διδασκόμεθα από μία εικόνα. Όχι που λέγεται «εις Άδου κάθοδος του Ιησού». Αλλά μια εικόνα που, με κάποιον σταυρό κόκκινο, με μια σημαία, ο Χριστός, τη βοηθεία μάλιστα, δυστυχώς, του αγγέλου, παρουσιάζεται να ανεβαίνει στον ουρανό.

Δεν είναι αυτό το χαρμόσυνο γεγονός. Αυτό είναι στο δεύτερο μέρος. Δεν είναι στο «Χριστός Ανέστη». Αυτό είναι «Αναστάς ο Ιησούς από του τάφου». Καθώς προείπεν, είναι στο δεύτερο μέρος. Το πρώτο μέρος είναι εκείνο που είναι το χαρμόσυνο για τον άνθρωπο.

«Χριστός Ανέστη εκ νεκρών», εφόσον, εφόσον τακτοποίησε κάποια δουλειά. «Θανάτω θάνατον πατήσας», διά του θανάτου του επάτησε τον θάνατον. «Και τοις εν τοις μνήμασι» — και αυτούς που βρήκε στα μνήματα απ’ αιώνων, που τους είχε ο σατανάς μέσα εκεί — «ζωήν χαρισάμενος», τους εχάρισε ζωή.

Και η ζωή χαρίζεται, εχαρίσθη στον Άδη, όπως χαρίζεται και σε εμάς σήμερα. Όσοι θέλουν. Πολλοί και σήμερα είναι πλήρως προσκολλημένοι στον αιώνα, δεν θέλουν. Έτσι και εκεί δεν ηθέλησαν. Όσοι όμως ηθέλησαν, τους ζωοποίησε, «και τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος». Από εκεί τα πράγματα αλλάζουν, ξεχωρίζουν.

Ανοίγει ο Παράδεισος, φεύγει πλέον η πύρινη ρομφαία που εφύλαττε την οδόν του Παραδείσου. Ουκέτι η πύρινη ρομφαία φυλάσσει τον Παράδεισον. Τα πράγματα άλλαξαν από τη στιγμή που ήρθε ο Χριστός. Και όπως ξέρετε και μας δείχνει η Ορθόδοξος Αγιογραφία, η Βυζαντινή, ο πρώτος που εισήλθε στον Παράδεισον ήταν ο Ληστής.

Για όλο αυτό το θέμα, που συνοπτικώς το παρουσιάζει ως το γεγονός του Μεγάλου Σαββάτου, έχει πολλά τροπάρια. Να μου επιτρέψετε να μεταφέρω μερικά.

Ακούστε, όλα αυτά έχουν σχέση με την κάθοδο του Χριστού κάτω.

Ότε κατήλθες προς τον θάνατον, η Ζωή η αθάνατος. Τα πράγματα άλλαξαν. Η ζωή δεν πεθαίνει τώρα, ζει η ζωή εν Χριστώ.

Θυμόσαστε τι λέγει στον κατηχητικό λόγο του ο θείος Χρυσόστομος; Η ζωή πολιτεύεται τώρα, λέγει, μπορεί να βγει έξω, να του κάνει τον παλικαρά του θανάτου. Δεν έχει δικαίωμα ο θάνατος πλέον, διότι όταν ο άνθρωπος ενωθεί με τη ζωή που είναι ο Χριστός, δεν φοβείται τον θάνατο.

Για να μην φοβείται τον θάνατον ο Χριστός, ο άνθρωπος πρέπει να ενωθεί οργανικώς με τον Χριστόν, που είναι η αυτοζωή. Και όταν ενωθεί με τον Χριστόν, που είναι η ζωή, δεν φοβείται τον θάνατον. Ότε λοιπόν, από τότε λοιπόν που κατήλθες προς τον θάνατον, η ζωή η αθάνατος, τότε τον Άδην ενέκρωσας τη αστραπή της θεότητος. Σατανάς πήρε αυτό που έκανε.

