Ερμηνεία Νεκρωσίμου Ακολουθίας

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Our subject will be a continuation of what we discussed the day before yesterday.

Those of you who were with us will remember that our subject concerns the funeral service. We said a few words about the Amomos, which is chanted both at memorial services and in the funeral service itself. Then we spoke about those troparia which shed light on the subject of the funeral service—that is, on death in general.

From my notes, I see that I have reached a troparion which says, “Truly most fearful is the mystery of death.” Here we can discuss these things at length, unlike at the funeral itself, where our attention wanders, or we look to see who is weeping and who is wailing the loudest.

Here, however, we can reflect more deeply on what these words mean—words which, at the funeral, we hear only in passing, and which some do not even chant at all. “Truly,” it says, acknowledging the fact, “most fearful is the mystery of death.” Once again, it calls death a mystery.

How the soul is violently separated from the body and from their harmony! The soul does not want to depart. It is always drawing back; it does not want to leave. Even the souls of the righteous do not want to depart. As another troparion says further on—and we shall explain it more fully when we come to it—the soul does not know where it is going. Even though it has received some assurance, it still does not know where it is going.

And even if, in humility, it knows where it is going and knows that, in a certain sense, it has attained the promise and passed the examination, still it does not want to leave. After all, the bond between body and soul is so close, and they have lived together for so many years, that the soul does not desire this separation.

This is what the hymn discusses here. Yet the separation comes by force, and the soul is parted from that harmony. The most natural bond of their shared life—the bond between body and soul—is cut by the divine will, and they are separated from their harmony.

And with Your righteous ones.

“O Jesus, Life-giver, count him worthy of the dwellings of the righteous.” The hymn acknowledges Him as the Author of life and as the Lover of mankind. This is because of His love for mankind, not because of our righteousness; for, as you know, all our righteousness is like a filthy rag. We are saved by grace.

And as Saint Mark the Ascetic puts it so beautifully: “By works of righteousness, there is only one righteous man — Christ.”

"By grace and by repentance, many are righteous." We are righteous by grace, not because we have done anything worthy to bring us there. Our faults are so many, our mistakes so many, and our falls in this life so many. That is what we are. There was only One who was without sin: Christ. All the rest of us are righteous by grace and by repentance.

When the hymn says this, it moves to another point which helps the person who remains behind. For I do not know whether you have noticed that this funeral service is not only for the departed.

...what the departed should have done; but it is also for us, teaching us what we must do, how we should think about this life, and that we should not torment ourselves or regard the things that happen as senseless and random. Such, then, is the wisdom offered here. If someone had read what Ecclesiastes says about vanity, he would have learned a great deal. Indeed, many people do not even know that there is a Book of Ecclesiastes in the Old Testament.

In any case, he says: «Where is our attachment to the world? Where is the illusion of things that last only for a moment? Where is the gold and the silver? Where is the flood of servants and all their commotion? All is dust, all is ashes, all is shadow.»

If a person stops to think and reflect, what do people not do in order to rise in the world? ? But what does the hymn say? Will any of these things benefit them? Where are they now? “All is dust, all is ashes, all is shadow.” And that is the truth. That is how it is.

Now, however, the hymn says: Pay attention, and let us help him now. How shall we help? By crying out once again to Him. Yet we ourselves ought to have reflected on these things and not pursued worldly things at the expense of the soul. We ought not to have pursued temporal things at the expense of eternal things, nor indulged our vain imaginings, but humbled ourselves.

For neither gold nor silver, neither glory nor honor nor applause, can help us when the soul is separated from the body.

Only if a person believed rightly will his right faith and his right deeds, performed according to the measure of his strength, help him. In other words, his Orthodoxy and his orthopraxy will be the two hands that guide him—or rather, guide his soul—and present it before Christ.

No one else can help him. Material possessions and anything he may have achieved in life cannot follow him. And you know that such things cannot help us either in this life or in the life after death.

You saw the day before yesterday how billions were being offered to save one man, yet no one—no one at all—was able to do so. Money has no power before death. There is profound wisdom here. If we were willing to learn from what takes place around us and within us, we would be greatly benefited.

But since neither silver, nor glory, nor honors, nor credentials, nor applause can help him at all — «Δεῦτε», "Come," come now, what are we to do? We are to cry out, to call aloud to the immortal King. And what are we to say to Him? "Lord, count the one who has departed from us worthy of Your eternal blessings." Shall I be the one to make him worthy? He ought to have made himself worthy; he ought to have put his papers in order. God left him on this earth for so many years — what did he do? What did he occupy himself with? What was this man building? Was he building anything for beyond the grave, or was he tearing it all down, day after day?

Or else, what he built in the morning he tore down in the evening, and so he always remained unbuilt and unprepared. Such things, then, do not carry over and have no value for that life or before that judgment seat. Now he calls upon the faithful, and this is why we go to the memorial service—so that there may be no misunderstanding. Do we go merely to show that we mourn? No, we go to help the departed. But if we ourselves were spiritually dead, how could we possibly help? You must be alive in order to help the dead.

Can one who is spiritually dead help the dead? He cannot. And so the hymn says: “Come, let us cry aloud to the immortal King: O Lord of eternal blessings, count the one who has departed from among us worthy, and grant him rest in ageless blessedness”—in immortal blessedness, where one never grows weary or old. There everything is youth; life beside Christ is always new. There is no flourishing followed by decline; everything is always radiant.

To that place of light, where Christ is. So this, I say, speaks to the vanity of this world. Many people, no matter what they achieve, can find no help at the last moment. You saw what I was telling you a little earlier: they clench their hands, they look around, they beg — and there is no one to help. Angels cannot help them, and people cannot help them. No one can help at that terrible moment when a person is separated from the harmony of soul and body. And so there is another beautiful hymn, and this one too brings a person to reflection on the one hand — how he ought to think — and on the other hand to a different kind of faith, the faith he ought to hold absolutely. It says: 'I called to mind the Prophet, as he cried aloud.' I remembered, he says, what the Prophet said. And what did he say? 'I am earth and ashes.' I am dust, I am ashes, I am mud. Which of us believes that? We don't want to believe such a thing.

In His all-wise providence, God made us from earth. He could have made us from gold; He could have made us from silver or iron, or from any other material.

Yet He did not. He made us from earth. Why? To teach us humility, so that the red earth could not say to the white earth or the black earth, “Do you know who I am?” What are you? “I am white earth; you are red earth; that other man is black earth.”

You are earth—the cheapest and most humble part of creation. It can be soiled whenever anyone wishes, trampled whenever anyone wishes, and treated however anyone wishes. God therefore gave us no grounds for presumption—none at all.

Because this is what the Wisdom of Sirach says: “He has commanded no one to be ungodly, and He has given no one licence to sin.” He gave man no such endowment. He did not endow him even in the way He was constructed, since He did not make him out of some metal that had any value to it.

And yet man refuses to believe this. Abraham, then, the prophet here, said, “I have dared—I who am earth, I who am dust and ashes—to speak.” The hymnographer takes up these words: “I remembered”—that is, I have now remembered that I am, as Your prophet says, earth and ashes.

“And again I reflected among the tombs.” Once again, I went and looked—somewhere many of us will not go, because we are afraid to set foot in the cemetery. “I reflected among the tombs and saw.” I went there and drew near, to contemplate deeply.

"I considered" — and not just "I gave it a thought." No, I took it in fully; I let the mystery sink in and become part of me. I let the emptiness of this world sink in. And so, in some measure, it shapes the way I live. And what did you see there, what did you take in? "I saw the bones laid bare, and I said: Who then is this — a king or a soldier? A rich man or a poor man? A righteous man or a sinner?"

Bones, he says—that is what I saw. I saw the remains of the king and of the soldier, of the poor man and the official, of the educated and the ignorant. I saw only human remains, and I reflected: the great leveling force passes over everyone here. Here there is neither high nor low.

Here we are all alike, and I pondered this deeply. Yet we do not take it seriously enough. Our vainglory and our delusion—that we ought to know something, that we know something, and that we are worthy—are very much to blame.

People even leave detailed instructions for their own funerals: “You will put these slippers on me. You will bury me there. You will bring a bishop. You will bring a priest,” or, “You will do this. You will write these words on my grave. You will arrange that.”

of the grave.

And we say other things like that. Do you understand what filth and foulness this is in the sight of God? If such a man were to depart and die at this very moment, still filled with this egotism, where could he appear? How could he stand before the One before whom he must appear?

There is, then, a great lesson to be learned from what we see in the grave. The cemetery is a great school of wisdom. If a person would pass through a cemetery—not once a day or even once a week, but only twice a month—and look at what is there, he would come to his senses and would no longer remain as he was.

He would prefer to be a victim in this world and never a perpetrator—not with his hand, his tongue, or even his mind. For when we cannot condemn someone with our hands, we condemn him with our words or in our minds. We keep him within us and judge him inwardly. We have never truly learned this lesson.

We would be humble. We would always place ourselves last. But we do not do this. Whatever position we may hold, we always look for people beneath us. Is that how a person ought to live? This is why the hymn says: if you want to gain wisdom, go there among the tombs and see. Where is the king? Where is the soldier? Where is the rich man? Where is the poor man? Where is the righteous man? Where is the sinner?

That is why the poor fellow I told you about here one evening said what he did. The fare collector said to him, “Do you know who I am?” The poor fellow replied, “Am I a cemetery, that I should know who you are? When we get there, then I will tell you who you are.”

"Here you're playing the big man with me. Give me a call — I get off work at such and such an hour. But when we die, in the cemetery, then you can tell me who you'll be." So this is what he is saying here. "I looked," he says, "upon the bones laid bare, and I said…" And because of this, people — because they see bones stripped bare, often scattered about, dogs licking them or eating them, or the gravediggers selling them off for fertilizer so that they end up as fertilizer — people take the view that there is no Resurrection.

My beloved, our cemeteries and the care given to human remains ought to surpass even the care we give our sitting rooms. Here in the cities, because it has become a business, some people profit from it and provide elaborate decorations, so at least there is some appearance of care.

If you go out to the villages, you will be horrified at what goes on there — how the graves lie overgrown with weeds, snakes, dogs, animals in among the graves and up on top of them, and remains, the relics of the dead, often left lying there on the tombs for ten or twenty years.

The remains of a Christian belong, above all, to Christ.

It has been nourished and given drink with the Body and Blood of Christ. And you know how Satan fears the relics! Indeed, the Jews believed that, in some way, the soul keeps watch over the relic.

That is why relics work miracles; they possess grace. So you do not know whose relics you are casting aside. Great care must be taken when relics are exhumed. Our Church has an order for this to be done after three years, in case someone is found incorrupt and swollen because of a curse or excommunication; the Church then has further prayers and rites to help the body dissolve.

This must be done with care, and, if possible, we ought even to keep the relics of our own people at home. But we are afraid of the dead. It is the living you should fear; do not fear the dead. The dead will never harm you.

Fear the living. They may get hold of you; they may do you harm. The dead will not. I say this, of course, from the standpoint

What reverence I ought to show toward that little box containing my father’s remains, knowing that my father is there within it, and that one day he will take up those remains and become a living human being again, walking just as I too shall walk. But who believes such a thing? We are Orthodox Christians. He has had all this written down for us—written, as it says, “so that you may believe”—yet we go astray because we do not know the Scriptures. I ought to have greater reverence for this matter and a deeper sense of responsibility.

of giving guidance afterward to those who come after us, so that they too may know how to act concerning us.

Remember that people in former times also gave instructions: “Take my remains and carry them there.” Joseph, for example, and Moses, among others, asked for their remains to be carried away. They did not want to remain in a foreign land, but to be taken back to their homeland, to their own place.

They wanted their remains to be close to their own people, together with the others—where someone would pray, light an oil lamp over them, and make a confession of faith in the Resurrection; where someone would light a candle and bring a priest to chant a Trisagion memorial service.

We too ought to do this and understand its meaning.

There is, then, profound wisdom to be gained from contemplating these bones. We see them as dry bones. But who went there and came back to tell me, “They are dry and finished”? Others used to say the same thing. That is why the prophecy was given. We interpreted it on another occasion and devoted a special lesson to it some years ago.

That prophecy is from Ezekiel—look it up in chapter 37, verses 1 through 14. It is the prophecy read by our Church to remind us of the work Christ accomplished when He descended into Hades,

and of the work He accomplished when He ascended the Cross. The Church reads it after the Epitaphios has been brought back into the church.

the Epitaphios. When the Epitaphios is brought into the church on Great Friday, this prophecy about the bones and their resurrection is read: that one day these bones will be joined together and will once again form a human being. This is what our faith must be. No one should say, “I have lost my loved one. I have lost my child, or my wife, or my brother.” You have not lost them. A person is not an object that can be lost, wherever they may be.

Wherever a person may be, wherever he may have died, wherever he may have fallen asleep—even if wild beasts tore him apart, even if fish devoured him in the sea—wherever he may be,

he is not lost. The matter still exists; it has merely changed form and appearance. Its particles remain, and one day, at God’s command, the trumpet of God will sound and they will be reassembled. God has told us this. The belief that all is lost was not merely a despairing thought of our own—which is not permitted—but was also held by people of former times, who may in some sense be excused because they did not know.

But today we have no right not to know these things. We know them: Christ taught them to us and proclaimed them to us, and we must not disbelieve them. So I shall read you this well-known passage, which explains how those bare bones that the prophet saw in the grave will one day become human beings again.

And it was full of human bones.

And He led him to a vast plain, which was filled with bones. “And He led me all around them.” He took him and led him round and round, so that he could see them up close.

And behold, there were exceedingly many bones upon the face of the plain; the whole plain there was filled with bones. And behold, they were exceedingly dry: there was no life in them, no moisture, nothing at all—utterly dried up. And He said to me, “Son of man, can these bones live?” “What do you say?” He asks him. “Can these dry bones come to life?” In his humility, the poor man replied, “I will not venture to offer You an opinion.”

