Ερμηνεία Νεκρωσίμου Ακολουθίας

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

You will remember that we were speaking about memorial services, and specifically about the Amomos. We had reached the end of this service and were trying to clarify exactly what it says and what we ourselves must keep in mind, since one day we shall stand before our Lord Jesus Christ.

Jesus Christ. As I see from my notes, we had reached the third troparion, the evlogitarion, the one that says, "I am the image of Your ineffable glory"; and now let us take up the fourth, in which it says: "Give rest, O God, to Your servant, and appoint him a place in Paradise, where the choirs of the Saints, O Lord, and the righteous will shine forth as lights; give rest to Your servant who has fallen asleep."

Grant him rest, overlooking all his transgressions.

Here, as we said in another stanza during our earlier talks, the hymn acknowledges that there are choirs of virgins, venerable saints, and martyrs, and it makes supplication for His servant. But that depends on the person. Often, unfortunately, it is not true, because the departed person did not want to become a servant of Christ.

He did not become a servant of Christ; he remained a servant of his own ego, of his own beliefs, and of others, but he never became Christ’s servant. Yet he should have become one, because the Church—which receives a person as soon as he is born and sees him on his way when he dies—prays on the understanding that he truly was a servant of Christ. And you know, as I have said before, how this word “servant” should be understood.

Many people want to feel—and imagine themselves to be—somehow free. Yet man is free only up to a point. There is an important distinction here, and I want to discuss it again, because many people stumble over this.

Man is free up to the point of entering into servitude—that is, of choosing a master, as we might say. One person is not free, but is a servant of Satan and his works. The other is not independent either, but is a servant of the Lord—a servant who freely serves the Lord.

There is something remarkable about the servants of the Lord. Such a person is indeed a servant and desires the Lord as his Master, yet he is a free servant who remains near Him voluntarily. The other master, however, tyrannizes his servant; that master is a sadist.

He makes the person suffer and torments him, even driving him to suicide. He offers him no consolation. One master is entirely different from the other. And it is a joy for a person to become a servant of Christ voluntarily.

Paul says, “A servant of Jesus Christ.” What a great thing! James, the Brother of the Lord, writes, “A servant of Jesus Christ.” Jude writes, “A servant of Jesus Christ.” It is no small thing to become a servant of Christ—especially for those who lived in those days and saw Him with their own eyes.

And yet they became His servants, and it is a joy. I once told you a story from the days of the slave trade, when human beings were bought and sold—a story that makes this very clear. It is said that a man once went to the marketplace to buy slaves from a slave trader.

Among the slaves he bought was a very strong, well-built man, for whom he paid a great deal of money. “You will have to pay dearly for this one,” the seller told him. Without any argument, he paid the price. Then he had the slaves unloaded and placed to one side while he attended to his other business.

And then he would take them and set off for his estate. But this big, strong man looked deeply downcast, his head hanging, saying nothing. "What's the matter with you?" he says to him. "Are you sick, maybe? You look low-spirited to me. What's wrong? You're not answering me?"

“Tell me now, while we are still here in the city, so that we can go to a doctor if necessary.” “No,” the man replied, “that is not the reason.” “Then why are you not like the others?”

“I heard how much you paid for me,” he said, “and I understand how much I shall have to endure so that you can recover the price you paid—and make a profit besides, because you did not buy me out of charity.” “Is that why?” the buyer said. “Then listen: I did not buy you in order to keep you as a slave.

I bought you in order to set you free. From this moment on, you are free.” When the man heard that someone had paid so much for him only to set him free, he fell at his feet and said, “I shall always be your servant.”

This is Christ, who shed His blood and freed us from the curse of the Law. And now we owe Him our gratitude: “I shall always be Your servant, willingly.” If we examine this matter, we shall discover that even among those who are called Christians, we are not truly servants of Christ.

Someone may ask, “Why?” A servant does not insist on having his own way. He waits for a command, and it is best for him to say, “Speak, Lord, for Your servant is listening.”

“Lead me in the way that I should walk.” The servant does nothing on his own without first receiving a command. He does nothing without praying and having tangible assurance that it is the will of God. And he always awaits his instructions from Him.

There would be fewer personal, family, and religious shipwrecks if we were truly servants of Christ. But do we receive commands from Him? No, we do not. We want Christ merely to initial and seal whatever we place before Him.

But we don't want Him reading what we ourselves have written inside. And that is exactly where we part ways with Christ. And so many people end up face to face with themselves. And then they blame God for certain hard things they run into in their lives.

So it is a hard thing today to tell who the servants of Christ really are. In any case, we pray to God, "Give rest, O Lord, to Your servant" — asking that He number him with the choirs of the saints, there in Paradise.

Paradise, where he may find a place—not a place in the spatial sense. As we said earlier, there are Saints among the Saints, not among the wicked or among those who have failed, but among the Saints. Yet how can God number him among the Saints if he did nothing worthy? How can He place him there? Can anyone simply stifle the justice of God? My beloved, God has two things.

It stands on two legs: one here in this world, called mercy, forgiveness, and remission; and the other there, in the world beyond the grave, called justice.

If a person does not willingly choose to set things right here, he will find himself there, entangled in the justice of God. The Lord drew back the curtain and showed us what became of those two men whose lives in this world were so utterly different—the Rich Man and Lazarus. When a person sees their condition beyond the grave, and sees where God’s justice placed the hard-hearted rich man and where it placed the guileless, meek Lazarus, who endured everything patiently, he will understand what awaits him.

We pray, of course, that our departed one truly was a servant of God and is worthy to be numbered among the choirs of the Saints, the venerable ascetics, the virgins, and the martyrs. This is what we pray.

But if he himself did not create the conditions for this, our prayer will have no effect. This concerns his state beyond the grave, and it will have no effect. And the righteous, Scripture says, “shall shine like the stars.” The stars are lights, and in the heavenly firmament there are the sun, the moon, and the stars. The sun is Christ, the moon is the Theotokos, and the stars are the Saints.

If we become saints — that is, pure, because, as we said, "saint" means pure — if we stay pure, if we keep our baptism clean, or, if we have stained it, if we put it right again through the Second Baptism, which is Repentance and Confession — because, as Saint Gregory of Nyssa says, "one tear shed has the same power as the laver of baptism" — then we shall be among the saints, and we too shall be small luminaries, little stars.

How beautifully our Church presents this! She teaches us everything not only through words, but even through what our eyes can see. Hanging from the image of Christ the Pantocrator above, held by three chains, is the great chandelier. What else is that chandelier, with all its little lights? They are the Saints—people who belonged to the Church Militant, who attained their goal and ascended into the Church Triumphant. They are suspended from the Pantocrator, the One who holds all things: from Christ.

So, joy awaits those who will be servants of Christ and who will be ready and pure to be numbered among the Saints, so that they too may shine like luminaries, like stars beside the Moon and the Sun—Christ and the Theotokos (God-bearer). “Give rest to Your servant who has fallen asleep”—not the one who has died, but the one who has fallen asleep. There is profound theology in this. I do not have with me a commentary by John Chrysostom. I had not noticed that this word appeared here. Let me draw your attention to the word “fallen asleep.” He says that it is a word of consolation, because it tells us that this person has fallen asleep; he has not died, but fallen asleep. This is also what Christ said to His disciples concerning Lazarus: “Our friend has fallen asleep.” “Well,” they said, “if he has fallen asleep, he will wake up. Why should we go now?”

“Only yesterday you wanted us to stone you, did you not?”, did you not?” Then He tells them, “He has died.” Ah, he has died. Then let us go, since he has died. They could not understand the distinction between sleep and death.

Satan has wrongly led people to call cemeteries “places of the dead,” so as to erase the mystery of that awakening. Someone who sleeps will awaken one day. It is deliberately called a place of sleep, as a consolation, and the dead person is called one who has fallen asleep: “Give rest to Your servants who have fallen asleep.”

We should look upon the cemetery as an immense sleeping chamber. When the trumpet sounds—the alarm that awakens them—all will rise, whether they want to or not. This is not like one of our alarm clocks, which often rings without our hearing it.

And when we hear, for example, the prayer the priest offers, “Give rest to Your departed servant,” it implies that he has grown weary, for rest is the opposite of weariness. But I ask: do we grow weary laboring for Christ and for our souls? Man is worn out by sin, worn out by his own flesh and corruption. Examine him, and you will see. Few are those who have grown weary from striving in the spiritual struggle.

We must struggle here, where we feel Satan coming directly against us. For the more straightly you advance toward Christ, the more directly you will see Satan coming against you. But we maneuver around him, and that is why we pass through so easily.

You have to push back against him. Instead, we make concessions. I step aside. We don't stand up to him. "I'm not backing down," I tell myself — and then: I'll go along, I make room, I give in, I give way. What's the harm if I trim my hair a little, if I put on a bit of light rouge, if I smoke a cigarette, if I go and see a good film?

These are deviations from the straight path. Just try telling him no—not merely to one of them, but to ten such things. Then you will see what opposition there is, how much effort is required, what means are needed, and what methods must be used, until a person cries out, “When, O Lord, shall I enter Your rest?”

Your rest. That is why it says here, “Give him rest. He is weary.” We, of course, see many poor souls who are sick, and this too is a form of martyrdom. According to the Fathers, if a person endures a long illness as God wills, without grumbling, he receives a martyr’s crown, because every day Satan comes and says to him, “Where is your God? Why does He leave you here to suffer?” So, when there are people like this who truly struggle, we often say...

We often say, “May God grant him rest.” It is a common expression, but at the same time it is theological: may God grant him rest. We are always thinking about his body—his suffering, his pain, his cries, and so on. May God grant him rest.

No—the meaning goes deeper. He must give rest to his soul, to his soul. For once the body is separated from the spirit, it no longer has any needs and no longer suffers. This body is Cain, and whatever Cain suffers, he deserves, because he is a murderer of his brother. Day and night he seeks to put Abel to death—the righteous Abel, the soul—and he often succeeds if we are not watchful.

Pay attention to me. So the Church says of him, “Grant rest to Your servant.” But grant him rest from what? Some die at the racetrack, others at the cabaret, others at the stadium; others die, I do not know where, blaspheming. Some drown at sea; others are killed when they crash into utility poles with their girlfriends. What rest can be given to such a person? From what can he be given rest? He does not enter into rest; his ruin and torments simply continue into eternity, because he did not labor or make any struggle to resist, and so create some room for his soul to find rest. The Church prays, “Grant rest,” but this applies to the faithful—to those who struggled, yet departed with certain sins, whether in word, deed, or thought, for no one is without sin. In the end, there will always be some dust on us. Passing through these coal yards, even if we are not blackened all over, we will at least be spattered. It is for these sins, as we explained above, that the hymn says: “Though he bears the stains of transgressions, have compassion on Your creature, O Master.”

There are people who never even exerted themselves in the struggle. They are therefore not entitled to this rest, this blessed rest—to rest, as the service says, in the bosom of Abraham, as poor Lazarus did, who struggled and suffered so much during his life here.

Therefore, when we hear these things, we should ask, “My God, does this soul whom we are now burying, for whom we have come here to pray and hold a memorial service, have any connection with these realities?” And we should also ask, “Tomorrow, God willing, when these words are being said over my own head—for whether we want it or not, as long as people remain, these words will be said—what then?”

I ask: will the prayers of those people who put on black clothing and come here at some expense truly have any bearing on me? Will they truly help to grant me rest there as well? Are these not necessary thoughts?

If a person understood well—not merely outwardly, but inwardly—the meaning of these words found in the funeral service and the memorial prayers, he would understand everything and would take care to bring his spiritual life to completion.

“Overlook all his offenses”—pass over them and forgive them. But he must be the kind of person described by the divine John Chrysostom in one of his prayers: “We have sinned, O Lord, but we have not forsaken You, nor stretched out our hands to another god.” Yes, we have sinned as human beings; made from earth as we are, we have sinned. But we believe in You; we have not turned to other gods.