Είναι αυτό που έβλεπε και έπεσε από εκείνο που δεν έβλεπε. Τι έβλεπε; Ανθρώπινη φύση. Και πού την έπαθε; Από τη θεϊκή φύση.

Ο σατανάς συνελήφθη με ένα τέχνασμα πολύ έξυπνο εκ μέρους του Θεού. Σε κάποια άλλη στροφή, κάποιο άλλο βράδυ, σας το έχω πει. Το επαναλαμβάνω όμως για την επικαιρότητα. Αυτό που θα σας πω είναι τι τέχνασμα χρησιμοποίησε ο διάβολος.

Τι τέχνασμα χρησιμοποίησε ο διάβολος για να πιάσει τον άνθρωπο και τι τέχνασμα χρησιμοποίησε ο Χριστός για να πιάσει τον διάβολο. Ο διάβολος, για να συλλάβει τον άνθρωπο στα δίχτυα του, εδόλωσε στο αγκίστρι του έναν Θεό. Διότι αυτό είπε άλλωστε στην Εύα: από τη στιγμή που θα φας, θα ανοίξεις τα μάτια σου, θα γίνεις Θεός.

Αλλά διότι είναι φθονερός ο δημιουργός σου, δεν σου επιτρέπει να φας εξ αυτού, για να μην γίνεις σαν αυτόν.

Έφαγε η Εύα και την έπιασε ο διάβολος. Αγκίστρωσε, δηλαδή εδόλωσε. Έχετε δει αυτούς που ψαρεύουν. Δολώνουν κατά αναλογία που θέλουν να πιάσουν. Εδόλωσε, λοιπόν, έναν άνθρωπο στο αγκίστρι του. Έναν Θεό για να πιάσει έναν άνθρωπο.

Δηλαδή, έναν Θεό για να πιάσει τι; Μια μαρίδα, έναν άνθρωπο. Έρχεται τώρα ο Χριστός. Και δολώνει στο αγκίστρι του έναν άνθρωπο. Γιατί ο Θεός, ναι, Θεός, αλλά εντύθηκε άνθρωπος. Πού να το πιάσει ο σατανάς ότι αυτός που ήταν παρακάτω σκεπτόταν να πάει παραπάνω;

Ότι αυτός που ήταν παραπάνω ήρθε παρακάτω. Αυτό δεν μπορούσε να το παραδεχτεί ποτέ του, τον εγωισμό του. Και πηγαίνει, λοιπόν, να τον αρπάξει, να τον φάει στον Άδη, να τον καταπιεί σαν έναν άνθρωπο. Λοιπόν, άμα διαβάσετε το πρώτο κεφάλαιο της Σοφίας Σολομώντος, εκεί θα δείτε ακριβώς πώς ο σατανάς έβλεπε τον Χριστό.

«Απέχεται», λέγει, «των οδών ημών ως από ακαθαρσιών». Δεν κάνει, λέει, τα δικά μας αυτός ο Χριστός. Λες και είναι βρώμικοι οι δρόμοι οι δικοί μας.

Ασχήμον η θανάτω ετάσομεν αυτών. Είναι αγνώμεν το επίοικές αυτού. Δηλαδή αν μας συγχωρήσει, παναποιείνε Θεός. Και πράγματι, ἀσχήμονι θανάτῳ, σταυρικῷ θανάτῳ, και τον ανέβασαν. Ως άνθρωπο τον ανέβασαν, όχι ως Θεό. Πολύ καιρό δεν χάσανε να τον ανεβάζαν ως Θεό. «Δεν το ξέραμε», λέει ο Ταταρούνης, «δεν το ξέραμε», λέει, «μας γέλασε ο Υιός της Μαρίας». Δεν το ξέρανε ότι είναι Θεός.

Το δε τελευταίο χάπι το 'φαγε ο διάβολος εκεί, στη Γεθσημανή, όταν ο Χριστός μας είπε: «Περίλυπος εστίν η ψυχή μου έως θανάτου». Εκεί το χάψε, το χώνεψε ότι είναι άνθρωπος. Γιατί ο Χριστός μας τον πήγαινε καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του εδώ, μια στο καρφί, μια στο πέταλο.