But the prophet offered no opinion. He said, “Lord, You know. Why do You ask me? What do I know about such things? You know. If You are able? If You will it, You can do all things. Why ask me to give an opinion?”

"And He said to me: Prophesy over these bones." Go and speak to them, and give a prophecy concerning these bones. "And you shall say to them: You dry bones, hear" — not me — "the word of the Lord." What is it that the Lord says about you?

Thus says the Lord to these bones. And what does He say to them? Behold, I — that is, the Lord, God — bring upon you the spirit of life, the very breath that gives life. I will quicken you, I will bring you back to life, as we say, one day. And I will put sinews upon you. Notice the order here: bones first, then sinews. The sinews are like the reinforcing beams we put into a building so that the whole structure will stand. If there were no sinews, a person couldn't even move. And it's the same so that people and everything else can hold together. Look at squid and cuttlefish: each of them has something inside. The one has a kind of gelatinous quill; the other, the cuttlefish, has something inside it like a piece of styrofoam, so that it can swim and also stay lightly at the surface. Everything is made in wisdom.

But who will pay attention to these things, reflect on them, and say, “Great are You, O Lord”? We shall behold these works—but who can understand them? Do we ourselves really pay attention to them? “And I will put sinews upon you.” He proceeds in order: bones, sinews, “and I will bring flesh upon you”; then I will fill you out with flesh.

“And I will stretch skin over you”; that is, afterward I will cover you from above and give you skin. What will still be lacking then? The spirit will be lacking, because having bones, sinews, flesh, and skin achieves nothing by itself.

You will be like Adam before God breathed into him and brought him to life. Here He is carrying out a re-creation. “And I will put My Spirit within you”; I will also give you spirit, so that you may come to life. “And you shall live, and you shall know that I am the Lord.” Then you will understand that it is I; then you will believe what I have told you. This is what you are to go and tell them.

And I prophesied as the Lord had commanded me. I went and proclaimed His word to those bones.

“And as I prophesied, there was a sound.” At the very moment I was speaking to them the words He had given me—telling those dry bones what was going to happen to them—“behold, there was an earthquake.” An earthquake occurred, as though the whole plain had been seized and shaken.

"Behold, an earthquake, and it brought the bones together, each one to its own joint." It brought them together and fitted them, each one going to its own place. In other words, the skeletons were formed, just as we were saying. "And I looked" — and I was watching — "and behold, sinews and flesh were growing upon them, and skin was coming up over them."

He gives the order clearly: bones, sinews, flesh, skin—“but there was no spirit in them.” They lay there without spirit. “And He said to me, ‘Prophesy, son of man; prophesy to the spirit and say to the spirit: Thus says the Lord: Come from the four winds and breathe into these dead, that they may live.’ So I prophesied as He commanded me, and the spirit of life entered into them.”

They stood upon their feet, an exceedingly great multitude.

This will happen. What He says, what is written, what He calls to our remembrance—this will happen, whether we believe it or not. No one needs to question it. God has no need of anyone’s clever objections.

What is written will come to pass. “And the Lord spoke to me, saying: Son of Man, these bones are the whole house of Israel. And they themselves say: Our bones have become dry, our hope is lost, we are utterly cut off.” Dry bones now—and you tell me they will live? That is what they say, he tells us; that is what they were saying then.

Therefore prophesy and say to them: Thus says the Lord: Behold, I will open your graves and bring you up out of your graves. I am the one who will open the graves, he says, and I will bring you up. And you shall know that I am the Lord, when I open your graves.

If only the Students of the Scriptures would notice this — the unstudied ones. Since it says that the one who opens the graves is the Lord — that is, God. Did Christ not open graves? Does it not follow, then, that He is God? "You do not believe in me," He says.

Very well. Do you not at least believe because of My works? The divinity of Jesus is demonstrated by His works. This verse alone is enough to refute those who reject the divinity of Jesus. “I say to you, come out.” He does not say, “My Father says”; He says, “I say to you: Lazarus, come out. I say to you: young man, arise. I say to you: Talitha cumi—little girl, arise.” I say it.

Peter entreated God; Paul knelt down; Elijah entreated God; Elisha entreated God. But He says, “I say to you. I am the Master. I am the Resurrection. I am the life.”

Christ’s claim is also perfectly clear. But scales of egotism and self-interest cover people’s eyes. That is precisely why we fail to understand this matter. So, regarding these bones: many people despair when they see human remains, or when they see that someone dear to them has now been reduced to what fits inside a small bag. They think everything is lost.

No, everything is not lost. Wherever a person may be, that person will rise again. Read in the Apocalypse: “The sea gave up the dead who were in it, and Death and Hades gave up the dead who were in them.”

In other words, no matter what kind of death took a person out of this world, all of them will be commanded to hand over whatever they received. The sea will bring up every human body it holds within it, and the mountain too, and everything else. They will give them up for the common resurrection of us all. This is what is going to happen here.

Let no one be afraid or despair. This is consoling, provided that a person pays attention to it and does not remain indifferent. Further on, in another troparion, the departed confesses: I, who now come before You as both soul and body, shall return to the place from which I was taken—to the earth.

"My beginning and my substance — my very coming into existence — was Your creative command." The fact that I came into being at all, that I became something, I do not owe to any power of my own; I confess it. I owe it to a command of the Creator who fashioned me. "For You willed to bring me to life out of a nature both invisible and visible": from invisible spirit, an invisible soul; and from material, visible dust, a visible body. Out of the visible and the invisible He knit together a single nature, to make me a rational living being.

From the earth You fashioned my body—and from the earth You made my body—but You gave me a soul through Your divine and life-giving breath.

Through that breath, through God’s breathing into me, You made me both material and spiritual. You formed my body from the dust and created and gave me a soul as well. You will have read somewhere that there are two distinct expressions for this, and I would like us to pay attention to that point.

We have often said here that those who reject the fruit of their womb, at any stage—even if it is only an hour old—commit a premeditated crime against an immortal soul. People are offended and shocked when we say this, but it is a living being. If it were not alive, leave it alone. You do not leave it alone precisely because it is alive and you want to make it dead.

How does a law of God work? What do you human beings put into the human being? The body. And what does God put in? The spirit. By the power of God, the soul is created in there. If you study, you should have come across this in Zechariah, in the Old Testament — chapter 12, verse 1.

It says: “Who stretches out the heavens, lays the foundations of the earth, and forms the spirit of man within him.” The Fathers say that God makes and forms the soul within the human person. And in Ecclesiastes, chapter 12, verse 7, it says: “And the dust returns to the earth as it was”—that is, the earthly body, composed of the four elements—“and the spirit returns to God who gave it.”

This troparion, then, has these two passages in mind.

But there are two other scriptural verses that bear on all this. Take the subject of man, for example: man is made according to the image and likeness of God. Yes — and David says as well: "Thy hands have made me and fashioned me." They fashioned me, and they made me.

“Fashion” refers to the flesh, while “make” refers to the spirit.

And when it says that man was made “in the image,” this refers to the soul, to the spirit, made in the image of God. Listen to a saying of Saint Basil the Great. It is taken from the eleventh homily on the Hexaemeron. He says: “When we consider the dust,” as we were saying just now—“You are dust, and to dust you shall return”—“man is nothing. But when we look to God who fashioned him, great is man.”

If we look at man and say only that he is made of earth, then man is nothing.

But since God took this earth and made it into a human person, is man not now something great, since he is God’s creation?

Thus, because of his material—the dust—man is nothing; but because of the honor bestowed upon him, he is great. God gave life to this dust and enabled it to speak, to see, to feel, to struggle, to rejoice, to chant—and even to curse.

Man is now something great, he says. He is dust, but God made use of that dust and fashioned it in such a way that it possesses great worth. Notice how beautifully he expresses this.

God took the dust and fashioned man. Scripture uses “fashioned” with reference to the body. But it uses “made” with reference to the soul, and this is entirely true. For when Scripture says, “And God made man; in the image of God He made him,” it uses the word “made.”

But when Scripture describes the body's existence, it says "formed." And this difference between making and forming is something the Psalmist also teaches us: "Your hands made me and formed me." And so He made the inner man, the soul, and He formed the outer man, the body.

For fashioning properly applies to clay, while making applies to that which is according to the image of God.

It is very well put—beautifully expressed. But because we do not even understand this subject, we do not discuss it. Thank you. Saint Basil the Great has more beautiful things to say about what God fashioned, and about the appointed time when He fashioned, united, and made the human person as both spirit and body. God has also appointed when each person will depart from here, although some would like to remain as long as they themselves choose and often become indignant when they cannot.

If God has stretched out His hand and taken someone — though at least in our own days God is not the one stretching out His hand; most people die by their own hand, by suicide. And if a man doesn't pull out a pistol, then, because he's drunk, he wraps the car around a telephone pole; another one goes over a cliff; another one falls out of the sky; another one does who knows what.

Most of us bring death upon ourselves; it is not God who calls us. Here, however, Saint Basil is speaking about those who die naturally, when God stretches out His hand to take them. You see Him take an infant or a young person, even though that person did nothing reckless. Pay attention, then.

This, he says, belongs to Him; He is the one who fashioned it, and He is the one who has arranged it. And there is a lovely line there, Mr. Laskalis, which I pressed into service, and let me pass it on to you as well. He says: "God, who fashioned us, both souls and bodies, has already appointed to each soul the course of its life." The One, he says, who made us — both the one and the other, both soul and body — He is the one who has given to each person his own course of life.

And He has established different limits for each person’s departure; for some He has appointed one manner of leaving. He ordains that one person should remain longer in the flesh—to live many years, perhaps a hundred or even two hundred, as the case may be.

But another He ordains to be released more quickly from the bonds of the body, that is, the one who must depart soon. To someone else, someone who isn't young, he says, depart quickly. And this is according to the ineffable reasons of His wisdom and His justice.

He knows why; we do not know why. And then another Father comes along and says:

Whether a person departs from this world young or old, in every case we should rejoice. But have you noticed what we have come up with? “Just look at the season Death chose to take you! Now, when the branches are blossoming and the earth is bringing forth grass.” As if the person were an animal, about to go out to graze now that the grass is growing and spring has come.

Are you the one going off to eat the grass, or to look at the blossoms? You see, he says, where we put this whole subject. So this Father says the following — this is Chrysostom — "we should rejoice on both counts." He says you ought to rejoice at death.

If the one who died was young, rejoice that he was set free so quickly from the evils of this present life. God took him and folded him away. And if the person was older, rejoice that he has now received the very thing he longed for. He says: he lived, he ate, he drank, he saw, and so on, and now off he goes. In neither case, he says, should we grieve, not in the one and not in the other.

But as for us, we have come here intending to stay; we have not come intending to depart. No one truly believes that he will leave. And then people lament bitterly for their loved ones and say they cannot live without them.

These things are lies—lies of the highest degree. Do you remember the story I told you? Saint Basil the Great was conducting a funeral, and the widow was wailing so bitterly that she forced him to stop the service. He gave the order, “Bring her here,” and they led her forward. “What is wrong with you? What has happened? You cannot live without your husband? Stop your wailing. Tell them to make the grave wide enough for two, so that we can put her inside and they can go together.” She stopped. Go on, cry again now—go on!

Do you understand? We want to be together, but together here—not there, not there! Together here, doing the same things here. What kind of answer is that? In another case, however, the matter is different. These stories may provoke laughter, I know, but they are true.

And on another occasion this same holy Father gave an answer like this, to a mother who was beside herself with grief. And so he says to her: «Come here — why are you weeping? Did you give birth to a mortal or to an immortal? You're crying out that God is wronging you. Which one did you give birth to?» «A mortal,» she says. «Then what could be more natural than for what is mortal to die? In the first place, you never gave birth to anyone immortal. And it's God who is wronging you?» And there are so many countless philosophies, and so many schools of philosophy, but this philosophy of death — that is the one we never learned.

And when a person does not prepare himself in the philosophy of death, he is overwhelmed here; he suffers, he is tormented, and many other consequences follow. Then there is another point, which is this:

«Give rest, O Savior, You who alone are the Giver of Life.» Grant rest, our Savior, Giver of Life, You who are the very One who gave us life. We really do have life from Christ, and we believe it: Christ is the Giver of Life.

We believe that His tomb is life-giving and that His side is life-giving. We believe that He Himself is Life. Yet all we see is natural life, the life sustained by material goods. We do not know the other life.

We neither learn about it nor taste it; indeed, we do not even want to know it. That is why you see how much rubbish a person accumulates just to sustain himself here in this present life. He does not see the other life. Yet here the hymn confesses that Christ is our Giver of Life.

"Whom You have translated, our brother, from things temporal." Just two words here: "You have translated" — meaning You are the One who made the change, You moved him across; he did not make that move on his own. Because many people go off and arrange it for themselves. They came along, they came along, and they slipped straight inside. I never called you. I never told you to leave so soon. You arranged it yourselves, and off you went so soon. Who? That fellow who had the good ouzo in the morning — and that very day Mr. Vivas was struck down; the poor man died. Did God take him? Did God take him, or did Tyrnavos take him? It was Tyrnavos that took him.

He wasn't going to the Lord; God didn't take him — you understand. So here the prayer says, "Whom You have translated" — that is, the one You Yourself moved across, the one on whom You laid Your own hand. "Whom You have translated": this one did what was right. Now pay attention: "You have translated our brother from the things that are temporal."

What lies beyond the temporary things? The phrase has two sides: from the temporary things—to where? To the eternal things. The very existence of what is temporary presupposes eternity.

«Give him rest», then — we beseech You. That is what the people are called to do when they go to a funeral, when they go to a memorial service: to entreat their Savior and Giver of Life, «the one whom You Yourself have taken over from this passing life — our brother». «Our brother»: because not every human being is a brother; for a person to be a brother in the sense he means here, in the sense of those he is speaking of here…

This does not refer to a brother from the same mother, one who comes from the same womb. That is not the kind of brother meant here. I may have five brothers by blood and yet not have a single true brother; or I may have no brother by blood and yet have a thousand brothers.