Most of us depart from this world without fully believing in Christ—that He is God, that He became man out of love for us so that we might once again become gods by grace, and that whatever He permits, He permits for our own benefit.

Thus the fourth Evlogetarion comes to an end. Then comes a doxastikon that recalls the doctrinal teaching concerning the Holy Trinity, so that we may know to whom we are praying. It says: “Let us devoutly praise the threefold radiance of the one Godhead, crying aloud: Holy are You, the unoriginate Father, the co-unoriginate Son, and the Divine Spirit.” It presents the Divine Spirit as likewise without beginning. In a few words, it speaks of the Godhead, the Godhead in three hypostases, and teaches that the Son and the Holy Spirit are co-unoriginate with the Father.

The Son and the Holy Spirit. “Enlighten us”—You who are the threefold-radiant light of the one Godhead—“enlighten us who worship You in faith, and snatch us from the eternal fire.” Do not let us fall into it. Grant that we may worship You in faith, not merely in words, because faith is shown in deeds. That is true belief.

Even the demons believe that God is three in hypostases. Yet they will still be condemned to Hell. It is not enough merely to remain at the level of faith. There must also be works worthy of that faith. Faith must be working through love. I believe, and because I believe, I am baptized. I believe, and because I believe, I receive Holy Communion. I believe, and because I believe, I go to Holy Confession. I believe, and because I believe, I fast. I believe, and because I believe, I have children, I take a lawful spouse, and so on.

“Because I believe” — I say that because I had a relative, now fallen asleep, who used to blaspheme and didn’t believe in anything. And he says to me: “If I didn’t believe, I wouldn’t blaspheme. Do you take me for such a fool, to blaspheme persons who don’t exist?” Do you see? “No, I do believe in God — that’s why I blaspheme Him; I do believe in Christ — that’s why I blaspheme Him.”

Faith has two sides, like a reversible coat — and on the back side: the devil. Not that kind of faith. A faith that proves itself by works, by behavior, by a person's whole way of life — proof that this person really does believe.

That is why it says: «Enlighten us who worship in faith the Godhead in three hypostases — the one Godhead in three Persons — and snatch us out of the eternal fire.» Yes. Grab hold of us, so that we do not slip away; pull us out of the eternal fire. For man was inside Hades, and Christ went all the way down to the innermost chambers of Hades, in order to bring man up out of there.

So, beloved, we too will look as though we have been snatched from the flames. We should understand this, above all, so that we may be humbled. You have seen fires, haven't you? Often you see objects that have been pulled out and have not burned up; they are scorched and blackened, and you can tell they have come through a fire. They were saved, yet as through fire. Some hand snatched them away at the last moment. Someone else comes out burned and still smoking.

Snatch us away, then. A child rescued from a fire comes out bearing visible burns. If we truly believed this, we would see ourselves as burning in such a fire and would humble ourselves. We would see the hand of Christ reaching in and drawing us out. We would even welcome such spiritual scars upon us, because they would humble us and make us acknowledge that Christ is our Redeemer and that He snatched us away at the very last moment.

Besides the Godhead in three hypostases, our Orthodoxy always places the Most Holy Theotokos immediately after God. She holds the second place, while Christ, of course, holds the first. Christ saves; the Theotokos intercedes.

The Church regards her as a mighty help and never leaves her aside in any prayer. She always brings her before us. So, after proclaiming the dogma of the Godhead in three hypostases and what God does for us, it turns to her.

...does for us. Now he comes to our Most Holy Theotokos and says, “Both now and ever,” and so forth. Then he says: “Rejoice, O pure one, who gave birth to God in the flesh for the salvation of all.” You who gave—who lent—flesh to God, so that He became the salvation of all mankind, are no ordinary person.

You are the unique person through whom the salvation of the world was born. “Through her the human race found salvation”—through this pure maiden, the maiden of Nazareth. The world found salvation through the Incarnation of Christ, through the Christ whom she bore.

Through you we have found Paradise. Through our foremother Eve, what did we find? Hell. Have you noticed where, above all, the Church places our All-Holy Lady, the Panagia? First of all, she has her place in the trimorphon. When we walk into the church, there where the icon of the saint to whom the church is dedicated stands, there ought to be an icon of our Christ as well, with our Panagia on His right and the Honorable Forerunner on His left. That is what is called the trimorphon, the three-figure icon.

In villages and rural districts, these are found even in the principal churches of the region. I confess that I have not seen one here. Perhaps they do exist here, but in any case, it ought to be there. It immediately shows you the place of the Most Holy Theotokos: beside Christ, together with the Honorable Forerunner.

There is also the honored person to whom the church is dedicated. Then, as you move on and finally approach to venerate the icons before receiving Holy Communion, you again see the Most Holy Theotokos at the Lord’s right hand. She intercedes, and Christ saves.

“Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.”

As you move farther into the church, you will see her above the Holy Altar, with her arms opened wide, and above her is written: “She Who Is More Spacious Than the Heavens,” because she contained Him whom nothing can contain. It was not that she grew greater, but that He made Himself small out of love and entered within her; wondrously, she contained the Uncontainable One.

The Orthodox Church has placed her above the Holy Altar because it is from there that the faithful pass into the Kingdom of Heaven. That place once belonged to Eve; but Eve, through disobedience, closed her embrace and shut us outside.

The Most Holy Theotokos says, “Come here. I have opened the door through which you enter. Through Christ, who is beside me, I have opened the Beautiful Gate. Come up here into Paradise, and I will receive you.” Therefore the hymn praises her briefly and places her exactly where she belongs: “Rejoice, O Pure One, who bore God in the flesh for the salvation of all.” You bore the incarnate God and gave Him for everyone, even though not everyone will be saved, because each person must accept Him. A person is not saved merely because God wills it; the person must will it too. Take, for example, the preaching proclaimed to you through John.

Acceptance is required. I hear, I accept, I am saved; I hear, I reject, I am lost. And John, when he preached, forced no one, and Christ, when He preached, forced no one. If they were willing, they believed.

The Apostles did the same, and to this day, wherever the Word of God is preached, no one is compelled. The speaker speaks, the priest speaks, the bishop speaks; if you wish, you listen. Christ descended into Hades and preached there, but He compelled no one.

Those who received Him, He brought to life. “And upon those in the tombs He bestowed life.” Here, then, it says, “for the salvation of all.” Yet not everyone was saved, because they did not desire it. “Through whom the human race found salvation.” Through you, the human race found salvation.

“Through you we found Paradise, O pure and blessed Theotokos.” These are words of prayer and praise addressed to the Godhead in three hypostases and to the Most Holy Theotokos. At this very moment, the soul of the departed hangs in their hands.

That is exactly why he says all these things. "Alleluia, alleluia, alleluia, glory to You, O God." "Alleluia" is a Hebrew word, and it means "praise the Lord." Twelve times, that is: "Alleluia, alleluia, alleluia, glory to You, O God" — three times four, twelve times.

And then there comes a kontakion, which is in a way a prayer covering the whole matter: "With the saints give rest, O Christ, to the soul of Your servant" — or "of Your handmaid" — "where there is no pain, nor sorrow, nor sighing, but life everlasting."

And this, once again, depends on how we have lived in this world. Each person will fall asleep according to the preparation he has made, and that is how he will find himself in the world to come. If he has made no preparation, nothing can be done. The priest now takes his place and continues the service; what came before was chanted by the cantors.

Now the priest entreats Christ and says: «With the spirits of the righteous made perfect, give rest, O Savior, to the soul of Your servant.» “Made perfect” — that is, brought to completion. And that word tells us something: beyond the grave there is no repair shop.

That is why a person must take care, here in this life, to acquire the likeness of Christ.

of Christ, communion in Your ineffable glory. Let no one remain indifferent here, waiting until then and relying on the Church to intercede and his loved ones to pray for him. Rather, he must take care here and now to be numbered among those who have been perfected. This is why, as you see, the Church repeats and celebrates all these events in their fullness, makes the same supplication each day, and sets before us the Holy Table, which corrects and transforms us.

He must be changed from a creature ruled by instinct into a spiritual being, from what is common into what is new, and so forth—from the old nature into the new nature. A person must be brought to completion, made perfect. And you should know that no one can ever attain this except through frequent Holy Communion and participation in the life and worship of the Church.

There is no other way. Work on yourself as much as you like; try to correct yourself by your own strength as much as you like. You will not change unless Christ changes you. Christ must enter within and transform the person. Otherwise, a person does not change.

This is something many of us must take seriously: we must have a close relationship with Christ and with His Church, whose entire concern is to bring the soul to completion. And so the prayer asks that this departed person may be numbered “with the spirits of the righteous made perfect.”

"Give rest to the soul of Your servant, O Savior, keeping it safe for the blessed life that is with You, O Lover of mankind." The blessed life is the life lived close to Christ.

Then a short "Glory" is said: "Glory to the Father," and the rest. And it says: "You are our God, who descended into Hades and loosed the pains of those held in bonds; do You Yourself, O Savior, give rest also to the soul of Your servant." Here the hymn confesses one of the properties of our Christ — that He descended into Hades.

Our Christ remained in Hades for those thirty-three hours, from three o’clock on the afternoon of Great Friday until midnight, when the Resurrection began to be celebrated. To understand what happened when He descended there, one should read the troparia of Great Saturday in the Triodion.

There the Church personifies Hades, helping us understand exactly what took place below. And if someone listens carefully to the Lamentations of Great Friday, with their words about Christ descending even into the innermost chambers of Hades, he will see that all of them speak of Christ’s descent into Hades.

So here the Church acknowledges this and says: "You are our God, who descended into Hades." When He went down there, it was not Christ only. It was God; it was not a man. It was the Godhead, the divinity of Jesus, that went down there. God — Christ.

He gave them life. There He shattered the chains of Satan. "Thou art our God, who didst descend into Hades and didst loose the pains of those held in bonds." And it is You who loosed them, who gave them relief — these people whom You set free, these people.

As I told you, the service of Great Saturday says: “Today Hades groans and cries aloud.” Hades groans and cries out today because it received the Son of Mary. It thought it had taken one more ordinary mortal to bind below, but He took all the others away from it as well.

All those whom Hades had taken earlier through the tree of knowledge, Christ has now taken back from him through the tree of the Cross. And Hades groans: "It would have been better for me," he says, "never to have taken the Son of Mary down here. I ache, I am in pain, I am going to vomit them up," he says, "I cannot hold them any longer."

And once again, our Church comes to the aid of those who cannot read.

She does this through icons depicting Christ’s descent into Hades and what He accomplished there. You see the gate of Hades destroyed, its hinges torn away, its locks broken, and so forth. And Christ firmly grasps Adam by the hand, and Eve as well.

You can see Adam’s hand and the pierced hand of our Christ holding Adam and Eve. It is as though He were saying: “You pierced My hand and nailed Me to the Cross, because your own hand was once stretched out where I had commanded you not to stretch it.” Yet despite this, Christ took upon Himself the bonds and led them out.

If someone reads this icon attentively and contemplates the image of Christ’s descent into Hades, he will see that this is our Resurrection and this is where our joy lies. Our joy is not in the image, common among the Italians, of Christ ascending a hillside carrying a banner.

That is nothing. The joy of mankind—the “Christ is risen” that our Church chants—is bound up with Christ’s descent into Hades: “Christ is risen from the dead, trampling down death by death, and granting life to those in the tombs.”

That is the great event: Christ crushed everything below, rendered it powerless, and left Hades unable to hold those who believe in Him. This is why He says, “He who eats My flesh and drinks My blood has eternal life, and I will raise him up at the last day.” He is saying, “I will not abandon the person who bears My Body and Blood within him; he will not remain in Hades.” Read John 6:54 and you will see what I mean. This, then, is what the hymnographer now recalls when he says: “You who descended into Hades and loosed the bonds of those held captive, give rest also, O Savior, to the soul of Your servant.”