Μια του 'κανε θαύμα, μια όμως έκλαιγε, ρώταγε και λοιπά. Σου λέει: «Τι είναι τώρα επιτέλους αυτός;» Σε αυτή την έννοια επήγαινε. Είχε την κακία να τον βγάλει ως δίκαιον από τη μέση και τον άρπαξε να τον καταπιεί.

Και συνέλαβε, κατάπιε χώμα, γη, και συνάντησε Θεό, ουρανό.

Έπιασε αυτό που έβλεπε και έπεσε από εκεί που δεν έβλεπε, από τη θεότητα. Γι' αυτό και πάντοτε, μέχρι της Αναλήψεως, πάντοτε οι ιερείς βγαίνουν με το σταυρό στο χέρι και με ένα κερί πίσω, που είναι η Ανάσταση.

Μέχρι του Σταυρού έβλεπε ο σατανάς. Το τι θα γινόταν πίσω δεν το έβλεπε. Όταν πλέον τον κάρφωσε στο Σταυρό και άρχισαν τα γεγονότα και λοιπά, κατάλαβε ότι δεν γίνονται γι' αυτόν και είπε: «Κατέβα». Δεν κατεβαίνω τώρα. Τώρα δεν κατεβαίνω. Καλά ανέβηκα εδώ. Πάει τώρα. Ό,τι έγινε, έγινε.

Τώρα δεν κατεβαίνω. Θα σου γανώσω το κεφάλι και έπειτα θα τα συζητήσουμε. Ο μεν σατανάς εδόλωσε ένα Θεό να πιάσει μια μαρίδα, ο δε Θεός, εν τη σοφία του, εδόλωσε μια μαρίδα, έναν άνθρωπο, για να πιάσει το θηρίο αυτό, τον σατανά, το λιοντάρι, τον δράκοντα, και τον έπιασε.

Εδώ λοιπόν το λέγει: «Ὅτε δὲ καὶ τοὺς τεθνεῶτας ἐκ τῶν καταχθονίων ἀνέστησας, πᾶσαι αἱ δυνάμεις τῶν ἐπουρανίων ἐκραύγαζον· Ζωοδότα Χριστέ». Αυτά είναι γεγονότα του Μεγάλου Σαββάτου. Έχει όμως παράλληλα και ανήμερα το Πάσχα. Θα μου επιτρέψετε να σας παρουσιάζω ένα του Μεγάλου Σαββάτου, ένα του Πάσχα.

Στο Πάσχα λέγει, ή το κοντάκιον Και εν τάφο κατήλφες αθάνατε, αλλά του άδου καθήνες την δύναμην Και ανέστης ως νικητής Χριστέ ο Θεός, γυναιξί μοιροφόρης φενξάμενος χαίρεται Και της εις Αποστόλης ειρήνην δωρούμενος, το Πάσχα το βράδυ «Τοῖς πεσοῦσι», αυτοί που είχαν πέσει λόγω του προπατορικού αμαρτήματος και των άλλων, Παρέχον Ανάσταση Αυτό και αυτό το άλλο που σας διάβασα είναι τα δύο περιστατικά αυτά.

Τα οποία αναφέρουν ότι ο Χριστός κατέβη κάτω.

Ένα άλλο που θα ήθελα ακόμη να ξέρετε είναι το εξής. Ότι όταν ο Χριστός εκατέβη, συνεκλείσθη με τον Άδη. Είναι φυσικό, εφόσον στον Άδη εσμικροχωρείτο. «Ὃν παῖδες εὐλογεῖτε, ἱερεῖς ἀνυμνεῖτε, λαὸς ὑπερυψοῦτε». Εσμικρύνθη σε ένα μικρό δωματιάκι ο αχώρητος Θεός· καταδέχτηκε κάτω εκεί, στη φυλακή, στο μπουντρούμι, να πάει που ήσαν οι ψυχές, έως Άδου ταμείων, να βρει τους απογόνους του Αδάμ και τον Αδάμ.