The hymn is speaking about those brothers who have been reborn through Baptism, who have come forth from the baptismal font, from their spiritual mother, and who are nourished at the breast of the Church: the Holy Chalice.

It speaks of these brothers, our brothers in Christ: the one whom You took from within the Church and from among our brethren, the one to whom the same baptismal font gave birth as it did to us.

Through Holy Baptism we have broken the iron bonds, as Christ Himself says. And so, the brother whom He has taken from here has suffered no harm at all. He has simply settled a debt that the body owed here. He left an empty shell below and departed. Tomorrow he will receive it again—and renewed, at that. Here he may have left it afflicted with cancer or dependent on a pacemaker; tomorrow he will receive it perfectly sound, and he will live for all eternity. Therefore, with our brethren who have gone before us, let us cry aloud: Glory to You!

We glorify You for what You have done. We do not mourn, close up the house, turn the pictures around, hide the sweets, refuse visitors, or stop coming to Church. No! Glory to You! What You have done is entirely right. You make no mistakes. This is the faith that this teaching is meant to create within us.

And it goes on in another troparion and says: 'In the beginning You fashioned man according to Your image and likeness.' I told you earlier; I read that to you. That is how You made him at the beginning, according to Your image and likeness.

You formed him from the earth and gave him life by Your Spirit. “You placed him in Paradise”—You set him in Paradise.

“To rule over creation”—to be the ruler of all created things.

Not “the first-created,” as the Jehovah’s Witnesses say, but “the ruler of all creation.” Man was made the ruler of creation. God appointed him king: not merely to rule, but to exercise dominion over all created things.

So there, it is Christ who is being spoken of. They take this to mean that He was the first one Jehovah created. But it does not say, “the first-created”; it says, “the beginning of all creation”—the sovereign authority who rules over it, through whom all things came into being. That is the meaning of that verse. Many people have questions about this and stumble over it, so I mention it now, since it has come up before us.

He, then, is God, “who in the beginning fashioned man in His image and likeness and placed him in Paradise to rule over creation.”

Ruler over creation—you will have noticed that. Here he is speaking about the events of creation and the Fall. He mentions them because this death is connected with what happened then. If man had not disobeyed, there would have been no reason for spiritual death to occur, nor for bodily death to be permitted. Man is... Look, he says, at how God made him. Why did He make him this way? As we were saying, He made him a king. God made man last. I do not know whether you have noticed this. Have you read these things? Did He make man first? No. He made the whole creation for him.

This is the order of creation: God fashioned man last, so that he would lack nothing. It is as though He prepared the whole apartment for him, down to the last fork, even filled the refrigerator, and then brought him in. Nothing was missing. Read the account of creation and see how it happened.

That is why it says: You fashioned him, placed him in Paradise, and made him lord over all created things; but “deceived through the envy of the devil, he partook of the food” which You had told him not to eat, “and became a transgressor of Your commandments.”

He became a transgressor. You were the One who told him this, and he disobeyed. He took the side of the creature and not the Creator; he took the side of the devil and not Your side. «Therefore You condemned him to return again to the earth from which he was taken.» There it is, Lord: «Dust you are, and to dust you shall return.»

He returns, O Lord, and asks for rest.

Here we have the whole doctrine of creation and the Fall. These events are recorded, of course, in the third chapter of Genesis. The hymnographer drew them from there and composed this troparion.

God did not make death, nor was death contained in the tree; death came through disobedience. Many people accuse God of setting a trap for our first-created ancestors, as though He had planted a mine beside the tree of knowledge.

They would have eaten from that tree when the proper time came. They would also have eaten from the tree of life, which stood in the center of Paradise—again, when the proper time came, not whenever they themselves chose. We can understand this even from ordinary physical life.

Take some good, solid food—something that, for a grown person, is nourishment, strength, and pleasure. What solid food shall we choose? A hamburger, perhaps? Yet the very thing that nourishes me, a fully developed human organism, can kill a baby.

Give a hamburger to a baby, and the baby may die—not because death is present in the food, but because of how it was used. The child must eat it after growing older; for now, the child needs milk and is not ready for that food. Death, then, is not in the hamburger. It lies in its misuse, in giving it at a stage when it should not be given.

The very same thing happened there. Death came through disobedience. They disobeyed, and not only did they disobey, but they also refused metanoia—repentance—and began making accusations. As we say, once one evil is committed, countless others follow. One person does something wrong and tells a million lies to conceal it; another does something wrong, tells ten million lies, and even places his hand on the Gospel to cover it up. Let us take care that the devil does not gain a hold over us. God was not at fault; they were. The hymn states this and acknowledges it. It says that man was indeed “deceived through the envy of the devil,” but he willed to be deceived. The devil did not take man by the hand and force him, as Tatatounis puts it.

“I am not taking you by the hand,” he says. “I am only making the suggestion. For if I seized you by the hand and forcibly made you commit the sin, then your Nazarene would have to judge me, not you. But I merely suggested it; apparently you liked it, and you acted upon it.”

And just as the first sin took place, so every sin takes place.

Satan does not force anyone to sin. He shoots the arrow. See to it that you are not like soft mud, where the stones thrown by children strike and stick. Be like an iron pillar, so that the arrows of the evil one glance off and fall away.

It depends on me, on you, and on every single person. The devil is weak; he has no power of his own. We make him powerful. We are the ones who enable him to appear almighty. God is greater and stronger, and if we are willing to listen to Him, He can preserve us from suffering what our first ancestors suffered then.

Just as the first sin took place, so the sin of each one of us takes place now. The devil suggests something, and we like it because it seems to make things easier and promises to make us happy more quickly. That was also the first deception: the promise that man would become God.

And he imagined that God, out of malice, was not allowing him to eat from that tree, because then he would become a god—the Antichrist. Yet when he failed so completely, he was immediately thrown into such confusion that once again he would not admit his failure.

Although God left him naked the whole day, face to face with his failure and his shame, still he did not repent. He could not find the words to say, “I have sinned,” and that is why he was driven out. For we must understand that Adam and Eve were not driven out simply because they sinned, but because they did not repent.

For if they had repented, the matter would have been set right within Paradise. This is why God asks repentance from us, the descendants of Adam and Eve. And through John the Forerunner He calls us to repentance: “Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand.”

And He Himself, who came, calls us to metanoia—to repentance. And until the end of the age, because we are descendants of Adam, He will call every human being to repentance.

Every person. And if you draw near to our Church, you will see that every evening, when the priest entrusts the Church into the hands of Christ, he says in a secret prayer, “Receive it in repentance and confession.” This is the way. And elsewhere it is beautifully said: “I too have found the path by which I may return to Paradise: through repentance.” It is a mighty weapon, a Mystery of God’s love for mankind against the enemy who hates mankind. Joy belongs to the person who possesses it and uses it. For, being human, he will fall, but he must also rise again in humility. It is one thing to sin, to rejoice in sinning, and to remain indifferent; it is another to sin and then weep, fear, tremble, and take care to seek refuge. The one is different from the other. For the latter there is mercy; for the former there is none, because that person does not care to show mercy to himself. As Saint Anthony the Great beautifully said: “Where you are now, neither can I show you mercy, nor can God show you mercy, unless you first show mercy to yourselves through repentance and humility.” Let us stop here for tonight and, God willing...

And, God willing, let us continue with the next point.

Now, to the other subject. Those of you who have been with us will remember that, for two Thursdays, we interrupted our discussion of the funeral service and spoke about the talents, because of the Parable of the Talents that our Holy Church had set before us. This evening, if you will allow me, let us return to that subject so that we may complete this effort, offering as many reflections as we can.

These are some thoughts on this subject, which is both solemn and beautiful. I do not know whether you have ever read with such care everything contained in the funeral service and, more generally, in the memorial services.

What beauty! What wisdom! There is no greater philosophy and no greater theology than what we find in the funeral service. Everything is gathered there; every truth is carefully brought together.

They are taken into account and presented accordingly. We have now come to the following troparion. It is spoken for the departed himself—words that, in a certain sense, every person utters when facing death. Of course, we are always speaking here of natural death, not an unnatural death, which may come through suicide, an accident, or any number of other causes.

But the one who is departing has, of course, completed his course and is leaving this world; he now sees that there is no time left. And so he says, “I weep and lament when I contemplate death.” This is humility, though many call it fear.

There is no bravado in the face of death. However much we know that through death we shall pass into life, and from this transitory existence into eternity, if we are truly Orthodox Christians—and I say Orthodox because a Protestant may hold a Gospel worth a few coins and imagine that this alone will take him into the Kingdom of Heaven; that is not what I mean—the Orthodox Christian, however rightly he may believe and however rightly he may live, always has fear. He does not presume upon his salvation.

He labors, but he does not presume. I will act rightly and believe rightly; yet if God wills, He will let me enter, and if He does not will, He will not. Is the land, the house, the palace, the Kingdom mine, or does it belong to His Father? If He wills, He will let me enter.

If a person thinks in this way, he will always be restrained and measured, as the divine John Chrysostom says. He will be humble. Yet this should not be interpreted as though, in such a case, the good news of Christianity had somehow disappeared.

One ought to rejoice for the departed, but the thought expressed here is: “I weep and lament when I contemplate death.” This comes from humility, not from ignorance of where he is going. He knows that he is going to Christ. Yet he takes the humble stance and says: “I am nothing. I have done nothing. I have done nothing pleasing to God. I am afraid; I am afraid.”

Just think of Saint Arsenios — a man who had even raised the dead — who at ninety-odd years of age was still praying: “Grant me more time, Lord, that I may make a beginning of repentance.”

Now consider where we are and where we find ourselves.

Το θέμα μας θα είναι η συνέχεια του προχθεσινού.

Όσοι ήσασταν μαζί θα ενθυμείσθε ότι το θέμα μας είναι γύρω από την υπόθεση της νεκρωσίμου ακολουθίας. Και εφόσον είχαμε μιλήσει λίγα λόγια για τον Άμωμο, που προβάλλεται και στην επιμνημόσυνο και στην ακολουθία την ίδια, Έπειτα μιλήσαμε για τα τροπάρια αυτά, τα διαφωτιστικά γύρω από το θέμα της υποθέσεως αυτής της νεκρωσίμου ακολουθίας, δηλαδή γενικά του θανάτου.

Από τις σημειώσεις μου βλέπω ότι είμαι σε ένα τροπάριο που λέγει «Όντως φοβερότατον το του θανάτου μυστήριον». Εδώ τα συζητούμε εν πλάτει, εν σχέσει με εκεί που δεν έχουμε το νου μας ή κοιτάζουμε αν κλαίει κανείς ή ποιος φωνάζει πιο πολύ.

Εδώ όμως μπορούμε να τα φιλοσοφήσουμε καλύτερα, το τι λένε αυτά τα πράγματα, τα οποία εμείς εκεί επιτροχάδην ή ενίοτε και δεν τα λέγουν ορισμένοι. Όντως, λέγει, παραδέχεται, φοβερότατο το του θανάτου μυστήριον. Το λέγει πάλι και μυστήριον.

Πώς η ψυχή εκ του σώματος βιαίως χωρίζεται εκ της αρμονίας. Η ψυχή δεν θέλει να φύγει, πάντοτε κάνει προς τα πίσω, δεν θέλει να φύγει. Μα και των δικαίων ακόμη οι ψυχές δεν θέλουν να φύγουν. Όπως αναφέρει πιο κάτω σε ένα άλλο τροπάριο, που εκεί θα το πούμε καλύτερα, διότι δεν ξέρει πού πηγαίνει. Παρότι έχει πληροφορίες, δεν ξέρει πού πηγαίνει.

Αλλά και από ταπείνωση, και να ξέρει πού πηγαίνει, ότι κατά κάποιον τρόπο επέτυχε της επαγγελίας, επέτυχε των εξετάσεων. Και πάλι δεν θέλει. Άλλωστε είναι τόσο στενή η σχέση σώματος και ψυχής και έχουν ζήσει τόσα χρόνια μαζί, που δεν το θέλει αυτό το πράγμα.

Αυτό συζητεί εδώ. Όμως βιαίως έρχεται και χωρίζεται εκ της αρμονίας. Και της συμφυΐας ο φυσικότατος δεσμός των δύο, σώματος και ψυχής, ο δεσμός, θείῳ βουλήματι αποτέμνεται, χωρίζεται εκ της αρμονίας.

καὶ δικαίοις σου.

Ιησού, σκηνάς τον δικαίωσου ζωοδότα, παραδέχεται ότι είναι ο αρχηγός της ζωής, και φιλάνθρωπος, εξαιτίας φιλανθρωπίας του, όχι εξαιτίας της δικαιοσύνης του, διότι όπως ξέρετε, τη δικαιοσύνη ημών ως ράκος αποκαθημένη, χάρητη ημεθαστεσοσμένη.

Και όπως λέγει ωραία ο Άγιος Μάρκος ο Ασκητής, «ἐξ ἔργων δικαιοσύνης δίκαιος εἷς, ὁ Χριστός».

Χάριτι καὶ μετανοίᾳ, δίκαιοι πολλοί. Εμείς χάριτι, όχι ότι κάναμε τίποτα άξιο για να πάμε εκεί. Είναι τόσα τα σφάλματά μας, τόσα τα λάθη μας και τόσες οι πτώσεις μας μέσα στη ζωή μας. Είμαστε. Ένας ήταν ο Αναμάρτητος, ο Χριστός. Εμείς όλοι είμεθα χάριτι και μετανοίᾳ.

Όταν λέγει και αυτό, έρχεται σε ένα άλλο που βοηθάει αυτόν που είναι πίσω. Διότι δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, η ακολουθία αυτή, η νεκρώσιμος, δεν είναι μόνο για τον κεκοιμημένο.