It is true that Christ is often grieved by the things we say to Him and by the pressure we try to place upon Him, so to speak. He is grieved, because He turns to us and says, “He has bound My hands. How can I give him rest? He has bound My hands; he himself has bound them.”

How can I give him rest? I want to give him rest. Whom would I want to go to Hades? I do not want anyone to go to Hades, but he does not allow Me. And since I am the One who gave him this freedom, I will not violate it.

If only he had wanted it! But he did not want it — that was his own choice. And he goes on again, and comes round to the part about our Panagia, the Most Holy Theotokos: "the only pure and undefiled Virgin." And that is true — she is the only pure one.

In Saint Gregory the Theologian you will find it said that the Most Holy Theotokos is not pure merely because of her virginity in the narrow sense, as certain men and women flatter themselves into thinking while everything else within them lies desolate and fallen. No! He calls her virgin in speech, virgin in her eyes, virgin in her hearing—virgin in everything. Her virginity was not merely bodily. She possessed virginity in every part of her being.

Saint Gregory says this in a beautiful homily, and I have included this passage in the book we are writing: “The Son of God becomes the Son of the Virgin.” All these confessions of the Fathers are found there. This is why the hymn says, “O only pure, only pure and spotless Virgin.”

She who ineffably conceived and bore God — a mystery beyond explanation, strange, beautiful, and paradoxical. In what way does a woman give birth to God? How can such a thing happen? Intercede that the soul of your servant may be saved. Intercede with Christ, whom you bore — not with God. I say this as an aside, for the Jehovah's Witnesses and for the Protestants, who reject for us the intercessions of the Theotokos and want Christ alone.

Christ intercedes with God the Father, my brother. The Most Holy Theotokos intercedes with Christ. This violates neither the Gospel nor the proper order. Between God and mankind, Christ is the Mediator. Between Christ and mankind, the Most Holy Theotokos is an intercessor.

This does not contradict the Gospel. Do not be deceived.

Intercede that the soul of your servant may be saved. Then there are beautiful prayers offered through the deacon, who says: “Have mercy on us, O God, according to Your great mercy”—not according to our righteousness—“we pray You, hear us and have mercy.” Hear us and have mercy on us.

And the other day I told you what it means for God to hear us. It is a hearing in return for a hearing: you listen to Him so that He will listen to you. If you don't listen to Him, if you don't obey what the Gospel says, then He doesn't hear you, no matter how loudly you cry out.

“Again we pray,” it says, “for the eternal memory and blessed repose of the soul of the departed servant of God, so-and-so,” and so forth, “that every transgression, both voluntary and involuntary, may be forgiven him.” You know that, for the most part, we confess the sins we remember committing.

But we have also committed other sins that we do not remember. This is precisely why I remind you, when you make your confession, to say to the priest: “Father, I ask Christ to forgive me also for anything I have done without knowing it or without remembering it.”

Sin is not limited to the sin we commit: I stole, I fornicated, I committed adultery, I wronged someone.

...to show that whatever good we could have done but did not do is also sin. “To him who is able to do good and does not do it, to him it is sin.” For example, we might have stepped forward for someone, helped someone, stopped someone’s tears, or paid someone’s debt—things we could have done but did not do. That is sin. And let us not forget: at that hour, these things will be set before us. That is why I say here...

Thank you.

You threw down a banana peel; later someone passed by, stepped on it, fell, and broke his head. You will answer for it, because you left the banana peel there. There are countless cases like this. You spoke frivolously and told an improper joke; a young boy or girl heard it and then wanted to discover in practice what you had been talking about.

You will answer for that. Do you know how many such things there are? There are many. This is why the Church, knowing through the Holy Spirit, says: whether voluntary or involuntary, whether done knowingly or in ignorance, I beseech You, forgive them. And it is good for these things to be dealt with here, in this life, rather than waiting until beyond the grave.

And it goes on to say: "That the Lord God may establish his soul where the righteous repose. The mercies of God" — not the justice of men — "the Kingdom of Heaven and the forgiveness of his sins, let us ask of Christ, our immortal King and God." It is Christ who forgives sins. It is not Jehovah — it is Christ.

"All authority has been given to Me in heaven and on earth." And that is why the Orthodox priest, when he hears confession and reads the prayer of forgiveness, says: "You, Lord, who said, 'Whatever you loose on earth shall be loosed in heaven, and whatever you bind shall be bound' — loose this your servant also."

Christ is the one — and let us take this seriously — Christ is the one who acts through the priest of the Church. Then there is a prayer that the priest says, and it goes like this: “O God of spirits and of all flesh.”

“Who hast trampled down the devil and abolished death.” Christ abolished death. Yet we willingly go back to Hell. That is why many people are scandalized when they hear preachers speak about Hell.

People want a God who is good; they want a God who has paradise. But God has hell as well. Only, He doesn't have hell for man — He has it for Satan. "The eternal fire, prepared for the devil and his angels." So He made hell for Satan. But man does nothing worthy of staying out of hell. And so, having no other place to put him, God will send him off with the one who is in that other place.

This is what the prayer tells us here: He abolished death. Yet I behave as though death had not been abolished. If you look at this icon of the Descent into Hades, Saint John Chrysostom says, “See how much effort it would take.”

Now just try to find a way to put those doors back up, to fit the hinges again, to put on the locks, to get inside and shut yourself in. Well, he says, if you go to all that trouble just to get into hell, then you're welcome to it — you've earned it.

God, he says, has torn all of that apart; he has wrecked those things. Saint John Chrysostom interprets this image in one of his homilies, and he says, then, that Christ trampled the devil underfoot. And what is the way he trampled him underfoot? Apply here what he said in Genesis; at Golgotha the devil is the one who took the damage.

Satan pierced Christ’s flesh with nails, and Christ crushed his head.

This is what God said to him in Genesis 3:15: “I will put enmity between you and the woman, and between your seed and her seed. He shall crush your head, and you shall bruise His heel.” You, Satan, He says, will bite the heel of the woman’s seed.

The seed of the woman, that is, is Christ — because He was not born of seed. A woman has no seed; it is the man who has seed. He is from the Holy Spirit and the Virgin Mary. «And He shall crush your head.» And this, of course, was something Satan could not see.

He saw only that he would raise Christ upon the Cross. But behind the Cross stood the Resurrection, and this he could not see. He did not foresee the trampling that would take place when Christ descended below. It is what I told you earlier today: Hades groans in anguish.

That is why, at Pascha, when Christ rises, our priests go outside—as I have told you before—with a cross in one hand. On the back of it is an image of the Resurrection, tied with a red ribbon. Some put the image on the front, poor things, because they do not understand.

And what does this show? The devil could see only as far as the Cross, where he thought he would put Christ out of the way. He could not see the Resurrection behind it, and that is where he was defeated. So when Christ was raised upon the Cross and the devil saw the signs and all that followed, he cried, “Come down, come down!” “Yes, now I am descending from here, where you raised Me up.”

We will settle this down below. “Let us take Him down.” Then the devil realized that he had been defeated. But by then it was too late; nothing could be changed. That is why it says here: “He who trampled down the devil, abolished death, and bestowed life upon the world.”

“Bestowed.” Life is a gift. Can eternal life be purchased by our filthy deeds? We do one good thing and announce it to everyone, while making the other person pay dearly for it. Or we present it as payment, as though we had earned Paradise. No. It is a gift, freely given—“bestowed.” “Do Thou Thyself, O Lord, give rest to the soul of Thy departed servant in a place of light,” not far away in darkness; “in a place of green pasture,” meaning that there is spiritual refreshment—do not imagine physical dampness; “in a place of repose,” where he may rejoice; “whence all pain, sorrow, and sighing have fled away.”

Far from all these things, may he find rest; may he repose in Your place of rest. “Forgive every sin he has committed, whether in word, deed, or thought.” For some people are of the opinion, “I did nothing wrong.” But did you not even think anything sinful? Did you not say anything sinful?

The tongue goes off like a machine gun once the fighting starts, and then in the evening we say we haven't sinned. We do sin. We are human beings. So then: whether in word, or in deed, or in thought, as a good God who loves mankind, forgive; for there is no one who lives and does not sin. Name me a single person. Name me Abraham. Name anyone you like. Every one of them lived. We bring this up as an argument; we are putting a bit of pressure on God, almost blackmailing Him with it: For You alone are without sin.

And Saint Mark the Ascetic puts this beautifully as well. He says: «By works and righteousness, only one man is righteous; but by repentance and confession, many are righteous.» Only One can boast of that, and He was the one who said: «Which of you convicts Me of sin?» We cannot say a thing like that about ourselves.

This, then, is what the prayer says to Him here: “For Thou alone art without sin. Thy righteousness is an everlasting righteousness, and Thy word is truth.” It cannot be otherwise. Whatever Thou hast said is true; Thy promises are true, and Thou wilt fulfill them.

"For You are the Resurrection" — You are the one who will raise us up. "The Life and the Repose" — You will give rest to Your servant who has fallen asleep, O Christ our God; and to You we send up glory, together with Your Father who is without beginning, and Your all-holy and good and life-giving Spirit, now and ever, and unto the ages of ages. Amen.

This is where the service ends, and the dismissal is given. But everything I have read to you and everything we have interpreted in these six talks comes from the memorial service. God willing, we shall next speak about the funeral service.

There, too, we find essential doctrinal and moral teachings. We should know them, whether we attend the funerals of others or wish to understand what will happen to us when we have departed from this world.

Θα ενθυμείσθε ότι μιλούσαμε από την υπόθεση των μνημοσύνων και συγκεκριμένως από τον Άμωμο. Και ήμεθα προς το τέλος της ακολουθίας αυτής, προκειμένου να διαφωτίσουμε τι ακριβώς λέγει και τι ακριβώς πρέπει να έχουμε υπόψη εμείς, προκειμένου να βρεθούμε μια μέρα αντιμέτωποι του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Ιησού Χριστού. Όπως βλέπω από τις σημειώσεις μου, είχαμε φτάσει στο τρίτο τροπάριο, το ευλογητάριο, σε αυτό που λέγει «Εικών ειμι της αρρήτου δόξης σου», και τώρα να παρουσιάσουμε το τέταρτο, στο οποίο λέγει: «Ανάπαυσον, ο Θεός, τον δούλον σου και κατάταξον αυτόν εν Παραδείσω, όπου χοροί των Αγίων, Κύριε, και οι δίκαιοι εκλάμψουσιν ως φωστήρες· τον κεκοιμημένον δούλον σου ανάπαυσον».

Ανάπαυσον, παρορών αυτού πάντα τα εγκλήματα.

Εδώ παραδέχεται ότι, όπως είπαμε και σε μια άλλη στροφή των άλλων ομιλιών, ότι υπάρχουν χοροί παρθένων, οσίων, μαρτύρων και παρακαλεί τον δούλο του. Και αυτό εξαρτάται. Πολλές φορές δεν είναι αλήθεια, διότι, δυστυχώς, ο κεκοιμημένος δεν ήθελε να γίνει δούλος του Χριστού.

του Χριστού, έμεινε δούλος του εγώ του, της πίστεώς του, έμεινε δούλος άλλων, όμως του Χριστού δεν έγινε. Θα έπρεπε όμως να γίνει, γιατί η Εκκλησία εύχεται, η οποία τον παραλαμβάνει τον άνθρωπο μόλις γεννηθεί και τον παραδίδει όταν αποθάνει, ότι πράγματι υπήρξε δούλος Χριστού. Και γνωρίζετε, έχω πει κι άλλοτε, πως πρέπει να ερμηνεύεται αυτό το «δούλος».