Είναι συγκινητική η στιγμή, δυστυχώς όμως, δεν είμεθα εκλεκτικοί, από άγνοια θέλω να πιστεύω, όχι από κακία. Έπρεπε κάθε σπίτι και η εκκλησία να έχουν τις εικόνες της Εις Άδου Καθόδου του Χριστού. Η Εις Άδου Κάθοδος του Χριστού δείχνει όλη την παλικαριά και την αγάπη του Χριστού.

Κατεβαίνει ο Χριστός με τα τρυπημένα χέρια Του και τα δύο και τα τρυπημένα πόδια Του. Σμπαραλιάζει, ούτως ειπείν, τα κλείθρα του Άδου και απλώνει το χέρι Του και πιάνει από το χέρι το ένα τον Αδάμ και από το άλλο πιάνει την Εύα και τους ανιστά.

Έφτασε να αναστήσει τον Γενάρχη από εκεί κάτω. Είναι ωραιοτάτη. Αυτή τη σκηνή πρέπει ο χριστιανός άνθρωπος να εορτάζει και να ευγνωμονεί τον Χριστό για αυτό το οποίο έκανε για μας. Έχει την ωραία εικόνα, την πνευματοφόρον, εκεί κάτω, που συν τω Αδάμ και τη Εύα παρουσιάζεται και ο Τίμιος Πρόδρομος, ο οποίος είχε πάει κάτω και τους είπε ότι εγώ τον είδα, ότι εγώ τον βάφτισα, σε λίγο θα έρθει, τους εκήρυξε.

Κάτω εκεί επίσης είναι όλοι οι προφήτες, ο Ησαΐας, ο Δαβίδ, όλοι αυτοί που έγραψαν για την Εις Άδου Κάθοδον του Χριστού. Επίσης χαρακτηριστικό και λίαν συγκινητικό είναι ότι υπάρχει και ο νεαρός Άβελ, ο πρώτος δίκαιος που εφονεύθη από τον αδελφό του, που επότισε την παρθένον γην με το παρθένο αίμα του, μέσα σε όλη αυτή τη συντροφιά.

Ένα επίσης εξαιρετικό δίδαγμα υπάρχει από τη συντριβή της θύρας του Άδου. Παρουσιάζει να έχουν βγει οι ρεζέδες από την πόρτα, οι πρόκες, οι κλειδαριές, να τα έχει κάνει μαντάρα κάτω, και πατάει με τα δυο του τρυπημένα πόδια ο Χριστός μας, σαν σταυρό, την πόρτα κάτω εκεί, να υπενθυμίζει ακόμη του σατανά.

Και υπάρχουν ορισμένες άλλες που έχουν και τον Διάβολο δεμένον με αλυσίδες. Γιατί είπε ο Χριστός μας: «Εάν, λέγει, δεν δέσεις τον δυνατόν, δεν του παίρνεις τα σκύλα». Ο Χριστός, λοιπόν, έδεσε τον Διάβολο και αυτό χαρακτηρίζει και υπενθυμίζει η εικόνα αυτή.

Και έπειτα του παίρνει αυτούς που κρατούσε απ' αιώνων, που ήτανε αυτός κυρίαρχος εκεί.

Αυτή, λέγω, είναι η πιο συγκινητική στιγμή που μπορεί να βλέπει ο άνθρωπος και να ευχαριστεί πάντοτε τον Θεόν. Ο Θείος Χρυσόστομος έχει κάνει μία ομιλία για την εις Άδου κάθοδο του Χριστού μας. Λέει: «Ο άνθρωπος είναι ευκολότερο να σωθεί παρά να κολαστεί».

Πρέπει να είναι πολύ κακός ο άνθρωπος για να κολαστεί. Διότι, λέει, δεν υπάρχει Άδης, δεν υπάρχουν πόρτες, δεν υπάρχουν κλειδαριές, λέει, στον Άδη. Ο Χριστός, δεν βλέπετε, λέει, τις χάλασε. Αν, λοιπόν, κολαστεί κάποιος άνθρωπος, πάει να πει ότι είχε τέτοια κακία.