...μιμένων τι θα έπρεπε να έχει κάνει, αλλά είναι και για μας τι πρέπει να κάνουμε και πώς πρέπει να σκεπτόμεθα τη ζωή αυτή και να μην κοπτόμεθα και τα θεωρούμε ως ανακόλουθα, τυχαία αυτά που γίνονται. Και έτσι είναι τώρα και η φιλοσοφία. Αν κανείς είχε διαβάσει τον Εκκλησιαστή περί ματαιότητος, θα είχε πολλά διδαχθεί. Πολλοί μάλιστα δεν ξέρουν καν αν υπάρχει βιβλίο Εκκλησιαστή στην Παλαιά Διαθήκη.

Εν πάση περιπτώσει, λέγει: «Ποῦ ἐστιν ἡ τοῦ κόσμου προσπάθεια; ποῦ ἐστιν ἡ τῶν προσκαίρων φαντασία; ποῦ ἐστιν ὁ χρυσὸς καὶ ὁ ἄργυρος; ποῦ ἐστιν οἰκετῶν ἡ πλημμύρα καὶ ὁ θόρυβος; πάντα κόνις, πάντα τέφρα, πάντα σκιά».

Αν το σκεφτεί ο άνθρωπος και να φιλοσοφήσει, πόσα δεν γίνονται για να ανεβούνε. ? Τι λέει, να ωφελήσουν αυτά; Πού είναι, λέγει; Πάντα κόνις, πάντα τέφρα, πάντα σκιά. Και είναι αλήθεια, έτσι είναι.

Τώρα όμως, λένε τα προσέξεις, να βοηθήσουμε τώρα. Πώς θα βοηθήσουμε, βγώντας πάλιν προς Αυτόν. Εμείς όμως έπρεπε να έχουμε φιλοσοφήσει και να μην προσέξουμε τα του κόσμου εις βάρος της ψυχής. Και να μην προσέξουμε τα πρόσκαιρα εις βάρος των αιωνίων και να μην φανταστούμε, αλλά να ταπεινωθούμε.

Διότι ούτε ο χρυσός, ούτε ο άργυρος, ούτε η δόξα, ούτε η τιμή, ούτε τα χειροκροτήματα Είναι ικανά να μας βοηθήσουν όταν χωριστεί η ψυχή του σώματος

Μόνον αν επίστευσε ο άνθρωπος σωστά, η ορθή πίστη του και τα ορθά έργα του, μες στο πλαίσιο των δυνάμεών του. Δηλαδή η ορθοπιστία του και η ορθοπραξία του θα είναι τα δύο χέρια που θα τον χειραγωγήσουν, την ψυχή δηλαδή, και θα την παρουσιάσουν στον Χριστό.

Κανένας δεν μπορεί να τον βοηθήσει άλλος. Τα υλικά αυτά, οτιδήποτε κι αν επέτυχε στη ζωή του, δεν μπορούν να παρακολουθήσουν. Και το γνωρίζετε ότι δεν μπορούν να βοηθήσουν ούτε σε αυτή τη ζωή, ούτε στην άλλη, τη μεταθανάτια ζωή.

Είδατε προχτές, δισεκατομμύρια προσφέροντο για να σωθεί ένας άνθρωπος, αλλά ουδείς, δεν μπόρεσε κανένας, δεν περνάει μπροστά στο θέμα αυτό. Μια μεγάλη φιλοσοφία, που αν θέλαμε να αντλούμε και από αυτά που τεκταίνονται γύρω μας και μέσα μας, θα είχαμε να ωφεληθούμε.

Αλλά εφόσον ούτε ο άργυρος ούτε η δόξα ούτε οι τιμές ούτε οι περγαμηνές ούτε τα χειροκροτήματα μπορούν να βοηθήσουν, «Δεῦτε», ελάτε, τι να κάνουμε; Να βοήσουμε, να φωνάξουμε πρὸς τὸν ἀθάνατον Βασιλέα. Τι να Του πούμε; «Κύριε, τῶν αἰωνίων σου ἀγαθῶν ἀξίωσον τὸν μεταστάντα ἐξ ἡμῶν». Θα τον αξιώσω; Έπρεπε να έχει αξιωθεί μόνος του, να έχει τακτοποιήσει τα χαρτιά του. Τόσα χρόνια τον άφησε εις την γην· τι έκανε; Με τι ασχολούνταν; Τι έφτιαχνε αυτός ο άνθρωπος; Έκτιζε τίποτα για πέραν του τάφου ή γκρέμιζε καθημερινώς;

Ή ότι έφτιαχνε το πρωί, τα χάλαγε το απόγευμα και βρισκόταν πάντοτε άκτιστος και απροετοίμαστος. Διότι, λοιπόν, δεν περνούνε αυτά και δεν έχουν καμιά αξία για τη ζωή εκείνη και για το δικαστήριο εκείνο. Καλεί τώρα τους πιστούς, που εμείς πηγαίνουμε, για να μην παρεξηγηθούμε, στο μνημόσυνο. Πηγαίνουμε για να δείξουμε ότι πενθούμε μόνο; Για να βοηθήσουμε τον κεκοιμημένο. Πώς θα ήμασταν νεκροί εμείς οι ίδιοι; Πώς είναι δυνατό να βοηθήσουν; Πρέπει να είσαι ζωντανός για να βοηθήσεις τον νεκρό.

ο Νεκρός. Ο Νεκρός μπορεί να βοηθήσει τον Νεκρόν, δεν μπορεί να το βοηθήσει τον Νεκρόν. Δεύτερο λοιπόν λέει, Βοήθησον με το Αθανάτο Βασιλεί, Κύριε των αιωνίους ο Αγαστών, αξίωσε τον Μεταστάντα Εξημόν, ανάπαυστον αυτό, εν διαγύρω μακαριότητη, στην Αθάνατον μακαριότητη, εκεί που δεν κοιράζεις ποτί, εν διαγύρω μακαριότητη, είναι όλο νιάτα, είναι όλο νέα η ζωή κοντά στον Χριστό, δεν έχει ακμή και παρακμή, είναι πάντοτε φωτεινό το

Στο φωτεινό το μέρος όπου υπάρχει ο Χριστός. Λέγω, λοιπόν, αυτό είναι για τη ματαιότητα του κόσμου τούτου, που πολλοί άνθρωποι, ό,τι και αν επιτύχουν, δεν μπορούν να βοηθηθούν την τελευταία στιγμή. Και είδατε εκείνο που σας έλεγα γρηγορότερα· σφίγγουν τα χέρια τους, βλέπουν, παρακαλούν, κανένας ο βοηθός. Ούτε άγγελοι μπορούν να βοηθήσουν ούτε άνθρωποι μπορούν να βοηθήσουν. Κανείς δεν μπορεί να βοηθήσει σε εκείνη τη φρικτή στιγμή που χωρίζεται ο άνθρωπος εκ της αρμονίας. Έτσι, έχει ένα άλλο ωραίο τροπάριο, που πάλι και αυτό φέρνει τον άνθρωπο σε φιλοσοφία αφενός, πώς πρέπει να σκέφτεται, και σε μια άλλη πίστη αφετέρου, που πρέπει να πιστεύει απόλυτα. Λέει: «Ἐμνήσθην τοῦ προφήτου βοῶντος». Θυμήθηκα, λέει, τι έχει πει ο προφήτης. Τι έχει πει; «Εγώ είμαι γη και σποδός». Είμαι χώμα, είμαι στάχτη, είμαι λάσπη. Ποιος το πιστεύει από μας; Δεν θέλουμε να το πιστέψουμε αυτό το πράγμα.

Ο Θεός με την πανσοφία του μας έφτιαξε από χώμα. Μπορούσε να μας φτιάξει από χρυσό, μπορούσε να μας φτιάξει από άργυρο, μπορούσε να μας φτιάξει από σίδηρο, από δεν ξέρω τι.

Εντούτοις όμως δεν μας έφτιαξε, μας έφτιαξε από χώμα. Γιατί; Για την ταπείνωση. Για να μην μπορεί να πει το κόκκινο χώμα στο άσπρο χώμα ή στο μαύρο χώμα: «Ξέρεις τι είμαι εγώ;» Τι είσαι; Εγώ είμαι άσπρο χώμα, εσύ είσαι κόκκινο χώμα, ο άλλος είναι μαύρο χώμα.

Χώμα είσαι, το πιο φτηνό, το πιο εξευτελισμένο είδος της δημιουργίας, που το ρυπαίνεις ό,τι ώρα θέλεις, που το πατάς ό,τι ώρα θέλεις, που το κάνεις ό,τι ώρα θέλεις. Δεν έδωσε, λοιπόν, καμία άνεση, άνεση.

Διότι είναι εκείνο που λέγει στη Σοφία Σειράχ: «Οὐκ ἐνετείλατο οὐδενὶ ἀσεβεῖν καὶ οὐκ ἔδωκεν ἄνεσιν οὐδενὶ ἁμαρτάνειν». Δεν τον προίκισε τον άνθρωπο· ούτε από κατασκευής ακόμη τον επροίκισε, αφού δεν τον έφτιαξε από ένα μέταλλο που να είχε κάποια αξία.

Και εντούτοις, ο άνθρωπος δεν θέλει να το πιστεύσει αυτό το πράγμα. Ο προφήτης, λοιπόν, εδώ, ο Αβραάμ, είπε: «Τόλμησα», λέει, «εγώ το χώμα, εγώ η σποδός, εγώ η στάχτη, να μιλήσω». «Ἐμνήσθην», λοιπόν, το παίρνει ο υμνωδός, λέει, τώρα, λέει, θυμήθηκα ότι εγώ είμαι, όπως λέει ο προφήτης σου, γη και σποδός.

«Καὶ πάλιν κατενόησα ἐν τοῖς μνήμασι», και πάλιν πήγα και κοίταξα, που πολλοί μας δεν πηγαίνουν, φοβούνται να βγουν στο κοιμητήριο. Κατενόησα ἐν τοῖς μνήμασι καὶ εἶδον. Πήγα εκεί από κοντά να φιλοσοφήσω.

Κατενόησα, όχι απλώς εννόησα. Αλλά κατενόησα, εχώνεψα το μυστήριο. Εχώνεψα τη ματαιότητα του κόσμου αυτού. Και πολιτεύομαι κατά κάποιον τρόπο. Και τι είδες εκεί και κατενόησες; Είδον τα οστά τα γεγυμνωμένα και είπον: άρα τις εστί, βασιλεύς ή στρατιώτης, ή πλούσιος, ή πένης, ή δίκαιος, ή αμαρτωλός;

Κόκαλα, λέει, είδα, οστά είδα, και του βασιλιά λείψανα. Και του στρατιώτου, και του φτωχού, και του αξιωματούχου, και του μορφωμένου, και του αδαούς. Λείψα να είδα, και φιλοσόφισσα λέει Βρε, άρα εδώ περνά ο οδοστρωτήρας, εδώ δεν έχει πάνω και κάτω.

Εδώ είμαστε όλοι όμοιοι, και το φιλοσόφησα. Όμως εμείς αυτό δεν το έχουμε τόσο σοβαρά υπόψη. Η κενοδοξία η δικιά μας και η φαντασία μας ότι κάτι πρέπει να ξέρουμε, ότι κάτι ξέρουμε και ότι αξίζουμε, πολύ φταίνε.

Και το πρόγραμμα της κηδείας των ακόμη αφήνουν πίσω. Θα μου βάλεις αυτές τις παντούφλες, θα με θάψεις εκεί, θα φέρεις δεσπότη. Ξέρω εγώ, θα φέρεις παπά ή θα κάνεις εκείνο. Θα γράψεις αυτό στον τάφο μου, θα κάνεις το άλλο.

του τάφου.

Και κάτι τέτοια. Καταλαβαίνετε πόση βρώμα και δυσωδία είναι στα μάτια του Θεού. Και φύγει και πεθάνει αυτή τη στιγμή ο άνθρωπος αυτός, με αυτόν τον εγωισμό, πού να παρουσιαστεί; Πού να παρουσιαστεί μπροστά, εκεί που πρέπει να παρουσιαστεί;

Φιλοσοφία, λοιπόν, η μεγάλη από εδώ, από αυτά που βλέπουμε στον τάφο. Γιατί το κοιμητήριο είναι η μεγάλη φιλοσοφία. Αν ο άνθρωπος ήθελε, όχι μια φορά την ημέρα, όχι μια φορά την εβδομάδα, δυο φορές το μήνα να περνούσε από τα κοιμητήρια και να έβλεπε εκεί, θα ερχόταν στον εαυτό του και δεν θα ήταν αυτός που ήταν.

Θα προτιμούσε να είναι θύμα εις τον κόσμο αυτόν και ουδέποτε θύτης, ούτε με το χέρι, ούτε με τη γλώσσα, ούτε με το μυαλό καν. Διότι εμείς, διότι δεν μπορούμε να δικάσουμε με το χέρι, δικάζουμε με λόγο ή δικάζουμε με το νου. Μέσα μας τον έχουμε, δικάζουμε με το νου. Δεν το κάναμε ποτέ αυτό το πράγμα.

Θα ήμεθα ταπεινοί. Θα βάζαμε τον εαυτό μας πάντοτε τελευταίο. Όμως δεν το κάνουμε αυτό το πράγμα. Οποιαδήποτε θέση αν έχουμε, πάντοτε βλέπουμε κατωτέρους μας. Δεν θα πρέπει έτσι ο άνθρωπος; Γι' αυτό λέει, αν θέλεις να φιλοσοφήσεις, θα πας εκεί πέρα στα μνήματα και θα δεις εδώ: πού είναι ο βασιλιάς, πού είναι ο στρατιώτης, πού είναι ο πλουσιός, πού είναι ο πένης, πού είναι ο δίκαιος, πού είναι ο αμαρτωμένος;

Γι' αυτό έλεγε ο καημένος αυτός που σας έλεγα ένα βράδυ εδώ. Ο εισπράκτορας που του λέει: «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;» Του είπε: «Νεκροταφείο είμαι εγώ, να ξέρω ποιος είσαι; Εκεί όταν πάμε, θα σου πω ποιος είσαι.