Πολλοί θέλουν να αισθάνονται και αισθάνονται κάπως δήθεν ελεύθεροι. Δεν είναι ελεύθερος ο άνθρωπος, σε ένα βαθμό, και υπάρχει μια διάκριση, και θέλω ξανά να το συζητήσω αυτό, γιατί πολλοί σκοντάφτουν.

Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος μέχρι του σημείου να δουλωθεί, να εκλέξει δηλαδή αφέντη, όπως θα λέγαμε, και η μεν δεν είναι ελεύθερη, είναι δούλη του Σατανά και των ενεργειών του, και η δε δεν είναι ελεύθερη, είναι δούλη του Κυρίου, αλλά ελεύθερη δούλη του Κυρίου.

Είναι ένα παράξενο πράγμα στους δούλους του Κυρίου. Ναι μεν είναι δούλος και τον θέλει αφέντη, αλλά είναι ελεύθερος δούλος, που θεληματικά μένει κοντά του. Όσον ο άλλος τον δυναστεύει, ο άλλος είναι σαδιστής.

Αυτόν κάνει να υποφέρει, να βασανίζεται, τον φτάνει μέχρι την αυτοκτονία. Δεν τον παρηγορεί. Διαφέρει ο ένας αφέντης του άλλου αφέντη. Και είναι ευχάριστο στον άνθρωπο να δουλωθεί στον Χριστό θεληματικά.

Λέγει ο Παύλος, δούλωση Ιησού Χριστού, μεγάλη υπόθεση Γράφω ο Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, δούλωση Ιησού Χριστού Γράφω ο Ιούδας, δούλωση Ιησού Χριστού Είναι δύσκολο πράγμα να δουλωθούν στον Χριστό. Μάλιστα αυτοί που ήσαν των ημερών εκείνων και τον έβλεπαν.

Και λοιπόν, όμως, έγιναν δούλοι. Είναι ευχάριστο. Και σας είχα πει κάποτε άλλοτε μια διήγηση. Γιατί από το δουλεμπόριο τότε, που οι άνθρωποι πουλιούνταν, που φαίνεται πόσο καθαρά είναι, λέγεται ότι κάποτε πήγε ένας στην αγορά να αγοράσει δούλους από έναν άλλον που τους πουλούσε.

Μεταξύ των δούλων που αγόρασε, αγόρασε και έναν πολύ εύσωμο, του οποίου επλήρωσε πολλά λεφτά για να τον πάρει. «Αυτόν, αυτόν θα μου τον πληρώσεις ακριβά». Πράγματι, χωρίς καμιά συζήτηση, τον πλήρωσε. Και τους ξεφόρτωσε και τους έβαλε στην άκρη, να κάνει και τις άλλες δουλειές του.

Και να τους πάρει να φύγει για το κτήμα του. Αυτός ο εύσωμος, ο γερός, παρουσιάστηκε περίλυπος, με το κεφάλι κάτω, δεν μιλούσε. «Τι σου συμβαίνει;» του λέει. «Μήπως είσαι άρρωστος; Σε βλέπω δύσθυμο. Τι συμβαίνει; Δεν απαντάς;»

Πες μου τώρα που είμαστε εδώ στην πόλη, να πάμε στον γιατρό και λοιπά.» Όχι λέει δεν είναι αυτός ο λόγος «Ε, ποιος είναι ο λόγος που δεν είσαι όπως οι άλλοι;»

Άκουσα λέει πόσο με αγόρασες Και καταλαβαίνω», λέει, «τι έχω να τραβήξω για να βγάλεις εσύ εκείνα που με αγόρασες. Και για να κερδίσεις κιόλας, γιατί δεν με πήρες για φιλανθρωπία.» Λέει γι' αυτό λέει, γι' αυτό λέει «Λοιπόν, δεν σε αγόρασα», του λέει, «να σε έχω δούλο.

Σε αγόρασα», του λέει, «για να σε ελευθερώσω. Και είσαι ελεύθερος από αυτή τη στιγμή.» Όταν άκουσε αυτός ότι πλήρωσε τόσα και τον ελευθερώνει, του πέφτει στα πόδια και του λέει: «Θα σου είμαι πάντοτε δούλος.»

Αυτός είναι ο Χριστός, ο οποίος έχυσε το αίμα του και μας απελευθέρωσε εμάς εκ της κατάρας του νόμου. Και τώρα εμείς του οφείλουμε το ευχαριστώ: «Θα σου είμαι πάντοτε δούλος, θεληματικά.» Αν εξεταστεί αυτό το θέμα, θα βρούμε ότι και από τους λεγόμενους χριστιανούς δεν είμεθα δούλοι Χριστού.

Θα πει κανείς: «Γιατί;» Ο δούλος δεν έχει ιδιαίτερη γνώμη. Ο δούλος περιμένει εντολή και καλύτερα να εφαρμόζει εκείνο που λέγει: «Λάλει, Κύριε, και ο δούλος σου ακούει.»

«Οδήγησόν με, ὁδὸν ἐν ᾗ πορεύσομαι». Δεν κάνει τίποτα αφ' εαυτού του χωρίς να πάρει εντολή. Δεν κάνει τίποτα χωρίς να προσευχηθεί και να έχει χειροπιαστό ότι είναι θέλημα του Θεού. Και περιμένει πάντοτε τας εντολάς από εκείνον.

Θα υπήρχαν λιγότερα ναυάγια ατομικά, οικογενειακά, θρησκευτικά, εάν είμαστε δούλοι πραγματικά του Χριστού. Και δεχόμεθα εντολάς; Δεν δεχόμεθα εντολάς. Τον θέλουμε τον Χριστό να μονογράφει και να σφραγίζει.

Να μην διαβάζει, όμως, τι έχουμε γράψει εμείς μέσα. Και εκεί είναι που δεν συμφωνούμε με τον Χριστό. Και πολλοί έρχονται αντιμέτωποι με τον εαυτόν των. Και έπειτα κατηγορούν τον Θεό για ορισμένα δύσκολα που συναντούν στη ζωή τους.

Είναι δύσκολο πράγμα, λοιπόν, να διακρίνει κανείς σήμερα τους δούλους του Χριστού. Ανάπαυσον, εν πάση περιπτώσει, παρακαλούμε τον Θεό, τον δούλον σου, και να τον κατατάξει μετά των χορών των αγίων ή στον Παράδεισον.

Παράδεισον, όπου χωρεί, όπου χωρεί, όχι όπου είναι μέρος, όπου είπαμε γρηγορότερα, υπάρχουν Άγιοι μεταξύ των Αγίων, όχι μεταξύ των πονηρών, μεταξύ των αποτυχημένων, μεταξύ των Αγίων. Αλλά πού θα τον κατατάξει μεταξύ των Αγίων, εάν δεν έκανε άξια; Πώς θα τον κατατάξει; Μπορεί κανείς έτσι να στραγγαλίσει τη δικαιοσύνη του Θεού; Ο Θεός, αγαπητοί μου, έχει δυο πράγματα.

Έχει δύο ποδάρια. Ένα από εδώ, στον κόσμο, που λέγεται έλεος, συγχώρεσις, άφεσις, και ένα από εκεί, απ' τον κόσμο πέραν του τάφου, που λέγεται δικαιοσύνη.

Αν ο άνθρωπος δεν θελήσει θεληματικά να τακτοποιηθεί ενθάδε, εκεί θα βρεθεί μπερδεμένος με τη δικαιοσύνη του Θεού. Όταν τράβηξε τον μπερντέ και μας έδειξε τα περιστατικά των δύο ανθρώπων, που είχαν τόση παραφωνία στον κόσμο, αυτού του πλουσίου και του Λαζάρου, πώς ήσαν πέραν του τάφου, πού η δικαιοσύνη του Θεού τακτοποίησε τον σκληρόν πλούσιον και πού των ανεξήκακων πράων και υπομονιστικών λάζαρων θα καταλάβει ο άνθρωπος τι τον περιμένει.

Εμείς ευχόμεθα, βέβαια, να είναι πράγματι ο κεκοιμημένος μας δούλος του Θεού και να αξίζει να είναι μεταξύ των χορών των Αγίων, μεταξύ των χορών των Οσίων, μεταξύ των Παρθένων, μεταξύ των Μαρτύρων. Το ευχόμεθα.

Όμως, αν ο ίδιος δεν έχει δημιουργήσει τέτοιες προϋποθέσεις, δεν θα έχει αποτέλεσμα. Είναι κατάσταση πέρα του τάφου η υπόθεση και δεν θα έχει αποτέλεσμα. Και οι δίκαιοι, λέει, εκλάμψουσιν ως φωστήρες. Φωστήρες είναι τ' άστρα και στο ουράνιο στερέωμα υπάρχει ήλιος, υπάρχει σελήνη, υπάρχουν άστρα. Ο ήλιος είναι ο Χριστός, η σελήνη η Θεοτόκος, τα άστρα είναι οι Άγιοι.

Αν θα γίνουμε Άγιοι, καθαροί δηλαδή, είπαμε, θα πει Άγιοι, μείνουμε καθαροί, διατηρήσουμε το βάπτισμά μας καθαρό ή, αν το λερώσαμε, το τακτοποιήσουμε πάλι διά του Δευτέρου Βαπτίσματος, της Μετανοίας και της Εξομολογήσεως, διότι «ἓν δάκρυον στάξαν ἰσοδυναμεῖ τῷ λουτρῷ», κατά τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης. Τότε θα είμεθα μεταξύ των Αγίων και θα αποτελούμε κι εμείς μικρούς φωστήρες, μικρά αστεράκια.

Ωραία το έχει η Εκκλησία μας. Όλα μας τα διδάσκει και με λόγια, αλλά και με τα μάτια ακόμη, που κρατάει από τον Παντοκράτορα από πάνω, με τις τρεις αλυσίδες, τον Πολυέλαιο, που δεν είναι τίποτα άλλο ο Πολυέλαιος με τα φωτάκια τα μικρά επάνω. Είναι οι Άγιοι, οι άνθρωποι από τη στρατευομένη Εκκλησία που επέτυχαν και ανέβηκαν στη θριαμβεύουσα και είναι από τον Παντοκράτορα, που τα πάντα κρατεί, από τον Χριστό.

Εδώ, λοιπόν, χαρά στους ανθρώπους οι οποίοι θα είναι δούλοι του Χριστού και θα είναι έτοιμοι και καθαροί να καταταγούν μεταξύ των Αγίων, ώστε να εκλάμψουν κι αυτοί σαν τους φωστήρες, σαν τα άστρα δίπλα στη Σελήνη και στον Ήλιο, στον Χριστό και στη Θεοτόκο. «Τον κεκοιμημένον δούλον σου ανάπαυσον», όχι τον νεκρόν, τον κεκοιμημένον. Μεγάλη θεολογία αυτή. Δεν έχω μαζί μου μια γνώμη του θείου Χρυσοστόμου. Δεν την πρόσεξα αυτή τη λέξη, ότι την έχει εδώ πέρα. Να σας καλέσω να δείτε το «κεκοιμημένος». Είναι, λέει, λέξη παρήγορος, διότι εδώ ειδοποιεί ότι αυτός εκοιμήθη, δεν απέθανε· εκοιμήθη. Όπως το είπε και στην υπόθεση του Λαζάρου ο Χριστός μας στους μαθητάς, ότι «ο φίλος ημών», λέει, «κεκοίμηται». «Καλά», λένε αυτοί, «άμα κοιμήθηκε, θα ξυπνήσει. Γιατί να πάμε εμείς τώρα;»

Εμείς τώρα, χτες δεν ήθελες να σε λιθοβολήσουμε, δηλαδή; Και τότε του λέγει: «Απέθανε». Α, απέθανε. Να πάμε τότε, εφόσον απέθανε. Δεν μπορούσαν να καταλάβουν τη διαφορά μεταξύ ύπνου και θανάτου.