Ότι επήγε και μάζεψε τους ρεζέδες, μάζεψε τα καρφιά, στάθηκε και έκλεισε, έφτιαξε πόρτα. Έβαλε κλειδαριά, μπήκε μέσα και κλειδώθηκε. Τότε, λέει, χαλάλι του, εφόσον έχει τέτοια κακία. Ο Θεός τον διευκόλυνε, που κατέβηκε στον Άδη, για να σωθεί, και αυτός μόνος του και θεληματικά θέλει να κολαστεί.

Επάνω δε σε αυτό, να σας πω κάτι άλλο παρηγορητικό. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει τι είπε στον Πέτρο ο Χριστός μας. Ο Χριστός μας είπε στον Πέτρο πάρε του λέει τα κλειδιά του Παραδείσου. Είναι το μυστήριο της μετανοίας, της εξομολογήσεως.

«Ὅσα ἂν δέσῃς, δεδεμένα· ὅσα ἂν λύσῃς, λελυμένα». Και τ’ άφησε τα κλειδιά του Παραδείσου, τας κλείς του Παραδείσου, τους άφησε στον Πέτρο. Διαβάστε στην Αποκάλυψη, στα πρώτα κεφάλαια, θα βρείτε ότι τα κλειδιά της αβύσσου τα έχει πάρει ο ίδιος.

Είναι σαν να λέει: «Στα πήρα τα κλειδιά, να μην έχεις να μπορείς να πας στην κόλαση, και σου άφησα τα κλειδιά μόνο του Παραδείσου». Και ο άνθρωπος, πανούργος και κακός και σκληρός και αφιλότιμος, με όλη τη σημασία της λέξεως, αναζητεί να βρει αντικλείδια να πάει στην κόλαση.

Πήγαινε στην κόλαση, πήγαινε στην κόλαση, χαλάλι σου· θα ιδρώσεις να πας στην κόλαση, όμως. Ας λένε οι άλλοι ότι είναι κουραστική η ζωή των ανθρώπων που θα σωθούν.

Είναι σκληρότερος, είναι αγάς ο σατανάς και τον βασανίζει τον άνθρωπο τον δικό του, είναι σαδίστας. Ας λένε ότι κάνουν ζωή, δεν κάνουν καθόλου ζωή, ούτε σωματική ούτε πνευματική. Και γι' αυτό βλέπετε σωρεία αυτοκτονιών, σωρεία μελαγχολιών. Εγέμισε ο κόσμος από τρελάδικα, εγέμισε ο κόσμος από κλινικές και από νοσοκομεία τύπου Συγγρού κ.λπ.

Αυτά είναι τα εργατάκια στη σκαλωσιά του σατανά. Οι άλλοι άνθρωποι μπορούν να έχουν τα βάσανά τους, αλλά ωφέλιμα βάσανα, με μια ελπίδα τελειώσεως και αμοιβής.

Να έλεγα κάτι ακόμη, αναφορικά με τη συνάντηση που κάμανε, όπως σας είπα. Ο Άδης, Λόγε, συναντήσας σε επικράνθη. Δεν του άρεσε. Αλλιώς τα υπελόγιζε, αλλιώς τα βρήκε. Αυτό το «επικράνθη», που το έχει μέσα και ο θείος Χρυσόστομος στον κατηχητικό του λόγο και φωνάζουμε εμείς «ο Άδης επικράνθη», λέμε, έλαβε και αυτό και και και...

Το λέει ο Ησαΐας αυτό, το έχει προφητεύσει ο Ησαΐας, το τι θα ταλαιπωρηθεί ο Άδης με την κάθοδο του Χριστού. Από κει είναι παρμένο αυτό. Ο Άδης λοιπόν λόγιε συναντήσα σε επικράνθη Λόγιε Χριστέ Βροτόν ορών τεθεωμένον, δηλαδή σάρκα είδε, αλλά την είδε θεωμένη, λέει, τη σάρκα τώρα.