Εδώ μου κάνεις τον παλικάρα. Τηλεφώνησέ με, σχολάω από τη δουλειά μου. Αλλά όταν θα πεθάνουμε, στο νεκροταφείο, τότε να μου πεις ποιος θα είσαι». Αυτό του το λέει λοιπόν εδώ πέρα. «Βλέπων», λέει, «τὰ ὀστᾶ τὰ γεγυμνωμένα, εἶπον…» Και κάτω από αυτό οι άνθρωποι, διότι βλέπουν οστά γυμνωμένα, σκόρφια πολλάκις, σκύλοι να τα γλύφουν ή να τα τρώγουν ή στα λιπάσματα να τα πουλάνε οι νεκροθάφτες και να γίνονται λίπασμα, έχουν τη γνώμη ότι δεν υπάρχει Ανάσταση.

Τα κοιμητήρια, αγαπητοί μου, και η φύλαξη των λειψάνων των ανθρώπων έπρεπε να είναι καλύτερα από τα σαλόνια μας. Εδώ στας πόλεις, εξαιτίας επιχειρήσεως, είναι ορισμένοι που εκμεταλλεύονται και αυτό το πράγμα και κάνουν αυτούς τους στολισμούς και βλέπουμε ότι κάτι γίνεται εδώ μέσα.

Εάν πάτε σε χωριά, θα φρίξετε με το τι συμβαίνει, πώς είναι εκεί χορταριασμένα, φίδια, σκύλοι, ζώα μέσα και επάνω στα μνήματα, και λείψανα πολλάκις για δέκα ή είκοσι χρόνια επί των μνημείων.

Το λείψανο κατ' εξοχήν του χριστιανού είναι περιουσία του Χριστού.

Είναι θρεμμένο και ποτισμένο με το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Και ξέρετε πώς τα φοβάται ο σατανάς τα λείψανα, ε! Ότι οι Ιβραίοι μάλιστα πίστευαν ότι επί του λειψάνου, κατά κάποιον τρόπο, φρουρεί η ψυχή.

Γι' αυτό τα λείψανα θαυματουργούν, έχουν χάρη. Δεν ξέρεις λοιπόν τίνος είναι αυτό το λείψανο που το πετάς. Πρέπει με πολλή προσοχή, κατά την ανακομιδή των λειψάνων, που έχει η Εκκλησία μας τάξη να γίνεται στα τρία χρόνια, μήπως κανείς μείνει τυμπανιαίος, άλιωτος, εξαιτίας κατάρας ή αφορισμού, για να τον διευκολύνει το υπόλοιπο, ό,τι έχει η Εκκλησία πάλι για να διαλυθεί.

Θα πρέπει να γίνεται μετά προσοχής και, ει δυνατόν, τα λείψανα έπρεπε να τα έχουμε σπίτι, των ανθρώπων μας. Αλλά εμείς φοβόμαστε τους νεκρούς. Τους ζωντανούς να φοβάσαι· τους νεκρούς δεν φοβάσαι, δεν σου κάνουν ποτέ κακό οι νεκροί.

Τους ζωντανούς να φοβάσαι· αυτοί μπορεί να σε βάλουν στο χέρι, αυτοί μπορεί να σου κάνουν ζημιά. Οι νεκροί όχι. Δηλαδή, το λέγω αυτό από της πλευράς

Τι τιμή θα έπρεπε να έχω εκεί το κασονάκι με τα λείψανα του πατέρα μου, ότι έχω τον πατέρα μου εκεί μέσα, και μίαν ημέραν αυτός θα τα πάρει αυτά τα λείψανα και θα ξαναγίνει άνθρωπος, να περπατήσει όπως θα περπατήσω κι εγώ. Αλλά ποιος το πιστεύει αυτό το πράγμα; Είμεθα χριστιανοί Ορθόδοξοι. Αυτά μας τα έχει γράψει και τα έχει γράψει, λέει, για να πιστέψετε, και πλανώμεθα μη ειδότες τας γραφάς. Θα έπρεπε να έχω περισσότερο σεβασμό στο θέμα αυτό και μεγαλύτερο καθήκον.

μετέπειτα καθοδήγησης στους επερχομένους, πώς και αυτοί να ενεργήσουν για μας.

Θυμόσαστε, και οι παλαιοί έδιναν εντολή να πάρουν το λείψανό μου και να το μεταφέρουν εκεί. Ο Ιωσήφ, παραδείγματι, ο Μωσής κ.λπ., να μεταφερθούν. Να μην είναι σε ξένο μέρος, να πάνε στις πατρίδες, στο μέρος.

Το θέλαν να είναι κοντά τους, να είναι μαζί με τους άλλους. Εκεί που θα προσευχηθούν, εκεί που θα ανάψουν ένα καντήλι επάνω, θα κάνουν μια ομολογία πίστεως περί την Ανάσταση. Εκεί που θα ανάψουν ένα κερί, που θα πάνε έναν παπά να διαβάσει ένα τρισάγιο.

Αυτό θα έπρεπε και εμείς να το κάνουμε και να το ξέρουμε.

Φιλοσοφία, λοιπόν, λέγω, μεγάλη απάνω στα ωστά αυτά. Εμείς τα βλέπουμε ξερά. Ποιος πήγε από εκεί και μου λέει σε μένα «ξερά»; Αυτό το λέγανε κι άλλοι. Γι' αυτό έχει πει την προφητεία εκείνη. Κάποτε άλλοτε έχουμε ερμηνεύσει, έχουμε κάνει ειδικό μάθημα σε αυτό προ ετών.

Η οποία προφητεία είναι από τον Εζεγίλ αν ετοιμήσετε από το 30ο έγνομο κεφάλαιό του Στήπος 1.14 Είναι εκεί η προφητεία που διαβάζει η Εκκλησία μας. Για να μας υπενθυμίσει τι εργασία έκανε ο Χριστός όταν κατέβη στον Άδη.

Και τι εργασία έκανε όταν ανέβη στο Σταυρό. Την αναγινώσκει μετά την επιστροφή του Επιταφίου.

Επιταφίου. Όταν εισέλθει ο Επιτάφιος στη Μεγάλη Παρασκευή, αναγινώσκεται αυτή η προφητεία περί των οστών και περί της αναστάσεως των οστών. Ότι αυτά τα οστά μιαν ημέρα θα συναρμολογηθούν και θα ξαναπαρουσιάσουν άνθρωπον. Αυτή πρέπει να είναι η πίστη. Και να μην λέει ο άλλος: «Έχασα εγώ τον άνθρωπό μου, έχασα εγώ το παιδί μου ή έχασα εγώ τη γυναίκα μου ή έχασα εγώ, ξέρω εγώ, τον αδελφό μου». Δεν έχασες. Δεν είναι αντικείμενο για να χαθεί. Οπουδήποτε.

Οπουδήποτε και αν είναι, οπουδήποτε και αν απέθανε, οπουδήποτε και αν εκοιμήθη, οπουδήποτε και αν, μα και αν τον κατεσπάραξαν θηρία, μα και αν τον κατεβρόχθισαν ψάρια στη θάλασσα, οπουδήποτε και αν είναι.

Δεν είναι χαμένος. Υπάρχει η ύλη. Άλλαξε σχήμα. Άλλαξε όψη. Υπάρχουν τα μόρια, τα οποία μίαν ημέρα, εν κελεύσματι Θεού, θα φωνάξει η σάλπιγγα του Θεού και θα ξανασυναρμολογιστούν. Και μας το έχει πει. Δεν ήταν μόνο γνώμη απελπιστική δικιά μας τώρα, που δεν επιτρέπεται, ήταν και αυτών γνώμη, που αυτοί κατά κάποιον τρόπο δικαιολογούνται, γιατί δεν ήξεραν οι άνθρωποι.

Εμείς όμως δεν έχουμε δικαίωμα να μην ξέρουμε σήμερα αυτά τα θέματα. Εμείς τα ξέρουμε, μας τα έδιδαξε, μας τα κήρυξε και θα πρέπει να μην τα απιστούμε. Λέγει, λοιπόν, εκεί πέρα, σας διαβάζω αυτό το κομμάτι, το γνωστό, το τίνα τρόπον αυτά τα γεγυμνωμένα που κατείδε αυτός εις τον τάφον θα ξαναγίνουν άνθρωποι μια ημέρα.

καὶ τοῦτο ἦν μεστὸν ὀστέων ἀνθρωπίνων

Και τον πήγε σε μια πεδιάδα μεγάλη, η οποία ήταν κατάμεστη από οστά. Και περιήγαγέν με επ' αυτά κυκλόθεν κύκλῳ. Τον πήρε και τον γύρισε γύρω γύρω να τα ιδεί από κοντά.

Και ιδού πολλά σφόδρα επί προσώπου του πεδίου, γεμάτο από οστά, αυτό το πεδίο είναι εκεί. Και ιδού ξηρά σφόδρα· δεν υπάρχει ζωή, ικμάδα, τίποτα απάνω, κατάξερα. Και είπε προς με: «Υιέ ανθρώπου, ει ζήσεται τα οστέα ταύτα;» Τι λες, του λέγει, αυτά τα ξερά μπορούν να ζήσουν, τα οστά; Από ταπείνωση αυτός ο καημένος είπε: «Μη σας εκφέρω μία γνώμη.»

Αυτός όμως δεν εξέφερε γνώμη και είπε: Κύριε, σύ επίστητα αυτά, τι ρωτάς εμένα, τι ξέρω εγώ από αυτά τα πράγματα Εσύ γνωρίζεις. Αν μπορείς; Αν εσύ θέλεις, τα πάντα μπορείς. Εμένα ρωτάς να εκφέρω γνώμη;

Καὶ εἶπε πρός με· προφήτευσον ἐπὶ τὰ ὀστᾶ ταῦτα. Πήγαινε να τους μιλήσεις και να τους κάνεις μια προφητεία γι’ αυτά τα οστά. Καὶ ἐρεῖς αὐτοῖς· τὰ ὀστᾶ τὰ ξηρά, ἀκούσατε, όχι εμένα, λόγον Κυρίου. Τι λέει ο Κύριος για σας;

Τάδε λέγει Κύριος τοῖς ὀστέοις τούτοις. Τι τους λέει; Ἰδοὺ ἐγώ, ο Κύριος δηλαδή, ο Θεός, φέρω εἰς ὑμᾶς πνεῦμα ζωῆς. Θα σας ζωοποιήσω, θα σας ζωντανέψω, όπως λέμε, μια μέρα. Καὶ δώσω ἐφ’ ὑμᾶς νεῦρα, προσέξετε, οστά, νεύρα, είναι τα σενάζια που βάζουμε για να σταθεί το οικοδόμημα. Αν δεν υπήρχαν νεύρα, ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε να κινηθεί καν. Και για να σταθούνε και οι άνθρωποι και τα άλλα, ώστε σε αυτά τα καλαμάρια και σε αυτές τις σουπιές έχει μέσα κάτι· το άλλο έχει σαν ζελατίνη, το άλλο έχει σαν ένα φελιζόλ μέσα της σουπιάς, για να μπορεί και να πλέει αλλά και να μπορεί να σταθεί στην επιφάνεια ελαφρώ. Όλα ἐν σοφίᾳ.

Αλλά ποιος θα προσέχει αυτά τα πράγματα, να φιλοσοφήσει και να πει «Μέγας εἶ, Κύριε»; Και θα δούμε αυτά τα έργα. Ποιος μπορεί να τα καταλάβει αυτά; Γιατί, τα προσέχουμε εμείς; «Καὶ δώσω ἐφ’ ὑμᾶς νεῦρα»· με τη σειρά τα πηγαίνει, οστά, νεύρα, «καὶ ἀνάξω ἐφ’ ὑμᾶς σάρκας», και θα το γεμίσω μέσα έπειτα με σάρκα.

Καὶ ἐκτενῶ ἐφ᾿ ὑμᾶς δέρμα, και θα σας καλύψω έπειτα από πάνω και θα σας κάνω δέρμα. Τι θα λείπει τώρα; Θα λείπει το πνεύμα, διότι το να έχεις οστά, το να έχεις νεύρα, το να έχεις σάρκα, το να έχεις δέρμα, με αυτό δεν βγαίνει τίποτα.

Θα είσαι ο Αδάμ πριν σε εμφυσίσει για να αλλάζεις ζωή να σκοτήσεις επάνω, αναδημιουργία κάνει Και δώσω πνεύμα μου εσύ μας και θα σας δώσω ρε και πνεύμα να σκοτήσετε εσύ μας Και ζήσεστε και γνώσεστε ότι εγώ είμαι η Κύριος Τόσα καταλάβετε ότι είμαι εγώ, το πιστεύετε λέει αυτό που έχω. Αυτό θα πάω να τους πείτε.

Και προεφήτευσα καθώς ἐνετείλατό μοι Κύριος. Πήγα και έκαμα κήρυγμα στα οστά αυτά.

Καὶ ἐγένετο φωνὴ ἐν τῷ ἐμὲ προφητεύειν. Και τη στιγμή εκείνη που τους έλεγα τα λόγια που μου είπε, ότι αυτό και αυτό θα γίνει σε εσάς, οστά ξηρά. Καὶ ἰδοὺ σεισμός. Έγινε ένας σεισμός. Σαν να έπιασε το πεδίο αυτό και να το κούνησε.

Ἰδοὺ σεισμός, καὶ προσήγαγε τὰ ὀστᾶ, ἑκάτερον πρὸς τὴν ἁρμονίαν αὐτοῦ. Τα έφερε και τα συναρμολόγησε το καθένα και πήγε στη θέση του. Και έγιναν δηλαδή οι σκελετοί, όπως τα λέγαμε. Καὶ εἶδον, και κοιτούσα εγώ, καὶ ἰδοὺ ἐπ᾿ αὐτὰ νεῦρα καὶ σάρκες ἐφύοντο καὶ ἀνέβαινεν ἐπ᾿ αὐτὰ δέρμα ἐπάνω.