Κακώς ο σατανάς έχει βάλει τα κοιμητήρια να τα λένε νεκροταφεία, για να αφανίσει το ξύπνημα αυτό, το μυστικό. Ένας που κοιμάται θα ξυπνήσει μια μέρα. Από σκοπού, για παρηγοριά, λέγεται κοιμητήριο και ο νεκρός λέγεται κεκοιμημένος. Των κεκοιμημένων δούλων σου ανάπαυσον.

Το κοιμητήριο πρέπει να το βλέπουμε σαν ένα απέραντο υπνοδωμάτιο, που όταν χτυπήσει η σάλπιγγα, το ξυπνητήρι, θα ξυπνήσουν όλοι, είτε το θέλουν είτε όχι. Δεν είναι ξυπνητήρι αυτό από τα ξυπνητήρια αυτά που πολλές φορές χτυπάνε και δεν τα ακούμε.

Και όταν ακούμε, ας ειπούμε, την ευχή που θα πει ο παπάς, «τον κεκοιμημένο δούλο σου ανάπαυσον», που υποτίθεται ότι εκουράσθη, διότι η ανάπαυση είναι το αντίθετο της κουράσεως. Αλλά ερωτώ: κουραζόμεθα εμείς για τον Χριστό και για την ψυχή μας; Ο άνθρωπος είναι αποκαμωμένος από την αμαρτία, αποκαμωμένος από τη σάρκα του, από τη διαφθορά του. Εξετάστε τον και θα δείτε. Είναι λίγοι οι άνθρωποι που είναι κουρασμένοι αγωνιζόμενοι.

Αγωνιζόμενοι εδώ, αισθανόμενοι εδώ κατάστηθα τον σατανά. Διότι όσο πιο ίσια πηγαίνει στον Χριστό, τόσο πιο κόντρα θα τον βλέπεις τον σατανά να σου έρχεται. Αλλά εμείς ελισσόμεθα, γι' αυτό και περνάμε και εύκολα.

Θα πρέπει να πας κόντρα. Κάνουμε αβαρίες. Μεριάζομαι. Δεν του κάνουμε κόντρα. Δεν κάνω πίσω. Εγώ θα πάω, μερίζομαι, ενδίδομαι, υποκύπτω. Τι χάνει αν κόψω λίγο το μαλλί μου, αν βάλω λίγο ανοιχτό ρουζ, αν καπνίσω ένα τσιγάρο, αν πάω να δω ένα καλό έργο;

Αυτά είναι λοξοδρομίσματα, για πέσε να του πεις όχι τίποτα δεκάνα από αυτά. Να, είδες τι κόντρα έχει και τι κόπο θέλει και τι μέσα χρειάζονται και τι τρόποι πρέπει να χρησιμοποιηθούν, ώστε να λέει ο άνθρωπος: «Πότε, Κύριε, να φτάσω στην κατάπαυσή σου;»

Ανάπαυσή σου. Γι' αυτό λέει εδώ: «Ανάπαυσέ τον. Κουράστηκε». Εμείς, βέβαια, θεωρούμε πολλούς που είναι ασθενείς και καημένοι, και αυτό, βέβαια, είναι ένα μαρτύριον. Και η μακροχρόνιος ασθένεια, κατά τους πατέρες, εάν είναι όπως τη θέλει ο Θεός, χωρίς γογγυσμόν, έχει στέφανον μάρτυρος ο άνθρωπος αυτός, διότι κάθε μέρα πάει ο σατανάς και του λέγει: «Που είναι ο Θεός σου; Γιατί σε έχει εδώ και υποφέρεις;» Αν, λοιπόν, υπάρξουν τέτοιοι άνθρωποι, οι οποίοι αγωνίζονται πράγματι, λέμε πολλές φορές.

Και λέμε πολλές φορές: «Να τον αναπαύσει ο Θεός». Είναι λαϊκή έκφραση, αλλά ταυτοχρόνως είναι θεολογική. Να τον αναπαύσει ο Θεός. Εμείς πάντοτε σκεφτόμαστε το σώμα του, τα βάσανά του, τους πόνους του, τις φωνές του κλπ. Να τον αναπαύσει.

Όχι, παραμέσα. Να αναπαύσει την ψυχή του. Την ψυχή του. Γιατί το σώμα, από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα χωριστεί εκ του πνεύματος, πλέον δεν έχει ανάγκη. Δεν υποφέρει. Και αυτό το σώμα είναι ο Κάιν και ό,τι αν υποφέρει, ό,τι να υποφέρει ο Κάιν, το αξίζει, γιατί είναι αδελφοκτόνος και φροντίζει μέρα νύχτα να εκτελέσει τον Άβελ, τον δίκαιο Άβελ, την ψυχή, και πολλάκις το επιτυγχάνει, αν εμείς δεν το προσέξουμε.

Προσέξτε με. Έτσι, λοιπόν, του λέγει: «Τον δούλον σου ανάπαυσον». Από τι να τον αναπαύσει; Άλλοι πεθαίνουν στον ιππόδρομο, άλλοι πεθαίνουν στο καμπαρέ, άλλοι πεθαίνουν στο γήπεδο, άλλοι δεν ξέρω πού πεθαίνουν βλασφημώντας, άλλοι στη θάλασσα πνίγονται, άλλοι σκοτώνονται με τις φιλενάδες τους στις κολόνες, άλλοι... Τι να τον αναπαύσει αυτόν; Από τι να τον αναπαύσει; Δεν αναπαύεται αυτός· απλώς επεκτείνεται η καταστροφή του, τα βάσανά του στην αιωνιότητα, διότι δεν εργάστηκε, δεν έκανε κανέναν αγώνα να αντισταθεί, ώστε να δημιουργήσει περιθώριο να αναπαυτεί η ψυχή του. Δέεται η Εκκλησία, «ανάπαυσον», αλλά εδώ είναι για τους πιστούς, τους ανθρώπους που αγωνίστηκαν, αλλά έφυγαν βέβαια με ορισμένα αμαρτήματα, είτε λόγω, είτε εν έργω, είτε εν διανοία, διότι ουδείς αναμάρτητος. Στην εντέλεια εμείς πάντοτε θα έχουμε σκόνες. Εάν δεν μαυριστούμε, εφόσον περνάμε μέσα από τα καρβουνιάρικα αυτά, αν δεν γίνουμε κατάμαυροι, πιτσιλισμένοι θα είμεθα. Γι' αυτά, όπως ερμηνεύσαμε πιο πάνω, που λέγει: «Ει και στίγματα φέρει πταισμάτων, οικτείρησον το σον πλάσμα, Δέσποτα».

Λοιπόν, έχουμε ανθρώπους οι οποίοι ούτε καν εκουράσθησαν. Δεν δικαιούνται, λοιπόν, αυτής της αναπαύσεως, της μακαρίας αναπαύσεως, να αναπαυθεί στους κόλπους, λέει, του Αβραάμ, όπως πήγε ο πτωχός ο Λάζαρος, που υπέφερε τόσα στη ζωή του εδώ, αγωνιστής.

Γι' αυτό, όταν τα ακούμε αυτά, να λέμε: «Θεέ μου, αυτή η ψυχή που τώρα την κηδεύουμε και ερχόμαστε να προσευχηθούμε εμείς εδώ, που κάνουμε το μνημόσυνό του, έχει καμία σχέση με αυτά τα πράγματα;» ή «Εγώ αύριο, Θεού θέλοντος, που θα μου λένε εμένα στο κεφάλι μου αυτά, διότι το θέλουμε είτε όχι, όπως όταν θα υπάρχει κόσμος, αυτά θα τα λέγουν».

Λέγω, θα έχει σχέση πράγματι η ευχή των ανθρώπων αυτών που θα φορέσουν τα μαύρα και θα έρθουν να κάνουν έξοδα εδώ; Πράγματι θα έχει καμιά σχέση να με αναπαύσει και εμένα εκεί; Δεν είναι σκέψεις απαραίτητες;

Γι' αυτό, αν ο άνθρωπος γνώριζε καλά, όχι απ' έξω, από μέσα, το νόημα των λέξεων αυτών που υπάρχουν στη νεκρώσιμη ακολουθία και στις μνημοσύνους δεήσεις, θα γνώριζε το παν και θα ενδιαφέρεται να ολοκληρωθεί.

Παρορών αυτού πάντα τα εγκλήματα, ξεπέρασέ του τα. Αλλά θα πρέπει να είναι ο άνθρωπος εκείνος που λέγει ο θείος Χρυσόστομος σε μια του προσευχή: Αμαρτήσαμεν Κύριε λέει, αλλού καναπετάσαμεν χοίρα στις άλλω τρίους θεούς Ναι, αμαρτήσαμε ως άνθρωπος που με χώμα και εμείς της ότι χούσες με αμαρτήσαμε Αλλά πιστεύουμε σε σένα, δεν έχουμε τέτοιες περιπτώσεις.

Οι περισσότεροί μας φεύγουν εκ του κόσμου αυτού μη πιστεύοντας απόλυτα στον Χριστό, ότι είναι ο Θεός, ότι ενανθρώπησε για τη δικιά μας αγάπη και για να ξαναγίνουμε εμείς κατά χάριν θεοί και ό,τι επιτρέπει, το επιτρέπει για το συμφέρον το δικό μας.

Έτσι κλείνει το τέταρτο ευλογητάριο. Έπειτα παρουσιάζει ένα δοξαστικό που υπενθυμίζει δογματικό μέρος, που έχει σχέση με την Αγία Τριάδα, και γενικά, για να γνωρίζει ο άνθρωπος σε ποιον προσεύχεται, και λέγει: «Το τριλαμπές της μιας Θεότητος ευσεβώς υμνήσωμεν, βοώντες: Άγιος ει, ο Πατήρ ο άναρχος, ο συνάναρχος Υιός και το Θείον Πνεύμα». Και το Θείον Πνεύμα το παρουσιάζει συνάναρχον. Μέσα σε λίγα λόγια ομιλεί για τη Θεότητα, την τρισυπόστατο Θεότητα, και ότι ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο είναι συνάναρχα άμα τω Πατρί.

Ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο. «Φώτισον ημάς», το τριλαμπές φως, δηλαδή της μιας Θεότητος, «φώτισον ημάς πίστει σοι λατρεύοντας και του αιωνίου πυρός εξάρπασον», να μην μας αφήσει να πέσουμε μέσα, να σε λατρεύουμε εν πίστει, όχι εν λόγω μόνο, γιατί η πίστη παρουσιάζεται έμπρακτος. Πιστεύουν.

Πιστεύουν και οι σατανάδες ότι είναι τρισυπόστατος ο Θεός. Εντούτοις όμως θα κολαστούν. Δεν είναι μόνο να σταθεί στην πίστη. Να γίνουν και τα έργα τα άξια της πίστεως. Πρέπει να είναι η πίστις δι’ αγάπης ενεργουμένη. Πιστεύω και, διότι πιστεύω, βαπτίζομαι. Πιστεύω και, διότι πιστεύω, κοινωνώ. Πιστεύω και, διότι πιστεύω, εξομολογούμαι. Πιστεύω και, διότι πιστεύω, νηστεύω. Πιστεύω και, διότι πιστεύω, τεκνοποιώ, παίρνω νόμιμον σύζυγον και ούτω καθεξής.

Διότι πιστεύω, γιατί είχα κάποιον συγγενή ο οποίος εκοιμήθηκε, ο οποίος βλασφημούσε και δεν πίστευε σε τίποτα. Μου λέει: «Αν δεν πίστευα εγώ, δεν θα βλασφημούσα. Τόσο κουτό με περνάς, να βλασφημώ πρόσωπα ανύπαρκτα;» Καταλάβατε; «Αλλά τον πιστεύω τον Θεό, γι' αυτό τον βλασφημώ· τον πιστεύω τον Χριστό, γι' αυτό τον βλασφημώ».