Και εκεί την έπαθε τη ζημιά· «κατάστικτον τοῖς μώλωψι», που ήσουνα καταματωμένος και καταξεσχισμένος, «καὶ πανσθενουργόν· τὸ φρικτὸν τῆς μορφῆς δὲ πεφόβηται». Αν, δεν ξέρω, μπορούσε ο άνθρωπος να τα πιάσει αυτά, όπως η Εκκλησία προσωποποιεί τον σατανά, τον Άδη, πώς τον βλέπει τον Χριστό που κατεβαίνει κάτω, πολλά πράγματα είχε να διδαχθεί.

Να σας πω ένα ακόμη, το οποίο λέγει:

«Βροτοκτόνον, ἀλλ’ οὐ θεοκτόνον», ἔφη, «τὸ πταῖσμα τοῦ Ἀδάμ». Το πταίσμα του Αδάμ τι κατόρθωσε να κάνει; Να φονεύσει τον άνθρωπο, βρότειον ουσίαν. Τον άνθρωπο με το προπατορικό αμάρτημα. Όχι όμως και τον Θεό.

Βροτοκτόνον. Βροτεία ουσία είναι η σαρξ. Εντάξει, βροτοκτόνον, αλλ’ ου θεοκτόνον, αλλά όχι να πεθάνει και ο Θεός όμως. Σκότωσε τον άνθρωπο, αλλά τον Θεό δεν το κατόρθωσε όμως. Βροτοκτόνον, αλλ’ ου θεοκτόνον, έφυ το πταίσμα του Αδάμ.

«Εἰ γὰρ καὶ πέπονθέ σου ἡ σαρκικὴ οὐσία, ἀλλ’ ἡ Θεότης ἀπαθὴς διέμεινε». Αν και επήρε εσένα που έγινες άνθρωπος —την ανθρωπίνη σου ουσία— ο Άδης, όμως η Θεότης απαθής διέμεινε. Έφαγε το δόλωμα, τον άνθρωπο, αλλά τη θεότητα δεν μπόρεσε να τη φάει.

Τον ανάγκασε να τον εμέσει, να τα βγάλει, ό,τι ο σατανάς είχε φάει από γρηγορότερα στον Άδη.

Διέμεινε, λοιπόν. Το φθαρτόν δε σου προς αφθαρσίαν μετασχηματίσας και αφθάρτου ζωής έδειξας πηγήν εξ αναστάσεως. Θέλουνε κομμάτι, που λέμε, μελέτη. Επάνω πάλι σ' αυτό, να μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω ένα άλλο από την Ανάσταση.

Ακούστε τι λέγει: «Θανάτου εορτάζομεν νέκρωσιν», εορτάζει ο άνθρωπος του θανάτου τη νέκρωσιν, «άδου την καθαίρεσιν, άλλης βιοτής της αιωνίου». Καινούρια πράγματα λέει τώρα. Πάει ο θάνατος από τη μέση, πάει ο άδης από τη μέση, καινούρια ζωή τώρα, «απαρχήν» καινούρια, «πρωτότοκος εκ των νεκρών εγένετο, και σκιρτώντες υμνούμεν τον αίτιον», και από χαρά υμνούμεν τον αίτιον που τα έκαμε αυτά, που ενέκρωσε το θάνατο, που καθαίρεσε τον άδη, «τον μόνον ευλογητόν, τον των πατέρων Θεόν και υπερένδοξον».

Πολλοί τα ψάλλουμε τότε, τα βράδια εκείνα και λοιπά, αλλά σε βάθος δεν προλαμβάνουμε να πάμε, να δούμε ακριβώς πώς έχει το θέμα εκεί. Ακούστε ακόμη μια άλλη σκέψη που έχει εδώ.

Διά θανάτου το θνητόν, διά ταφής το φθαρτόν μεταβάλλεις. Πέθανε αυτός ο θάνατος, το θνητόν το τακτοποίησε, το φθαρτόν το μεταβάλλει, για να γίνει Ανάσταση. Όπως αυτός πήρε σώμα, έτσι θα πάρουμε και εμείς σώμα κατά την Ανάσταση.