Βάζει, λέει, κατά σειράν: οστά, νεύρα, σάρξ, δέρμα, καὶ πνεῦμα οὐκ ἦν ἐν αὐτοῖς. Ήταν κάτω χωρίς να είναι πνεύμα. Καὶ εἶπεν πρός με· προφήτευσον, υἱὲ ἀνθρώπου, προφήτευσον ἐπὶ τὸ πνεῦμα καὶ εἰπὸν τῷ πνεύματι· τάδε λέγει Κύριος· ἐκ τῶν τεσσάρων πνευμάτων ἐλθὲ καὶ ἐμφύσησον εἰς τοὺς νεκροὺς τούτους καὶ ζησάτωσαν. Καὶ ἐπροφήτευσα καθὼς ἐνετείλατό μοι καὶ εἰσῆλθεν εἰς αὐτοὺς τὸ πνεῦμα ζωῆς.

Έστησαν επί των ποδών αυτών, συναγωγή πολλή σφόδρα.

Αυτό θα γίνει. Αυτό που λέγει, αυτό που γράφει, αυτό που υπενθυμίζει, αυτό θα γίνει. Είτε το πιστεύουμε είτε δεν το πιστεύουμε. Δεν πρέπει να ρωτήσει κανένας. Ξυπνάδες δεν έχει από ανάγκη κανένας ο Θεός.

Αυτό θα γίνει που γράφει. Καὶ ἐλάλησεν Κύριος πρός με λέγων· Υἱὲ ἀνθρώπου, τὰ ὀστᾶ ταῦτα πᾶς ὁ οἶκος Ἰσραήλ. Καὶ αὐτοὶ λέγουσιν· ξηρὰ γέγονεν τὰ ὀστᾶ ἡμῶν, ἀπόλωλεν ἡ ἐλπὶς ἡμῶν, διαπεφωνήκαμεν. Ξερά τώρα κόκαλα, μου λες εμένα, θα ζήσουν αυτά; Έτσι λένε, λέει, έτσι έλεγαν αυτοί τότε.

Διὰ τοῦτο προφήτευσον καὶ εἰπὸν πρὸς αὐτούς· τάδε λέγει Κύριος· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀνοίγω τὰ μνήματα ὑμῶν καὶ ἀνάξω ὑμᾶς ἐκ τῶν μνημάτων ὑμῶν. Θα ανοίξω τους τάφους, λέει, εγώ και θα σας βγάλω επάνω. Καὶ γνώσεσθε ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος, ἐν τῷ ἀνοῖξαί με τὰ μνήματα ὑμῶν.

Να το πρόσεχαν αυτό οι σπουδαστές των Γραφών, οι ασπούδαστοι. Εφόσον λέγει ότι, αν ανοίξει τους τάφους, είναι ο Κύριος, είναι ο Θεός δηλαδή. Δεν άνοιξε τάφους ο Χριστός; Δεν γίνεται λοιπόν Θεός; Δεν πιστεύετε, λέει, σε μένα.

Καλώς. Στα έργα μου τουλάχιστον δεν πιστεύετε; Απ' το έργο του αποδεικνύεται η Θεότης του Ιησού. Και αυτό μόνο το εδάφιο είναι αρκετό να τους ανατρέψει, που απορρίπτουν τη θεότητα του Ιησού. Εγώ συλλέγω λέει, να βγεις έξω, δεν το λέει ο πατέρας μου, εγώ συλλέγω, Λάζαρε, να βγεις έξω, εγώ συλλέγω, Νεανίσια, εγώ συλλέγω, Χούμη, σήκω επάνω, εγώ συλλέγω.

Ο Πέτρος παρακάλεσε τον Θεό, ο Παύλος γονάτισε κάτω, ο Ηλίας παρακάλεσε τον Θεό, ο Ελισσαίος παρακάλεσε τον Θεό. Αυτός λέει: «Εγώ σοι λέγω, εγώ είμαι το αφεντικό, εγώ είμαι η Ανάσταση, εγώ είμαι η ζωή».

Φωτική είναι και η αξίωση του Χριστού. Αλλά υπάρχουν λέπια στα μάτια, εγωισμού και συμφέροντος. Γι' αυτό ακριβώς δεν ξέρουμε το θέμα αυτό. Αυτό λοιπόν εδώ πέρα με το θέμα των οστών, που πολλοί άνθρωποι απελπίζονται όταν δούνε λείψανα ή όταν δούνε ότι ο προσφιλής σου είναι σε ένα σακουλάκι πλέον, νομίζουν ότι χάθηκε η υπόθεση.

Όχι, δεν χάθηκε η υπόθεση. Οπουδήποτε και αν πάει ο άνθρωπος, θα αναστηθεί. Διαβάστε στην Αποκάλυψη: «Και εδωκεν η θαλασσα τους νεκρους τους εν αυτη, και ο θανατος και ο αδης εδωκαν τους νεκρους τους εν αυτοις».

Δηλαδή, με οποιονδήποτε θάνατον κι αν ο άνθρωπος έφυγε του κόσμου τούτου, όλοι θα διαταχθούν να προσκομίσουν ό,τι έλαβαν. Η θάλασσα θα φέρει ό,τι έχει μέσα από ανθρώπινα σώματα, το βουνό, τα πάντα. Θα δώσουν για την κοινή ανάσταση. Αυτό πρόκειται να γίνει εδώ.

Μη φοβείται κανείς και μην απελπίζεται. Είναι παρηγορητικό, αρκεί όμως να το προσέξει ο άνθρωπος, να μην αδιαφορήσει. Πιο κάτω, στο άλλο του τροπάριο, ομολογεί ότι εγώ που τώρα έρχομαι προς εσένα, ψυχικός και σωματικός, θα πάω από εκεί που ελήφθημεν, στη γη.

«Ἀρχή μοι καὶ ὑπόστασις, τὸ πλαστουργόν σου γέγονε πρόσταγμα». Και από το ότι ήρθα στο είναι και ότι έγινα κάτι, αυτό δεν το οφείλω στη δύναμή μου, το παραδέχομαι, αλλά σε ένα πρόσταγμα του Πλαστουργού. «Βουληθεὶς γὰρ ἐξ ἀοράτου τε καὶ ὁρατῆς με ζῳουργῆσαι φύσεως»: από πνεύμα αόρατον, ψυχήν αόρατον, και από χώμα υλικόν ορατόν, σώμα ορατόν· από το ορατό και το αόρατο συνέπηξε φύση, να με κάνει ένα λογικό ζώον.

Γήθεν μου τὸ σῶμα διέπλασας — και από γη μού έφτιαξες το σώμα — δέδωκάς μοι δὲ ψυχήν — και μου έδωσες ψυχή — τῇ θείᾳ σου καὶ ζωοποιῷ ἐμπνεύσει.

Δια της εμπνεύσεως και δια της εμφυσήσεως με έκανες υλικόν και πνευματικόν. Με έκανες από χώμα στο σώμα και μου έκανες και έδωσες και την ψυχή. Θα έχετε διαβάσει σε ένα μέρος, έχει δύο περιπτώσεις, και θα ήθελα στο σημείο αυτό να το προσέξουμε.

Πολλές φορές ομιλούμε εδώ και λέμε: οι άνθρωποι οι οποίοι απορρίπτουν τον καρπόν της κοιλίας τους, σε οποιαδήποτε ηλικία, έστω και μιας ώρας αν είναι, εγκληματούν εκ προμελέτης. Σε ψυχήν αθάνατον, σκανδαλίζονται, σοκάρονται, είναι ζωντανή ύπαρξης Αν δεν είναι ζωντανή, άφησέ τη. Δεν την αφήνεις, γιατί είναι ζωντανή και θέλεις να την κάνεις νεκρά.

Πώς ενεργεί ένας νόμος του Θεού; Τι βάζετε εσείς οι άνθρωποι στον άνθρωπο; Το σώμα. Και τι βάζει ο Θεός; Το πνεύμα. Δυνάμει Θεού, η ψυχή δημιουργείται εκεί μέσα. Θα πρέπει να έχετε βρει, αν μελετάτε, στον Ζαχαρία, στο 12ο κεφάλαιο, στην Παλαιά Διαθήκη, στίχος 1.

Λέγει: «ἐκτείνων οὐρανὸν καὶ θεμελιῶν γῆν καὶ πλάσσων πνεῦμα ἀνθρώπου ἐν αὐτῷ». Οι Πατέρες λέγουν ότι φτιάχνει, πλάθει την ψυχή μέσα στον άνθρωπο. Και στον Εκκλησιαστή, στο 12ο, στίχος 7, λέει: «Καὶ ἐπιστρέψῃ ὁ χοῦς ἐπὶ τὴν γῆν ὡς ἦν» — το χωματένιο σώμα, από τα τέσσερα στοιχεία απαρτιζόμενο — «καὶ τὸ πνεῦμα ἐπιστρέψῃ πρὸς τὸν Θεὸν ὃς ἔδωκεν αὐτό».

Εδώ λοιπόν το τροπάριο αυτό έχει υπόψη του αυτές τις δύο περιπτώσεις.

Υπάρχουν όμως δύο άλλα εδάφια γύρω από αυτά. Το θέμα του ανθρώπου, λέει, παραδείγματος, ο άνθρωπος είναι κατ' εικόνα και ομοίωσιν του Θεού. Ναι, και ο Δαβίδ λέει: «Αἱ χεῖρές σου ἐποίησάν με καὶ ἔπλασάν με». Με έπλασαν και με εποίησαν.

Τὸ «πλάσσω» ἐπὶ τῆς σαρκός, τὸ «ποιῶ» ἐπὶ τοῦ πνεύματος.

Και όταν λέγει «κατ’ εικόνα», εποιήθη, είναι το θέμα της ψυχής, του πνεύματος, κατ’ εικόνα του Θεού. Ακούστε μια γνώμη του Μεγάλου Βασιλείου. Αυτό είναι παρμένο από την 11η ομιλία στην Εξαήμερο. Λέει, όταν στοχασώμεν εις τον χουν, όπως μιλάμε τώρα, «χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσῃ», ουδέν εστί άνθρωπος. «Όταν επιβλέψωμεν εις τον πλάσαντα Θεόν, μέγας ο άνθρωπος».

Αν πιάσουμε, λέει, και πούμε ότι χωματένιος ο άνθρωπος, δεν είναι τίποτα ο άνθρωπος.

Ότι ο Θεός επήρε αυτό το χώμα και τον έκανε άνθρωπο, τώρα ο άνθρωπος δεν είναι μεγάλο πράγμα, εφόσον είναι του Θεού πλάσμα;

Λοιπόν, δια την ύλη του χοός είναι μηδέν, δια δε την τιμή είναι μέγα. Όσον αυτό το χώμα το ζωοποίησε και το κάνει να μιλάει, να βλέπει, να αισθάνεται, να αγωνίζεται, να χαίρεται, να ψάλλει, να βρίζει.

Μεγάλο πράγμα, λέει, ο άνθρωπος τώρα. Χώμα, αλλά αυτός το αξιοποίησε, το έκαμε έτσι που να έχει μεγάλη αξία. Προσέξτε πόσο ωραία το λέει.

Δε έλαβεν ο Θεός τον χούν και έπλασε τον άνθρωπον, την έσυπον, το έπλασε, λέγει η Γραφή, δια το σώμα. Το δε «εποίησε» δια την ψυχήν, το οποίο είναι αληθέστατο. Διότι εκεί που είπε η Γραφή «καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν», τότε είπε το «εποίησεν».

Όταν δε περί της σωματικής υποστάσεως διηγείται, λέγει το «έπλασε», την οποία διαφοράν ποιήσεως και πλάσεως και ο Ψαλμωδός μας διδάσκει. Αἱ χεῖρές σου ἐποίησάν με καὶ ἔπλασάν με. Όθεν εποίησεν τον έσω άνθρωπον, την ψυχήν, έπλασε δε τον έξω, το σώμα.

Ότι η πλάσις εις τον πηλόν αρμόζει, η δε ποίησις εις το κατ' εικόνα αρμόζει.

Τοποθετημένο, ωραίο. Εμείς όμως, διότι δεν το καταλαβαίνουμε καν αυτό το θέμα, γι' αυτό ακριβώς και δεν το συζητούμε. Ευχαριστούμε. Έχει και ωραία ακόμη, πάλι ο Μέγας Βασίλειος, απάνω σε αυτό το τι έπλασε κλπ. και αναφορικώς με τη χρονολογία που αυτός, δηλαδή, έπλασε, ένωσε, έφτιαξε τον άνθρωπο και πνεύμα και σώμα. Αυτός έχει κανονίσει πότε θα φύγει ο άνθρωπος από εδώ, γιατί ορισμένοι θα ήθελαν να μείνουν όσο αυτοί ήθελαν και δυσανασχετούν πολλές φορές.

Αν ο Θεός έβαλε το χέρι και πήρε κάποιον, που τουλάχιστον στις ημέρες μας δεν βάζει ο Θεός το χέρι του, οι περισσότεροι αποθνήσκουν από αυτοκτονία. Και αν δεν βγάλει το πιστόλι, εφόσον μεθάει, με το αυτοκίνητο χτυπάει στην κολώνα πάνω, ο άλλος πέφτει στο βάραθρο, ο άλλος πέφτει απ’ τον αέρα, ο άλλος ξέρω εγώ τι κάνει.

Περισσότεροι είμαστε αμεθενωτές, δεν μας καλεί αυτός. Εδώ μιλεί για τους ανθρώπους που φυσικά αποθνήσκουν, που βάζει ο Θεός το χέρι του να τον πάρει. Που βλέπεις, παίρνει το μωρό, παίρνει το νέο, παρότι δεν έκαμε καμιά τρέλα, και προσέξτε λοιπόν.