Η πίστις έχει ντουμπλ φας· το πίσω μέρος: διάβολος. Όχι τέτοια πίστη· πίστη που να αποδεικνύεται εκ των έργων, εκ της συμπεριφοράς, εκ της ολοκλήρου πολιτείας του ανθρώπου, ότι ο άνθρωπος αυτός πιστεύει.

Γι’ αυτό λέει: «Φώτισον ημάς τους πίστει λατρεύοντας την εν υποστάσεσι Θεότητα και του αιωνίου πυρός εξάρπασον». Ναι. Βούτηξέ μας, να μην φύγουμε· βγάλε μας από το αιώνιο πυρ. Διότι ο άνθρωπος ήτο μέσα στον Άδη και ο Χριστός έφτασε μέχρι Άδου ταμείων, για να βγάλει τον άνθρωπο εκεί.

Αρπαγμένοι, λοιπόν, και θα φαινόμαστε, αγαπητοί. Θα πρέπει μάλλον να το καταλαβαίνουμε αυτό το πράγμα, για να ταπεινωνόμεθα. Έχετε δει πυρκαγιές, ε; Και πολλές φορές βλέπετε ορισμένα αντικείμενα βγαλμένα εκεί, τα οποία δεν έχουν καεί· έχουν τσουρουφλιστεί, έχουν μαυρίσει και φαίνονται ότι είναι από πυρκαγιά. Εσώθησαν ως διά πυρός. Κάποιο χέρι τ’ άρπαξε την τελευταία στιγμή. Βγαίνει η άλλη από μέσα καμένη και καπνίζει.

Άρπαξέ μας, λοιπόν. Βγαίνει το παιδί με έγκαυμα, φαίνεται. Και αν ο άνθρωπος ήθελε να το πιστέψει αυτό το πράγμα, θα έβλεπε και θα ταπείνωνε τον εαυτό του, ότι καίγεται και φλέγεται μέσα σε μια τέτοια φωτιά και το χέρι του Χριστού έρχεται και τον βγάζει από εκεί μέσα, και θα του άρεσε να έχει τέτοια στίγματα πνευματικά απάνω του, για να ταπεινώνεται και να αναγνωρίζει ότι ο Χριστός είναι ο λυτρωτής του και ότι αυτός τον άρπαξε την τελευταία στιγμή.

Έχει και, εκτός της τρισυποστάτου Θεότητος, πάντοτε μετά Θεόν, η Ορθοδοξία μας έχει την Παναγία μας. Η οποία έχει τα δευτερεία· βέβαια, ο Χριστός μας έχει τα πρωτεία. Ο Χριστός σώζει, η Θεοτόκος πρεσβεύει.

Όμως την έχει για έναν μεγάλο παράγοντα και σε καμιά προσευχή δεν την αφήνει στην άκρη. Πάντοτε την παρουσιάζει. Εφόσον είπε, λοιπόν, το δόγμα της τρισυποστάτου Θεότητος και το τι κάνει για μας.

...κάνει για μας. Τώρα έρχεται στην Παναγία μας και λέει «και νυν και αεί» και λοιπά, και λέει: «Χαίρε, σεμνή, η Θεόν σαρκί τεκούσα, εις πάντων σωτηρίαν». Εσύ που έδωσες, εδάνεισες σάρκα στον Θεό και έγινε όλων των ανθρώπων η σωτηρία, δεν είσαι τυχαία.

Είσαι το μοναδικό πρόσωπο που έγινε αιτία να γεννηθεί η σωτηρία του κόσμου εξ εσένα. Δι' ἧς γένος των ανθρώπων εύρετο τη σωτηρία, διά της σεμνής αυτής, της κόρης της Ναζαρέτ. Ευρήκε ο κόσμος τη σωτηρία, διά της σαρκώσεως του Χριστού, διά του Χριστού που εγέννησε.

Διά σου εύρομεν Παράδεισον· διά της προμάμμης Εύας τι εύρομεν; Κόλαση. Έχετε δει πού κατεξοχήν την τοποθετεί την Παναγία μας η Εκκλησία; Αρχικά, την έχει πρώτον στο τρίμορφο. Όταν μπαίνουμε στην εκκλησία, εκεί που είναι η εικόν του Αγίου, εις ον τιμάται ο Ναός, πρέπει να υπάρχει και μια εικόν του Χριστού μας, που να έχει δεξιά την Παναγία μας και αριστερά τον Τίμιο Πρόδρομο· το τρίμορφο, το λεγόμενο.

Στα χωριά, στην επαρχία, υπάρχουν αυτά και σε καθολικούς ναούς, δηλαδή επισήμους ναούς των επαρχιών, υπάρχουν. Εδώ δεν έχω δει, ομολογώ. Μπορεί και εδώ να υπάρχουν· πάντως, πρέπει να υπάρχει. Αμέσως σου δίνει την εικόνα πού είναι η Παναγία, ότι είναι δίπλα στον Χριστό, μαζί με τον Τίμιο Πρόδρομο.

Και το τιμώμενο πρόσωπο, στο οποίο υπάρχει ο Ναός. Φεύγοντας από εκεί, όταν τη δεις, στο τέλος που θα πας να χαιρετήσεις τις εικόνες, προκειμένου να κοινωνήσεις, θα τη δεις στα δεξιά του Κυρίου, την Παναγία πάλι, η οποία πρεσβεύει και ο Χριστός σώζει.

Τες πρεσβείες Θεοτόκου σώτερ σώσον ημάς.

Προχωρώντας, θα τη δεις από πάνω από την Αγία Τράπεζα, με μια αγκαλιά μεγάλη, και γράφει από πάνω: Η Πλατυτέρα, διότι εχώρησε τον Αχώρητον. Όχι ότι μεγάλωσε αυτή, αλλά εμίκρυνε Αυτός από αγάπη και εχώρησε· παραδόξως εχώρησε τον Αχώρητον.

Και την έχει τοποθετήσει η Ορθόδοξη Εκκλησία από πάνω από την Αγία Τράπεζα, διότι από εκεί θα περάσει ο πιστός για τη Βασιλεία των Ουρανών. Εκείνη η θέση ήτο της Εύας, η οποία Εύα, αντιστοίχως, έκλεισε την αγκαλιά της με την παρακοή και μας έκλεισε έξω.

Αυτή λέει: «Ελάτε εδώ. Από εκεί που μπαίνετε, εγώ την άνοιξα την πόρτα και την Ωραία Πύλη την άνοιξα διά του Χριστού που είναι δίπλα, και εδώ ελάτε επάνω, στον Παράδεισο, να σας δεχτώ». Γι' αυτό εδώ την υμνεί με λίγα λόγια και τοποθετεί ακριβώς όπως πρέπει, και έτσι λέει: «Χαίρε, Σεμνή, η Θεόν σαρκί τεκούσα», που εγέννησες τον ενσαρκωμένον Θεόν, «εις πάντων σωτηρίαν», και τον έδωσες για πάντας, αδιαφόρως αν πάντες δεν θα σωθούν, διότι υπολείπεται η παραδοχή. Δεν σώζεται ο άνθρωπος γιατί το θέλει ο Θεός μόνον, αλλά πρέπει να το θέλει και ο άνθρωπος. Το κήρυγμα, επί παραδείγματι, που σας εκήρυξε διά του Ιωάννου,

Απαιτείται αποδοχή. Ακούω, δέχομαι, σώζομαι· ακούω, απορρίπτω, απόλλυμαι. Και ο Ιωάννης που εκήρυξε κανέναν δεν εξεβίασε, και ο Χριστός που εκήρυξε κανέναν δεν εξεβίασε. Αν ήθελαν, πίστεψαν.

Και οι Απόστολοι, και μέχρι σήμερα όπου κηρύττεται ο Λόγος του Θεού, κανέναν δεν εκβιάζει. Λέγει ο ομιλητής, λέγει ο ιερεύς, λέγει ο αρχιερεύς· αν θέλεις, ακούς. Ο Χριστός πήγε στον Άδη και κήρυξε· κανέναν δεν εξεβίασε.

Όσοι τον εδέχθησαν, εζωοποίησεν αυτούς. «Καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος». Εδώ λοιπόν λέει «εἰς πάντων σωτηρίαν». Όμως οι πάντες δεν εσώθησαν, διότι δεν ηθέλησαν. «Δι’ ἧς τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων εὕρετο τὴν σωτηρίαν». Από σένα το γένος των ανθρώπων βρήκε τη σωτηρία.

Διασού εύρημεν παράδεισον Θεοτόκε αγνή ευλογημένη Αυτά είναι λόγια προσευχής, εγκωμίων προς την τρισυπόστατη Θεότητα και προς την Υπεραγία Θεοτόκο, που στα χέρια αυτών κρέμεται η ψυχή του κεκοιμημένου αυτή την ώρα.

Γι’ αυτό ακριβώς λέγει όλα αυτά τα πράγματα. «Αλληλούια, αλληλούια, αλληλούια, δόξα σοι ο Θεός». Το «Αλληλούια» είναι εβραϊκή λέξη και ερμηνεύεται «αινείτε τον Κύριον». Δώδεκα φορές, δηλαδή: «Αλληλούια, αλληλούια, αλληλούια, δόξα σοι ο Θεός»· τρεις επί τέσσερις, δώδεκα φορές.

Και στη συνέχεια έχει ένα κοντάκιο, που είναι κατά κάποιον τρόπο ευχή για όλη την υπόθεση: «Μετά των Αγίων ανάπαυσε, Χριστέ, την ψυχή του δούλου σου ή της δούλης σου, ένθα ουκ έστι πόνος, ου λύπη, ου στεναγμός, αλλά ζωή ατελεύτητος».

Και αυτό πάλι εξαρτάται από την πολιτεία μας ένθεν του κόσμου. Όπως ετοίμασε ο καθένας, έτσι θα κοιμηθεί και έτσι θα βρει στον κόσμο εκείνον. Εάν δεν έχει ετοιμάσει, δεν γίνεται τίποτα. Συνεχίζοντας, ο ιερεύς παίρνει τη θέση τώρα. Αυτά τα έλεγαν οι ψάλτες.

Παρακαλεί τώρα τον Χριστό και λέγει: «Μετά πνευμάτων δικαίων τετελειωμένων, την ψυχήν του δούλου σου, Σώτερ, ανάπαυσον». «Τετελειωμένων». Αυτό είναι μια πληροφορία: ότι πέραν του τάφου δεν υπάρχει συνεργείο επιδιορθώσεως.

Γι' αυτό ο άνθρωπος πρέπει από εδώ να φροντίσει να πάρει την όψη του Χριστού.

του Χριστού, η κοινωνία της αρρήτου δόξης σου. Από εδώ μην περιμένει εκεί αδιάφορος, αν η Εκκλησία δέεται και οι δικοί του θα παρακαλέσουν, αλλά αυτός θα φροντίσει από εδώ να είναι μεταξύ των τετελειωμένων. Γι' αυτό, βλέπετε, επαναλαμβάνει, επιτελεί ολόκληρα τα γεγονότα, καθημερινώς δέεται κατά τον ίδιον τρόπο και παρουσιάζει την Αγία Τράπεζα, η οποία είναι που διορθώνει και μεταβάλλει.

Από κτήνιον σε πνευματικόν, από κοινόν σε καινόν και ούτω καθεξής. Από παλιά φύση σε καινή φύση. Πρέπει ο άνθρωπος να ολοκληρωθεί, να τελειωθεί. Και σ' αυτό να γνωρίζετε ότι δεν μπορεί ο άνθρωπος να το επιτύχει ποτέ, ει μη μόνον δια της συνεχούς Θείας Κοινωνίας και εκκλησιασμού.