«Αφθαρτίζεις γαρ θεοπρεπέστατα», αφθαρτίζεις και την ψυχή και το σώμα θεοπρεπέστατα. «Απαθανατίζων το πρόσλημμα», αυτό που πήρες το απαθανατίζεις πλέον. Ιγάρ Σάρξου διαφθοράν ούκηδε, δέσποτα, ουδέ η ψυχή σου εισάδου ξενοπρεπός εγκαταλείπεται Ούτε η ψυχή του έμεινε κάτω, ούτε το σώμα του έμεινε κάτω.

Πλήρωσε το γραμμάτιο κι αυτός, έφτασε μέχρι Άδου ταμείο. Αφενός ως άνθρωπος που έγινε, να πάει μέχρι εκεί, αφετέρου ως Θεός, ως λυτρωτής.

Λυτρωτής, διότι ταυτόχρονα έκανε δυο δουλειές. Πραγματοποιούσε το νόμο της φύσεως και το αποτέλεσμα του προπατορικού αμαρτήματος, τον θάνατον, αλλά ταυτόχρονα όμως από αγάπη έπαιρνε τον άνθρωπο από κάτω εκεί και άδειαζε τον Άδη, χωρίς να το συνειδητοποιήσει ο Σατανάς. Άλλο ακόμη είναι στην εβδόμη ωδή: «Άφραστον θαύμα, ο εν καμίνω ρυσάμενος τους οσίους παίδας εκ φλογός».

«Ὁ ἐκ φλογὸς ῥυσάμενος τοὺς τρεῖς Παῖδας, ἐν τάφῳ νεκρός, ἄπνους κατατίθεται». Ακούστε, λέει, παράξενο θαύμα, άφραστον θαύμα, δεν μπορεί ο άνθρωπος να το διατυπώσει. Τι δηλαδή είναι, Κύριε; Ο εν καμίνῳ ρυσάμενος, αυτός που εγλίτωσε τους τρεις Παίδας εν τη καμίνω, «εν τάφῳ νεκρός, άπνους κατατίθεται».

Πώς το πέτυχαν αυτό; Η σωτηρία ημών των μελοδούντων όμως έγινε αυτό το πράγμα. Στου Δανιήλ το βιβλίο, όπου αναφέρεται ότι ο Ναβουχοδονόσορ έδωσε εντολή να καεί μια επταπλάσια κάμινος, ρίξανε τους τρεις Παίδες μέσα, διότι δεν ηθέλησαν, με την προτροπή του Δανιήλ, να προσκυνήσουν την εικόνα τη χρυσή του Ναβουχοδονόσορος.

Εν πάση περιπτώσει, τους έριξαν. Αρκεί να σας πω ότι αναφέρει ο Δανιήλ ότι αυτοί που πήγαν να τους ρίξουν μέσα κάηκαν απ' έξω, τόσο ήταν η φλόγα. Ο Ναβουχοδονόσορ τη νύχτα δεν είχε ύπνο. Η συνείδησή του τον ήλεγχε, γιατί υπέγραψε να καούν αυτά τα παιδιά και περίμενε πότε να ξημερώσει, να πάει μέχρι εκεί να ιδεί τι έγινε.

Είχε μια ελπίδα μέσα του, με βάση αυτά που άκουγε για τους τρεις του Δανιήλ. Λέει: «Βασιλεύ, εμείς πιστεύουμε σε έναν Θεό που μπορεί να μας πάρει από τα χέρια σου. Αλλά και αν ουχί, για λόγο που ξέρει Αυτός, δεν πρέπει να μας πάρει, την εικόνα τη χρυσή δεν την προσκυνάμε». Αυτό τον εξόργισε κι άλλο και τους έβαλε στο καμίνι. Επειδή, λοιπόν, αυτό φαίνεται πως το κρατούσε ο Ναβουχοδονόσορ, επήγε πρωί πρωί να ιδεί τι έγινε στο καμίνι.