Αυτό, λέγει, είναι δικό του, αυτός το έπλασε και αυτός έχει κανονίσει. Και έχει μια ωραία εκεί, κύριε Λασκαλή, που την επιστράτευσα, και να σας τη μεταφέρω και εσάς. Λέγει: «Ὁ πλάσας ἡμᾶς, καὶ ψυχὰς καὶ σώματα, Θεός, ἤδη ἀπέδωκε ἑκάστῃ ψυχῇ τοῦ βίου διαγωγήν». Αυτός, λέει, που και το ένα και το άλλο και μας έφτιαξε, αυτός έδωσε στον καθέναν.

Και άλλους όρους έπηξε τη εξόδω, γι' αυτούς κανόνισε κάπως αλλιώς πρέπει να φύγουν. Τον μεν γαρ επί πλείον παραμείναι τη παρουσία της σαρκός οικονόμησε, να μείνει πολλά χρόνια, να πάει 100, να πάει 200, ξέρω εγώ.

Τὸν δὲ θᾶττον ἀπολυθῆναι τῶν δεσμῶν τοῦ σώματος διατάσσει, σ’ αυτόν που πρέπει να φύγει γρήγορα. Σε έναν άλλον που δεν είναι νέος, λέει, να φύγει γρήγορα. Κατά τους αρρήτους της σοφίας αυτού και της δικαιοσύνης λόγους.

Αυτός ξέρει γιατί, εμείς δεν ξέρουμε γιατί. Και έρχεται ένας άλλος δίπλα και λέγει.

Είτε νέος φύγει ο άνθρωπος εκ του κόσμου τούτου είτε ηλικιωμένος, εμείς σε όλες τις περιπτώσεις πρέπει να χαίρουμε. Μα έχετε προσέξει τι έχουμε βγάλει εμείς; «Για δες καιρό που διάλεξε ο Χάρος να σε πάρει! Τώρα π’ ανθίζουν τα κλαριά και βγάζει η γης χορτάρι». Λες και είναι ζώο, θα πάει βοσκητό τώρα που βγαίνει το χορτάρι, έχει άνοιξη.

Εσύ θα πας να φας το χορτάρι ή να δεις τα άνθη; Καταλαβαίνετε, λέει, πού τοποθετούμε εμείς αυτό το θέμα. Λοιπόν, αυτός ο πατήρ λέει το εξής — αυτός είναι ο Χρυσόστομος — «δι’ ἑκάτερα χαίρειν»· πρέπει, λέει, για τον θάνατο να χαίρεις.

Αν μεν νέος, ότι ταχέως απηλλάγη των εν μέσω κακών· τον πήρε και δίπλωσε. Αν δε πρεσβύτερος, ότι αυτό που επιθυμούσε το έλαβε πλέον. Λέει, έζησε, έφαγε, ήπιε, είδε και λοιπά και φεύγει. Ούτε στη μια περίπτωση, λέει, πρέπει να λυπηθεί, ούτε στην άλλη.

Αλλά εμείς, διότι ήρθαμε εδώ για να μείνουμε, δεν ήρθαμε για να φύγουμε εμείς. Κανένας δεν το πιστεύει αυτό το πράγμα. Και αυτοί που κόπτονται για τους προσφιλείς και λοιπά και δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς αυτούς και χωρίς αυτούς.

Είναι ψέματα αυτά. Ψέματα του εσχάτου βαθμού. Που, ενθυμείστε μια περίπτωση σας έλεγα, έκανε ο Μέγας Βασίλειος μια κηδεία και η χήρα εκόπτετο, τον ανάγκασε να σταματήσει την ακολουθία, και δίνει εντολή, λέει, «Φέρτε την εδώ», και την πήγαν μπροστά. «Τι σου συμβαίνει, τι έχεις; Δεν μπορείς να κάνεις χωρίς τον άντρα σου; Σταμάτησε. Ειδοποιήστε, το μνήμα να γίνει διπλό, να την βάλουμε μέσα, να πάνε μαζί». Σταμάτησε. Ξανακλάψε, ξανακλάψε.

Καταλαβαίνετε, να είμαστε μαζί, αλλά εδώ μαζί, εδώ, όχι εκεί, όχι εκεί, εδώ μαζί, να κάνουμε τα ίδια, εδώ. Τι ήταν η απάντηση; Και σε μια άλλη περίπτωση, είναι αλλιώς το θέμα, δημιουργούν, το ξέρω, ιλαρότητα, αλλά είναι αλήθεια αυτές.

Και σε άλλη περίπτωση απήντησε ως εξής πάλι ο Άγιος αυτός Πατήρ, σε μια μάνα η οποία εκόπτετο. Και έτσι της λέει: «Έλα εδώ, γιατί κλαις; Θνητόν εγέννησες ή αθάνατον; Φωνάζεις ότι σε αδικεί ο Θεός. Ποιο γέννησες;» «Θνητόν», λέει. «Τι το φυσικότερο από το να αποθάνει το θνητό; Κατ’ αρχήν δεν γέννησες κανέναν αθάνατο. Και σε αδικεί ο Θεός;» Και τόσες αναρίθμητες φιλοσοφίες και τόσες φιλοσοφικές σχολές υπάρχουν, αλλά αυτή τη φιλοσοφία του θανάτου δεν την έμαθαμε.

Και όταν δεν ετοιμάζεται κανείς στη φιλοσοφία του θανάτου, καταπνίγεται εδώ, υποφέρει, βασανίζεται και πολλά άλλα επακόλουθα θα υπάρχουν. Στη συνέχεια έχει ένα άλλο, το οποίο είναι το εξής:

«Ἀνάπαυσον, Σωτήρ, ὁ μόνος Ζωοδότης». Να αναπαύσεις, Σωτήρ δικός μας, Ζωοδότα, που μας έδωσες εσύ ζωή. Έχουμε αλήθεια ζωή εμείς από τον Χριστό και το πιστεύουμε: ο Χριστός, ο Ζωοδότης.

Πιστεύουμε ότι ο τάφος του είναι ζωηφόρος, η πλευρά του ζωηφόρος. Πιστεύουμε ότι αυτός είναι η ζωή. Εμείς βλέπουμε τη φυσική ζωή, η οποία συντηρείται με τα υλικά αγαθά, αυτή τη ζωή. Την άλλη ζωή δεν την ξέρουμε εμείς.

Ούτε τη μαθόμεθα, ούτε τη γευόμεθα, μα ούτε και θέλουμε να τη μάθουμε. Γι’ αυτό και βλέπετε πόσο σαβούρα γίνεται ο άνθρωπος να συντηρηθεί εδώ, στη ζωή αυτή. Την άλλη ζωή δεν τη βλέπει. Εδώ όμως ομολογεί ότι είναι δικός μας Ζωοδότης.

Ὃν μετέστησας, ἀδελφὸν ἡμῶν, ἐκ τῶν προσκαίρων. Δυο λέξεις: «μετέστησας», στον οποίο εσύ του έκανες τη μετάθεση, δεν την έκανε μοναχός του. Γιατί πολλοί πάνε και στήσανε την πρώτα. Ήρθανε, ήρθανε, πέρασαν μέσα. Εγώ δεν σας κάλεσα, εγώ δεν σας είπα να φύγετε τόσο γρήγορα. Εσείς τα φτιάξατε και φύγατε τόσο γρήγορα. Ποιος; Ο άλλος που έδωσε το καλαισούζο το πρωί, την ημέρα παθαίνει ο κύριος Βίβας, πέθανε ο καημένος. Τον πήρε ο Θεός; Τον πήρε ο Θεός ή τον πήρε ο Τύρναβος; Ο Τύρναβος τον πήρε.

Δεν πήγαινε στον Κύριο, δεν τον πήρε ο Θεός, καταλαβαίνετε. Εδώ λοιπόν λέγει «Ὃν μετέστησας», γι’ αυτόν που εσύ έβαλες το χέρι σου. «Ὃν μετέστησας», αυτός έκανε τα σωστά. Πρόσεχε: «Μετέστησας εσύ, ἀδελφὸν ἡμῶν, ἐκ τῶν προσκαίρων».

Τι είναι πίσω από τα πρόσκαιρα; Με διπλή φάση υποτίθεται: εκ των προσκαίρων, πού; Προς τα αιώνια. Τα πρόσκαιρα προϋποθέτουν και αιωνιότητα.

«Ανάπαυσον», λοιπόν, σε παρακαλούμε. Σ’ αυτό καλείται ο λαός που πηγαίνει στην κηδεία, ο λαός που πηγαίνει στο μνημόσυνο: να παρακαλέσουν τον Σωτήρα και Ζωοδότη τους· «Αυτόν τον οποίον εσύ μετέστησες, ἀδελφὸν ἡμῶν». «Ἀδελφὸν ἡμῶν», γιατί ο κάθε άνθρωπος δεν είναι αδελφός, για να ’ναι ο άνθρωπος αδελφός από αυτούς που λέγει εδώ.

Εδώ δεν ομιλεί για τον ομομήτριο, αυτόν που έρχεται εκ της ιδίας δελφύος, από την ίδια κοιλιά. Δεν είναι αυτός ο αδερφός που λέει εδώ. Μπορεί εγώ να έχω πέντε αδέρφια και αδερφό να μην έχω. Και μπορεί κανέναν αδερφό να μην έχω και χίλιους αδερφούς να έχω.

Εδώ είναι αυτούς που μιλεί, για τους αδερφούς οι οποίοι αναγεννήθησαν εκ του βαπτίσματος, που έρχονται από την κολυμβήθρα, από την πνευματική μητέρα και τρέφονται από το στήθος της Εκκλησίας, το Άγιο Ποτήριον.

Αυτούς τους αδερφούς, τους αδερφούς εν Χριστώ, μιλεί εδώ, που πήρες από την Εκκλησία, μέσα από τους αδελφούς μας, αυτόν, που μας εγέννησε η ιδία κολυμβήθρα.

Πολυβίτρα που ελίσαμε τα σιδεία σοδείνας όπως λέει ο Δίος Χριστός στο Μωσέντο Βαπτίσματη Αυτό λοιπόν των αδελφών των οποίων μετέθεσε από εδώ δεν έπαθε τίποτα Απλώς κατέθεσε ένα γραμμάτιο που όφιλε το σώμα εδώ Άφησε ένα τσούφιο κάτω και έφυγε από εκεί Αύριο θα ξανά το πάρει αυτό και καινούργιο μάλιστα Εδώ μπορεί να το άφησε με καρκίνο ή με βημηματίωση Αύριο θα το πάρει γέστατο και θα ζει στην αιωνιότητα αυτό λοιπόν με τέσσερας αδελφών ημών εκ των προσχένων κράζοντα δόξαση

Σε δοξάζουμε γι’ αυτό που έκανες. Ούτε πενθούμε, ούτε το σπίτι κλείνουμε, ούτε τα κάδρα γυρίζουμε, ούτε το γλυκό το κρύβουμε, ούτε δεν δεχόμεθα, ούτε στην εκκλησία σταματάμε να ερχόμαστε. Όχι! Δόξα σοι! Πολύ σωστά το έκανες! Συ δεν κάνεις λάθος. Αυτή την πιστονιά δημιούργησε αυτό το θέμα.

Και συνεχίζει στη συνέχεια σε ένα άλλο τροπάριο και λέγει: «Κατ’ εικόνα σὴν καὶ ὁμοίωσιν πλαστουργήσας κατ’ ἀρχὰς τὸν ἄνθρωπον». Σας είπα νωρίτερα, σας διάβασα εκείνο. Έτσι τον έφτιαξες κατ’ αρχάς, κατ’ εικόνα και ομοίωσιν.

Τον έπλασες στο χώμα και τον εζώωσας με το πνεύμα σου. Ἐν Παραδείσῳ τέθεικας, τον έβαλες στον Παράδεισο.

Κατάρχειν τῶν κτισμάτων, να είναι ο αρχηγός των κτισμάτων.

Όχι πρωτόκτιστος που λένε οι εχοβίτες, αρχή πάσης κτίσεως Ο αρχηγός της κτίσεως, όπως ο άνθρωπος είναι αρχηγός της κτίσεως. Τον έβαλε βασιλέα, κατάρχειν, όχι απλώς να άρχεις. Αλλά να κατάρχεις, να κατεξουσιάζεις των κτισμάτων.

Έτσι, εκεί είναι ο Χριστός. Αυτοί το παίρνουν ότι είναι ο πρώτος που έκτισε ο Ιεχωβά. Δεν λέγει «ο πρωτόκτιστος»· «η αρχή πάσης κτίσεως», η εξουσία που εξουσιάζει, δι' οὗ τα πάντα εγένοντο. Αυτή είναι η ερμηνεία του εδαφίου εκείνου. Γιατί είναι πολλών ερώτημα αυτό και σκοντάφτουν, γι' αυτό το λέγω, μια και το βρήκα μπροστά μου.

Αυτός, λοιπόν, λέει, είναι ο Θεός, «ὁ κατ’ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν πλαστουργήσας κατ’ ἀρχὰς τὸν ἄνθρωπον καὶ ἐν Παραδείσῳ θέμενος κατάρχειν τῶν κτισμάτων».

Άρχοντα των κτισμάτων, θα έχετε προσέξει. Εδώ μιλεί για τα γεγονότα της δημιουργίας και της πτώσεως. Τα αναφέρει διότι ο θάνατος αυτός έχει σχέση με εκείνη την υπόθεση. Εάν ο άνθρωπος δεν παρήκουε, δεν υπήρχε λόγος ούτε ο θάνατος ο ψυχικός να γίνει ούτε ο σωματικός να επιτραπεί. Είναι ο άνθρωπος... Κοίταξε, λέει, πώς έφτιαξε ο Θεός. Γιατί τον έφτιαξε έτσι; Το λέγαμε: βασιλιά. Τον άνθρωπο τον έφτιαξε τελευταίον. Δεν ξέρω αν τα έχετε προσέξει. Τα έχετε διαβάσει αυτά; Τον έφτιαξε πρώτον; Του έφτιαξε όλη τη δημιουργία.