Με κανέναν άλλον τρόπο. Φτιάξου όσο θέλεις. Διορθώσου όσο θέλεις μόνος σου. Δεν πρόκειται να αλλάξεις, αν δεν σε αλλάξει ο Χριστός. Ο Χριστός θα μπει μέσα να αλλάξει τον άνθρωπο. Διαφορετικά δεν αλλάζει ο άνθρωπος.

Γι' αυτό πολλοί από μας, αυτό θα πρέπει να το προσέξουμε εδώ, να έχουμε στενή σχέση με τον Χριστό και με την Εκκλησία του, η οποία δεν κάνει τίποτα άλλο, ει μη περί αυτήν την ψυχή να την ολοκληρώσει. Λοιπόν, παρακαλεί εδώ και αυτός ο κεκοιμημένος να είναι μετά πνευμάτων δικαίων τετελειωμένων.

Τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου, Σῶτερ, ἀνάπαυσον, φυλάττων αὐτὴν εἰς τὴν μακαρίαν ζωήν, τὴν παρὰ σοὶ, φιλάνθρωπε. Η μακαρία ζωή είναι κοντά στον Χριστό.

Έπειτα λέγει ένα μικρό «Δόξα»: «Δόξα Πατρί» και λοιπά. Και λέει: «Σὺ εἶ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ καταβὰς εἰς ᾍδην καὶ τὰς ὀδύνας λύσας τῶν πεπεδημένων· αὐτὸς καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου, Σῶτερ, ἀνάπαυσον». Ομολογεί μια ιδιότητα του Χριστού μας, ότι κατέβη στον Άδη.

Είναι οι 33 ώρες που κατέβη ο Χριστός μας στον Άδη, από τις 3 το απόγευμα της Μεγάλης Παρασκευής μέχρι τις 12 τη νύχτα της Αναστάσεως. Όταν κατέβη κάτω, θα πρέπει να διαβάσει κανείς τα τροπάρια του Μεγάλου Σαββάτου στο Τριώδιο.

Εκεί η Εκκλησία, που προσωποποιεί τον Άδη, θα δείξει —θα καταλάβει ο άνθρωπος— ακριβώς το τι έγινε εκεί κάτω. Και αν κανείς προσέχει τα εγκόμια της Μεγάλης Παραστευής όπου λέει ενς μικρό ξενοδοχείται μέχρι άδου ταμείων όπου παιδευτευλογείται κλπ Όλα αυτά έχουν σκοπό την κάθοδο του Χριστού στον Άδη.

Εδώ λοιπόν αναγνωρίζει και λέει: «Σὺ εἶ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ καταβὰς εἰς ᾍδην». Όταν κατέβη κάτω, δεν ήταν ο Χριστός μόνο. Ήταν ο Θεός, δεν ήταν άνθρωπος. Ήταν η Θεότης του Ιησού που κατέβη κάτω εκεί. Ο Θεός, ο Χριστός.

Εζωοποίησε. Εκεί συνέτριψε τα δεσμά του σατανά. «Σὺ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ καταβὰς ἐν ᾅδῃ καὶ τὰς ὀδύνας λύσας τῶν πεπεδημένων». Και εσύ που τους έλυσες, που τους ανακούφισες, τους ανθρώπους αυτούς που τους ελευθέρωσες, τους ανθρώπους αυτούς.

Εκεί λέγει, που σας είπα, στην ακολουθία του Μεγάλου Σαββάτου: «Σήμερον ο Άδης στένων βοά». Στενάζει, λέει, και βοά ο Άδης σήμερα, που εδέχθη τον Υιόν της Μαρίας. «Σήμερον ο Άδης στένων βοά». Στενάζει και βοά που επήρε, λέει, έναν των κοινών θνητών, για να τον δέσει κάτω, και του πήρε και τους άλλους.

Όσους είχε πάρει γρηγορότερα διά του ξύλου της γνώσεως, τους πήρε τώρα διά του ξύλου του σταυρού. Στενάζει: «Συνέφερε με», λέει, «τον Υιόν της Μαρίας να μην τον πάρω εδώ κάτω. Αλγώ, πονώ, θα εμέσω», λέει, «δεν μπορώ να τους κρατήσω».

Και έρχεται πάλι η Εκκλησία μας για τους αγράμματους.

Διά τις εικονογραφίες που παρουσιάζει την εις Άδου κάθοδο του Χριστού. Τι έχει κάνει εκεί κάτω. Θα δει χαλασμένη την πόρτα του Άδου, βγαλμένοι οι ρεζέδες, οι κλειδαριές σπασμένες και λοιπά. Και πιάνει δυναμικά το χέρι του Αδάμ και το χέρι της Εύας.

Και φαίνεται το χέρι του Αδάμ, το χέρι του Χριστού μας τρυπημένο. Που κρατάει το χέρι του Αδάμ και της Εύας. Σαν να σου λέει: εσείς μου το τρυπήσατε το χέρι και με καρφώσατε στο σταυρό. Διότι ο δικός σας το χέρι άπλωσε μια μέρα, εκεί που εγώ σας είπα να μην απλώσει. Εν τούτοις εδέθηκα και τους βγάζει.

Αν κανείς διαβάσει με προσοχή αυτή την εικόνα, τη μελετήσει την εικόνα αυτή, την εις Άδου Κάθοδο του Χριστού, που είναι η Ανάσταση η δική μας, εκεί είναι η χαρά η δική μας. Δεν είναι όταν βλέπεις τον Χριστό, όπως τα έχουν οι Ιταλοί, και πηγαίνει τον ανήφορο με μια σημαία.

Αυτό δεν είναι τίποτα. Η χαρά του ανθρώπου, το «Χριστός Ανέστη» που ψάλλει η Εκκλησία μας, έχει σχέση με την εις Άδου Κάθοδο του Χριστού. «Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος».

Εκεί είναι το γεγονός το μεγάλο που συνέτριψε, που τα παράλυσε κάτω και τον έκαμε πλέον τον Άδη αδύνατον, όσοι πιστεύουν στον Χριστό να μην μπορούν να κρατηθούν από τον Άδη. Γι' αυτό και λέγει ο τρώγω μου τη σάρκα και πίνω μου το αίμα, ελε μη με ανήκαγό εναυτό και εγώ αναστήσω αυτόν εντιεσχάτη ημέρα, δε θα αφήσω λέει το πρόσωπο αυτό το οποίο θα έχει μέσα σώμα και αίμα λυκό μου, δε θα μείνει στον Άδη, διαβάσετε τον Ιωάννη 6.54 να το δείτε αυτό που σας λέω Αυτό λοιπόν ενθυμείται τώρα εδώ πέρα ο υμνωδός και λέγει: «Σύ», του λέει, «που κατέβη στον Άδη και έλυσες τα δεσμά των πεπεδημένων, και την ψυχή του δούλου σου αυτού, Σώτερ, ανάπαυσον».

Είναι αλήθεια ότι πολλές φορές ο Χριστός μας λυπείται για τα λόγια που του κάνουμε και τον εκβιασμό αυτό που του κάνουμε, ούτως ειπείν. Λυπείται γιατί γυρίζει και μας λέει: «Μου έχει δέσει τα χέρια, πώς να τον αναπαύσω;» Μου έχει δέσει τα χέρια, ο ίδιος μου τα έχει δέσει τα χέρια.

Πώς να τον αναπαύσω; Θέλω να τον αναπαύσω. Ποιον θέλω εγώ να πάει στον Άδη; Κανέναν δεν θέλω να πάει στον Άδη, μα δεν μου επιτρέπει. Και εγώ που του έδωσα αυτή την ελευθερία, δεν του καταστρατηγώ την ελευθερία αυτή.

Ας ήθελε· δεν ηθέλησε λοιπόν αυτός. Και συνεχίζει πάλι και έρχεται στην πλευρά της Παναγίας μας. «Η μόνη αγνή και άχραντος Παρθένος». Είναι αλήθεια αυτό, η μόνη αγνή.

Γρηγόριο τον Θεολόγο, εκεί μέσα θα βρει που λέγει ότι η Παναγία δεν είναι αγνή για την κατ’ εξοχήν παρθενία της, όπως κολακεύονται ορισμένες και ορισμένοι, εφόσον όλα τα υπόλοιπα είναι έρημα και καταπεσόντα. Όχι! Τη λέει Παρθένο στη γλώσσα, Παρθένο στα μάτια, Παρθένο στην ακοή, Παρθένο στα πάντα. Δεν είχε παρθενία μόνον, παρθενικό υμένα. Είχε παρθενία στα πάντα.

Σε έναν ωραίο λόγο ο Άγιος Γρηγόριος, το κομμάτι αυτό το έχω στο βιβλίο αυτό που γράφουμε. Ο Υιός του Θεού, Υιός της Παρθένου γίνεται. Εκεί μέσα υπάρχουν όλες αυτές οι ομολογίες των Πατέρων. Γι' αυτό λέει: η μόνη αγνή, η μόνη αγνή και άχραντος Παρθένος.

Η Θεόν αφράστως κυήσασα· ανερμήνευτον μυστήριον, ξένον, ωραίο και παράδοξο. Τι τρόπο μια γυναίκα γεννάει Θεόν; Πώς γίνεται αυτό το πράγμα; Πρέσβευε του σωθήναι την ψυχήν του δούλου σου. Πρέσβευε στον Χριστό που γέννησες, όχι στον Θεό. Το λέγω εντός παρενθέσεως για τους Ιεχωβίτες και για τους Προτεστάντες που μας απορρίπτουν τις πρεσβείες της Θεοτόκου και θέλουν τον Χριστό μόνον.

Ο Χριστός πρεσβεύει στον Θεό, αδελφέ. Η Παναγιά πρεσβεύει στον Χριστό. Δεν σου χαλάει ούτε το Ευαγγέλιο ούτε την ιεραρχία. Μεταξύ Θεού και ανθρώπων, Χριστός μεσίτης. Μεταξύ Χριστού και ανθρώπων, Παναγιά μεσίτρια.

Δεν σου χαλάει το Ευαγγέλιο, μην πλανάσαι.

Πρέσβευε του σωθήναι την ψυχήν του δούλου σου. Στη συνέχεια έχει ωραίες ευχές διά του διακόνου και λέγει: «Ελέησον ημάς, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου» — όχι κατά τη δικαιοσύνη μας — «δεόμεθά σου, επάκουσον και ελέησον». Άκουσέ μας και ελέησέ μας.

Και σας είπα προχθές τι θα πει να ακούσει ο Θεός. Ακοή αντί ακοής· θα Τον ακούς για να σε ακούσει. Δεν Τον ακούεις, δεν υπακούεις τι λέει το Ευαγγέλιο, δεν σε ακούει, οσοδήποτε κι αν φωνάζεις.

Έτι δεόμεθα, ακόμη λέει παρακαλούμε, υπέρ αιωνίας μνήμης και μακαρίας αναπαύσεως της ψυχής του κεκοιμημένου δούλου τάδε και λοιπά, υπέρ του συγχωρηθήναι αυτώ παν πλημμέλημα εκούσιόν τε και ακούσιον. Γνωρίζετε ότι εμείς, ως επί το πλείστον, εξομολογούμεθα τα αμαρτήματα που ενθυμούμεθα, που πράξαμε.

Έχουμε πράξει και άλλα, τα οποία δεν τα ενθυμούμεθα. Γι' αυτό ακριβώς σας υπενθυμίζω, όταν εξομολογείστε, να λέτε στον ιερέα: «Πάτερ μου, παρακαλώ τον Χριστό μας να μου συγχωρήσει και ό,τι έχω κάνει ακόμη και δεν το ξέρω, δεν το θυμάμαι».

Αμαρτία δεν είναι μόνο η αμαρτία που κάνουμε: έκλεψα, πόρνευσα, μοίχευσα, αδίκησα.