Είχε κατακαθίσει, ως ήταν φυσικό, μια ολόκληρη νύχτα η φωτιά. Και επήγε να δει στην άκρη εκεί και βλέπει, παραδόξως, τέσσερους μέσα. Γυρίζει και λέγει: «Τρεις, λέει, δεν ρίξατε;» Λέει: «Ναι». «Εγώ βλέπω και τέταρτον», λέγει, «ο οποίος έχει μορφήν υιού ανθρώπου».

Είχε μεταβάλει εις δρόσον την κάμινον ο Χριστός. Δεν είχαν καεί αυτοί. Όταν τους βγάλανε επάνω, δε, δεν μύριζαν ούτε τα ρούχα τους από καπνιά, από φωτιά. Διαβάστε το να δείτε τι είναι ο Θεός. Εμείς αυτό το Θεό πιστεύουμε.

Αυτός, λοιπόν, που επήγες, λέει, τότε εσύ και γλίτωσες τα παιδιά αυτά από αυτό το καμίνι, πώς τώρα πας κάτω εκεί στον Άδη; Πώς σε φέρανε και πηγαίνεις κάτω; Επήγε από αγάπη κάτω. Δεν πήγε με το ζόρι, δεν τον πήγε ο Σατανάς το Χριστό μας κάτω.

Επήγε από αγάπη κάτω ο Κύριός μας. Αυτό πρέπει να το ξέρουμε εμείς και να του το εκτιμούμε όσο πρέπει.

Ακόμη θα ήθελα και κάτι άλλο να σας διαβάσω.

Τέτρωται ο Άδης. Ο Άδης υπέστη πλήγμα, τραύμα. Τέτρωται ο Άδης εν τη καρδία, δεξάμενος τον τρωθέντα λόγχη την πλευράν. Ο μεν Χριστός εκεντήθη στην πλευρά, ο δε Άδης στην καρδιά. Δηλαδή, και δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει, ο Σταυρός του Χριστού καρφωμένος μέσα στην καρδιά του Σατανά.

Αυτό υπέστη ο Σατανάς. «Τέτρωται ο Άδης εν τη καρδία, δεξάμενος τον τρωθέντα λόγχη την πλευράν, και στένει πυρὶ θείῳ δαπανώμενος». Και ψήνεται, λέει, μέσα στη θεϊκή φωτιά, λέει, ο Άδης, ο Σατανάς. Για ποιο λόγο; Η σωτηρία ημών των μελωδούντων.

Ακόμη: «Μία υπήρχεν ἡ ἐν ᾅδου καὶ ἐν τάφῳ καὶ ἐν Ἐδὲμ Θεότης Χριστοῦ, ἀχωρίστως σὺν Πατρὶ καὶ Πνεύματι, εἰς σωτηρίαν ἡμῶν τῶν μελῳδούντων· Λυτρωτά, ὁ Θεὸς εὐλογητὸς εἶ». Δηλαδή, στον Άδη μετά ψυχής, στον Τάφο μετά του σώματος, στην Εδέμ μετά του Ληστού και στο θρόνο με τον Πατέρα.

Πάντα πληρών ο απερίγραπτος. Είναι ωραία λόγια αυτά, τα οποία επαναλαμβάνει η Εκκλησία μας δια του ιερέως, όταν εισέρχεται με τα Τίμια Δώρα κατά την ώρα της επιστροφής από τα Άγια, που μπαίνει μέσα. Αυτά λέγει, τον αποκαθηλώνει και ταυτόχρονα λέγει αυτά, ότι είναι ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών.

Είναι ο πραγματικός Θεός, ο οποίος από αγάπη έγινε άνθρωπος. Αγαπητοί μου, υπάρχουν και άλλα. Επιτρέψτε μου να διακόψω εδώ. Και να συνεχίσουμε, Θεού θέλοντος, στην άλλη μας ομιλία. Πάντως, εύχομαι μέχρι τότε και πάλι: Χριστός Ανέστη.