Αυτή είναι η δημιουργία και στο τέλος τον φτιάχνει, να μην του λείπει τίποτα. Του ετοίμασε, δηλαδή, το διαμέρισμα, μέχρι πιρούνι όλα, γεμάτο και το ψυγείο, και τον έφερε. Να μην του λείπει τίποτα. Για διαβάστε τη δημιουργία πώς έχει.

Γι' αυτό λέγει: εσύ που τον έφτιαξες στον Παράδεισο και τον έβαλες κυρίαρχον όλων των κτισμάτων, «φθόνῳ δὲ διαβόλου ἀπατηθείς, τῆς βρώσεως μετέσχε», έφαγε από εκείνο που του είπες να μην φάει, «τῶν ἐντολῶν σου παραβάτης γεγονώς».

Παραβάτης γεγονώς. Εσύ του είπες αυτό. Και αυτός παρήκουσε. Συνετάχθη με το κτίσμα και όχι με τον Κτίστη, συνετάχθη με τον διάβολο και όχι με σένα. Διὸ πάλιν εἰς γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθη, κατεδίκασας. Ορίστε, Κύριε: «Χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσῃ».

Επιστρέφει, Κύριε, και αιτείται την ανάπαυση.

Εδώ είναι όλο το δόγμα της δημιουργίας και της πτώσης. Στο γάμα κεφάλαιο της Γενέσεως αναφέρονται, προφανώς, τα περιστατικά αυτά, τα οποία έχει πάρει από εδώ ο υμνωδός και έχει φτιάξει αυτό το τροπάριο.

Ο Θεός θάνατον ούκαι τι, ούτε ο θάνατος είτο εν το ξύλο, Αλλ' έδι παρακοή Γιατί πολλοί κατηγορούν τον Θεό ότι επαγίδευσε τους πρωτοπλάστους. Και τους έβαλε, όπως τα λέγαμε, νάρκη στο δέντρο της γνώσεως.

Κι από αυτό θα έτρωγαν όταν θα ήταν καιρός. Κι από το ξύλο της ζωής θα έτρωγαν, που ήταν στο κέντρο του Παραδείσου. Πάλι όταν θα ήταν καιρός. Όχι όποτε θέλαν αυτοί. Και αν πάρουμε στοιχεία από τη φυσική ζωή, θα το ανακαλύψουμε.

Πάρτε ένα στερεό, καλό φαγητό, που για έναν άνθρωπο είναι η ζωή του, το είναι του, η ευχαρίστησή του. Ποιο στερεό φαγητό θα πάρετε; Ένα μπιφτέκι; Τι θέλετε να πείτε; Όμως αυτό το οποίο τρέφει εμένα, έναν οργανισμό ανεπτυγμένο, φονεύει ένα μωρό.

Δώσε ένα μπιφτέκι σε ένα μωρό, θα πεθάνει. Όχι διότι εν τω φαγητώ υπάρχει θάνατος. Όχι, η χρήση. Αυτό πρέπει να το φάει όταν θα μεγαλώσει. Τώρα είναι για γάλα. Δεν είναι για εκείνο. Δεν είναι λοιπόν ο θάνατος στο μπιφτέκι, είναι στον τρόπο της χρήσεως, ότι το χρησιμοποιήσαμε σε μια εποχή που δεν έπρεπε να το χρησιμοποιήσουμε.

Αυτό τούτο έγινε και εκεί. Ο θάνατος είναι επί παρακοή. Παρήκουσαν. Και όχι μόνο παρήκουσαν, ούτε μετενόησαν, αλλά και συκοφάντησαν. Βέβαια, ενός κακού δοθέντος, λέγουμε εμείς, μύρια έπονται. Κάνει κάτι ο Α, θα πει ένα εκατομμύριο ψέματα για να το καλύψει· κάνει κάτι ο Β, θα πει δέκα εκατομμύρια ψέματα και θα βάλει το χέρι στο Ευαγγέλιο για να το καλύψει. Καλά είναι να μη μας βάλει ο Διάβολος το χέρι. Δεν έφταιγε ο Θεός, λοιπόν, έφταιγαν αυτοί, και το αναφέρει εδώ, το παραδέχεται. Ναι μεν «φθόνω διαβόλου απατηθείς», λέγει, ηπατήθη, αλλά ηθέλησε και ηπατήθη. Δεν έπιασε, όπως λέγει ο Τατατούνης, από το χέρι τον άνθρωπο.

«Δεν σε πιάνω», λέει, «από το χέρι, εγώ σου λέω, γιατί αν σε έπιανα από το χέρι και σε έβαζα δυναμικά να κάνεις την αμαρτία, τότε πρέπει ο Ναζωραίος σου να δικάσει εμένα, όχι να δικάσει εσένα, διότι εγώ απλώς σου είπα και φαίνεται σου άρεσε και το έπραξες».

Και όπως έγινε η πρώτη αμαρτία, έτσι γίνονται όλες οι αμαρτίες.

Εκβιαστικά ο σατανάς κανέναν δεν βάζει να αμαρτήσει. Ρίχνει το βέλος. Φρόντισε να μην είσαι λάσπη, ώστε να πετάνε τα παιδιά τα λιθάρια και να κολλάνε. Να είσαι μια κολώνα σιδηρένια, να εξοστρακίζονται τα βέλη του πονηρού.

Από μένα και από σένα και από τον Άλφα και τον Βήτα εξαρτάται. Αυτός είναι αδύναμος, δεν έχει δύναμη. Εμείς τον κάνουμε δυνατόν. Εμείς του δίνουμε να παρουσιάζεται ως παντοδύναμος. Ο Θεός είναι μεγαλύτερος, δυνατότερος και μπορεί, αν εμείς θέλουμε να ακούσουμε, να μην πάθουμε αυτό που έπαθαν εκείνοι τότε.

Όπως λοιπόν έγινε και η πρώτη αμαρτία, έτσι γίνεται και αυτή η αμαρτία τώρα του καθενός. Μας υποδεικνύει, μας αρέσει διότι μας διευκολύνει, μας κάνει γρηγορότερα δήθεν ευτυχείς. Γιατί αυτή ήταν και η πρώτη απάτη, ότι θα γίνει Θεός.

Και ότι ο Θεός από κακία μάλλον δεν τον άφηνε να φάει εκ του δέντρου αυτού, που θα γινόταν Θεός. Αντίχριστος, αλλά και όταν απέτυχε τόσο εζαλήφθηκε αμέσως, που και πάλι δεν το παραδέχτηκε ότι απέτυχε.

Παρότι τον άφησε όλη την ημέρα γυμνόν, έναντι της αποτυχίας του και της αισχύνης του, και εντούτοις δεν μετενόησε. Δεν βρήκε λόγια να πει το «ήμαρτον», γι' αυτό και εξώστηκε. Διότι θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Αδάμ και η Εύα δεν εξώστηκαν διότι ημάρτησαν, αλλά και διότι δεν μετενόησαν.

Διότι αν μετανοούσαν, θα ετακτοποιείτο το θέμα μέσα στον Παράδεισο. Γι' αυτό από τους απογόνους του Αδάμ και της Εύας, ημών. Και δι' αυτού, Ιωάννη του Προδρόμου, ζητάει μετάνοια. Μετανοείτε· ήγγικεν γαρ η βασιλεία των Ουρανών.

Και ο Ίδιος που ήρθε, μετάνοια ζητάει. Και μέχρι συντελείας των αιώνων, διότι είμεθα απόγονοι του Αδάμ, μετάνοια θα ζητάει από κάθε άνθρωπο.

Κάθε άνθρωπον. Κι αν πλησιάσετε την εκκλησία μας, θα δείτε ότι κάθε βράδυ, όταν ο ιερεύς παραδίδει την Εκκλησία στα χέρια του Χριστού, λέγει σε μια μυστική ευχή: «Εν μετανοία και εξομολογήσει παράλαβε». Αυτός είναι ο τρόπος. Και ωραία το λέγει σε άλλο μέρος: «Εύρον καγώ την οδόν, για να ξανάρθω στον παράδεισο, δια της μετανοίας». Μεγάλο όπλο, φιλάνθρωπο μυστήριο κατά του μισάνθρωπου εχθρού. Χαρά στον άνθρωπο που το έχει και το χρησιμοποιεί. Διότι, σαν άνθρωπος, θα πίπτει, αλλά θα πρέπει και να σηκώνεται ταπεινός. Άλλο το αμαρτάνω και χαίρομαι γιατί αμαρτάνω και αδιαφορώ, και άλλο το αμαρτάνω και κλαίω και φοβούμαι και τρέμω και φροντίζω να καλυφθώ. Διαφέρει το ένα από το άλλο. Για το ένα υπάρχει έλεος. Για το άλλο δεν υπάρχει, διότι ο ίδιος δεν ενδιαφέρεται να ελεήσει τον εαυτό του. Όπως ωραία έχει πει ο Μέγας Αντώνιος: «Εκεί όπου είστε τώρα, ούτε εγώ μπορώ να σας ελεήσω ούτε ο Θεός μπορεί να σας ελεήσει, αν δεν ελεήσετε εσείς πρώτα τον εαυτό σας με μετάνοια και με ταπείνωση». Να μείνουμε μέχρι εδώ απόψε το βράδυ και, ει Θεού θέλοντος...

και Θεού Θεότος να συνεχίσουμε στο άλλο.

Στο άλλο. Όσοι είμαστε μαζί θα ενθυμείστε ότι δύο Πέμπτες είχαμε διακόψει τη συνέχεια της νεκρωσίμου ακολουθίας και μιλήσαμε περί ταλάντων, εξαιτίας παραβολής των ταλάντων που η Αγία μας Εκκλησία έφερε υπόψη. Απόψε το βράδυ, να μου επιτρέψετε να επανέλθουμε, προκειμένου να ολοκληρώσουμε αυτή την προσπάθεια, δίνοντας όσο μπορούμε πιο πολλές σκέψεις.

Σκέψεις επάνω στο θέμα το σοβαρό αυτό, μα και ωραίο ταυτόχρονα, διότι δεν ξέρω αν το έχετε διαβάσει έτσι με προσοχή, όλο αυτό το γεγονός της νεκρωσίμου ακολουθίας και γενικά της ακολουθίας των μνημοσύνων.

Τι ομορφιά, τι σοφία! Μεγαλύτερη φιλοσοφία και μεγαλύτερη θεολογία δεν υπάρχει ή μόνο στην νεκρώσιμον ακολουθία. Εκεί μέσα μαζεύονται όλα, σταχυολογούνται.

Υπολογούνται και δίνονται συμμορφωτικώς. Ευρισκόμεθα εκεί που υπάρχει το εξής τροπάριο. Είναι για τον ίδιο. Λόγια τα οποία, κατά κάποιον τρόπο, λέγει ο κάθε άνθρωπος, όταν αντιμετωπίζει τον θάνατον. Βέβαια, πάντοτε ομιλούμε για τον φυσικό θάνατον, όχι για τον αφύσικο θάνατον, ο οποίος μπορεί να είναι αυτοκτονία, μπορεί να είναι ατύχημα, μπορεί να είναι χίλιοι δυο άλλοι λόγοι.

Αλλά αυτός που φυσικά φεύγει, ολοκληρώνει και φεύγει από τον κόσμον αυτόν και βλέπει πλέον ότι δεν υπάρχει περιθώριο. Λέγει λοιπόν: «Θρηνώ και οδύρομαι όταν εννοήσω τον θάνατον». Αυτό είναι ταπείνωση, πολλοί το λέγουν φόβο.

Δεν υπάρχει παλικαριά με το θάνατο. Όσο και αν γνωρίζουμε ότι από τον θάνατο θα περάσουμε στη ζωή και από την προσωρινότητα στην αιωνιότητα, όμως αν πραγματικά είμεθα ορθόδοξοι Χριστιανοί —και λέγω ορθόδοξοι, γιατί αν πλησιάζεις έναν προτεστάτη, διότι κρατάει ένα Ευαγγέλιο που αξίζει ένα τάληρο, νομίζει ότι θα πάει στη Βασιλεία των Ουρανών με αυτό— δεν λέω αυτό. Ο ορθόδοξος, όσο σωστά κι αν πιστεύει, όσο σωστά κι αν πράττει, πάντοτε φοβάται. Δεν ελπίζει.

Εργάζεται, μα δεν ελπίζει. Εγώ θα πράττω σωστά και θα πιστεύω σωστά. Όμως, αν θέλει, με βάζει μέσα. Δεν θέλει, δεν με βάζει. Μήπως είναι δικό μου το οικόπεδο, το σπίτι, το παλάτι, η βασιλεία ή του Πατέρα Του; Αν θέλει, με βάζει.

Αν ο άνθρωπος σκέπτεται έτσι, πάντοτε θα είναι μετριάζων, όπως λέγει ο Θείος Χρυσόστομος. Θα είναι ταπεινός. Λοιπόν, εδώ να μην ερμηνευτεί ότι πού είναι, διά αυτή περιπτώσει, η Ευαγγελία του Χριστιανισμού.

Ότι πρέπει να χαίρεσαι επί το νεκρό. Είναι αυτή η σκέψη εδώ. Θρηνώ και οδύρομαι όταν εννοήσω τον θάνατον. Από ταπείνωση. Όχι ότι δεν ξέρει πού θα πάει. Ξέρει ότι θα πάει στον Χριστό. Όμως αυτός προσποιείται, παρουσιάζει ότι δεν είμαι, τίποτα δεν έκανα, τίποτα δεν ευχαριστώ. Φοβούμαι, φοβούμαι.

Για σκεφτείτε τον Άγιο Αρσένιο, ο οποίος έλεγε — είχε κάνει και νεκρανάσταση ακόμη — ενενήντα τόσο ετών: «Πρόσθες μοι χρόνον, Κύριε, ἵνα βάλω ἀρχὴν μετανοίας».

Σκεφτείτε τώρα πού είμαστε εμείς και πού βρισκόμαστε εμείς.