...να δείξω, και ό,τι καλό δεν κάμαμε που μπορούσαμε να το κάνουμε, είναι αμαρτία. Ο δυνάμενος ποιείν καλόν και ου το ποιεί, λόγου χάρη, να πούμε, να μπούμε μπροστά σε κάποιον, να βοηθήσουμε κάποιον, να σταματήσουμε τα δάκρυα κάποιου, να πληρώσουμε ένα χρέος κάποιου, που μπορούσαμε να το κάνουμε και δεν το κάναμε, αμαρτία αυτώ εστί. Και ας μη λησμονούμε, εκείνη την ώρα θα βρεθούν μπροστά αυτά τα πράγματα. Γι' αυτό λέω εδώ...

Ευχαριστώ.

Τη φλούδα, πέρασε ένας αργότερα, πάτησε, έσπασε το κεφάλι του. Εσύ θα την πληρώσεις. Εσύ την έβαλες την μπανανόφλουδα εκεί πέρα. Είναι χίλιες δυο περιπτώσεις. Εμίλησες ευτράπελα, είπες ένα αστείο και το άκουσε ένας μικρός, το άκουσε κάποια κοπέλα και ήθελε να το βρει στην πράξη τι είναι αυτό το οποίο είπες εσύ.

Εσύ θα την πληρώσεις. Ξέρετε πόσα είναι τέτοια; Είναι πολλά. Γι' αυτό εδώ η Εκκλησία, που γνωρίζει διά Πνεύματος Αγίου, λέει: είτε εκούσιο, είτε ακούσιο, είτε εν γνώσει, είτε εν αγνοία. Σε παρακαλώ, συγχώρησέ τα. Και αυτά καλά είναι να γίνονται εδώ, να μην περιμένουμε έπειτα πέραν του τάφου.

Και συνεχίζει και λέγει: «Ὅπως Κύριος ὁ Θεὸς τάξῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἔνθα οἱ δίκαιοι ἀναπαύονται. Τὰ ἐλέη τοῦ Θεοῦ», όχι δικαιοσύνη των ανθρώπων, «τὴν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν καὶ ἄφεσιν τῶν αὐτοῦ ἁμαρτιῶν, παρὰ Χριστῷ τῷ ἀθανάτῳ Βασιλεῖ καὶ Θεῷ ἡμῶν αἰτησώμεθα». Ο Χριστός είναι που συγχωρεί τις αμαρτίες, δεν είναι ο Ιεχωβάς, ο Χριστός.

Εδόθη μοι πάσα εξουσία εν ουρανώ και επί γης. Γι' αυτό και ο Ορθόδοξος Ιερεύς, όταν εξομολογεί και διαβάζει τη συγχωρητική ευχή: «Συ, Κύριε, ο ειπών, όσα αν λύσητε επί της γης έσται λελυμένα εν τω ουρανώ και όσα αν δήσητε έσται δεδεμένα, λύσον και τον δούλον σου τούτον».

Ο Χριστός είναι —να το έχουμε σοβαρώς υπόψη αυτό το πράγμα— αυτός ο οποίος ενεργεί διά του ιερέως της Εκκλησίας. Στη συνέχεια υπάρχει μια ευχή που λέγει ο Ιερεύς και είναι η εξής: «Ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός».

Ο τον διάβολον καταπατήσας, τον δε θάνατον καταργήσας. Τον θάνατο τον κατήργησε ο Χριστός. Εμείς θεληματικά ξαναπηγαίνουμε στην κόλαση. Γι' αυτό και πολλοί σκανδαλίζονται όταν ακούνε ομιλητάς να λένε για κόλαση.

Θέλουν έναν Θεό καλό, θέλουν έναν Θεό με παράδεισο. Μα έχει και κόλαση ο Θεός. Την κόλαση όμως δεν την έχει για τον άνθρωπο, την έχει για τον σατανά. «Τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ». Άρα, την κόλαση την έφτιαξε για τον Σατανά. Όμως ο άνθρωπος δεν κάνει άξια να μην πάει στην κόλαση. Μη έχοντας, λοιπόν, άλλο μέρος να τον βάλει, θα πάει με εκείνον ο οποίος είναι στο άλλο μέρος.

Αυτό του το λέει εδώ πέρα τώρα. Κατήργησε τον θάνατον. Όμως εγώ παρουσιάζομαι ότι ο θάνατος δεν έχει καταργηθεί. Διότι, αν δείτε αυτή την εικόνα, σας λέγω ότι είναι σαν του Καθόδου, λέει ο θείος Χρυσόστομος, κοίτα και λέει πόση κούραση χρειάζεται.

Άντε να βρεις τώρα τρόπον να ξαναβάλεις τις πόρτες αυτές, να βάλεις τους ρεζέδες, να βάλεις κλειδαριές, να μπεις μέσα και να κλειδωθείς. Ε, χαλάλι σου τότε, λέει, που θα κάνεις τόσο κόπο να πας στην κόλαση τότε.

Ο Θεός, λέει, τα έχει παραλύσει, τα έχει χαλάσει αυτά τα πράγματα. Την ερμηνεύει αυτή την εικόνα ο θείος Χρυσόστομος σ’ ένα λόγο του και λέει, λοιπόν, ότι καταπάτησε τον διάβολο. Τι είναι ο τρόπος που τον καταπάτησε; Εφαρμόστε εδώ εκείνο που είπε στη Γένεση· στον Γολγοθά την έπαθε τη ζημιά.

Ο σατανάς τον κάρφωσε στη σάρκα και ο Χριστός τού έσπασε το κεφάλι.

Είναι εκείνο που του είπε στην γέννηση μέσα στο γάμα 15, ότι έκφρανθείς το αναμέσως του και του σπερματός, σπερματός αυτής, Αυτός σου ρίχνει κεφαλή, σιβέρεις εις αυτού πτέρναν Εσύ, του λέγει, σατανά, θα του δαγκώσεις την πτέρνα, του σπέρματος της γυναικός.

Του Χριστού δηλαδή, γιατί δεν γεννήθηκε εκ σπέρματος. Η γυναίκα δεν έχει σπέρμα, ο άνδρας έχει σπέρμα. Είναι εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου. «Και αυτός σου συντρίψει κεφαλήν». Και αυτό το πράγμα, βέβαια, ο Σατανάς δεν το έβλεπε.

Έβλεπε μόνο να τον ανεβάσει στο Σταυρό. Πίσω από το Σταυρό, όμως, που υπήρχε η Ανάσταση, αυτό δεν το έβλεπε. Το τσαλαπάτημα, όταν πήγαινε ο Χριστός κάτω, δεν το έβλεπε. Είναι εκείνο που σας έλεγα γρηγορότερα σήμερα: ο Άδης στενοβοά.

Γι' αυτό και η Εκκλησία μας, κατά το Πάσχα, όταν αναστηθεί ο Χριστός, οι ιερείς μας βγαίνουν έξω, όπως σας έχω πει άλλοτε, με ένα σταυρό στο χέρι, ένα κερί στο πίσω μέρος — ορισμένοι το βάλουν μπροστά, δεν ξέρουν οι καημένοι — το πίσω μέρος που απεικονίζει την Ανάσταση και δεμένο με μια κόκκινη κορδέλα.

Και τι δείχνει εδώ; Ότι ο Διάβολος έβλεπε μέχρι το Σταυρό, να τον βγάλει από τη μέση. Την Ανάσταση πίσω δεν την έβλεπε, και εκεί την έπαθε. Γι' αυτό και όταν ανέβηκε στο Σταυρό ο Χριστός και είδε τα σημεία και λοιπά, και γινόταν «κατέβα, κατέβα», ε, κατεβαίνω τώρα εδώ που με ανέβασες.

Θα τα συζητήσουμε κάτω. «Πάμε να τον κατεβάσουμε». Τότε κατάλαβε ότι την έπαθε. Αλλά είναι αργά πλέον, δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Γι' αυτό λέει εδώ: «Ὁ τὸν διάβολον καταπατήσας, τὸν δὲ θάνατον καταργήσας καὶ ζωὴν τῷ κόσμῳ δωρησάμενος».

Δοριστάμενος Είναι δώρον η ζωή. Εξαγοράζεται η ζωή αιώνια; Με τα βρώμικα έργα τα δικά μας; Κάμα μισένα καλό και το φωνάζουμε Και το βγάζουμε το άλλο από τη μύτη. Ή το παρουσιάζουμε εις αντίκρισμα; Ότι λυκαιόμε στο παραδείσος Δώρον, δωρεά είναι, δωρεά, δωρησάμενος. Αυτός, Κύριε, ανάπαυσον και την ψυχήν του κεκοιμημένου δούλου σου, εν τόπω φωτεινώ, όχι μακριά σε σκοτάδι, εν τόπω χλοερώ, να υπάρχει δηλαδή δροσιά πνευματική, μην υπολογίσετε υγρασία, εν τόπω αναψύξεως, αναψυχής, να χαίρεται, ένθα απέδρα οδύνη, που είναι μακριά η οδύνη, η λύπη, ο στεναγμός.

Μακριά από αυτά τα πράγματα, να ξεκουραστεί, να αναπαυτεί στην κατάπαυσή σου. «Παν αμάρτημα το παρ’ αυτού πραχθέν, εν λόγω ή έργω ή διανοία, συγχώρησον». Διότι ορισμένοι έχουν τη γνώμη ότι «δεν έκανα τίποτα». Ούτε σκέφτηκες τίποτα; Ούτε είπες τίποτα;

Πάει σαν πολυβόλο η γλώσσα στον πόλεμο, και το βράδυ λέμε πως δεν αμαρτήσαμε. Αμαρτάνουμε· άνθρωποι είμεθα. Λοιπόν, είτε λόγω είτε έργω είτε διανοία, ως αγαθός και φιλάνθρωπος Θεός, συγχώρησον· ότι ουκ έστιν άνθρωπος ος ζήσεται και ουχ αμαρτήσει. Πες μου έναν άνθρωπο, πες μου τον Αβραάμ, ποιον θέλεις να μου πεις. Όλοι έζησαν. Το φέρνουμε σαν επιχείρημα, του κάνουμε έναν εκβιασμό. Συ γαρ μόνος εκτός αμαρτίας υπάρχεις.

Και αυτό ωραία το λέγει και ο Άγιος Μάρκος ο Ασκητής, λέγει: «Εξ έργων και δικαιοσύνης δίκαιος είναι ένας· εκ μετανοίας και εξομολογήσεως δίκαιοι πολλοί». Ένας μπορεί να καυχηθεί, και το είπε: «Τις εξ υμών με ελέγχει περί αμαρτίας;» Εμείς δεν μπορούμε να το πούμε αυτό το πράγμα.

Αυτό λοιπόν του λέγει εδώ πέρα. Συ γαρ μόνος εκτός αμαρτίας υπάρχεις. Η δικαιοσύνη σου, δικαιοσύνη εις τον αιώνα, και ο λόγος σου αλήθεια. Δεν μπορείς. Ό,τι είπες, οι επαγγελίες είναι αληθινές και θα τις πραγματοποιήσεις.

Ότι συ ει η Ανάστασις, εσύ θα μας αναστήσεις. Η Ζωή και η Ανάπαυσις, εσύ θα αναπαύσεις τον κεκοιμημένο δούλο σου, Χριστέ ο Θεός ημών· και σοί την δόξαν αναπέμπομεν, συν τω ανάρχω σου Πατρί και τω Παναγίω και αγαθώ και ζωοποιώ σου Πνεύματι, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Μέχρι εδώ είναι το τέλος και γίνεται η απόλυση. Όμως αυτά που σας διάβασα, αυτά που ερμηνεύσαμε στις έξι αυτές ομιλίες, είναι από το μνημόσυνο. Θεού θέλοντος, θα μιλήσουμε από την ακολουθία της κηδείας.

Εκεί πάλι υπάρχουν δογματικά θέματα και ηθικά, τα οποία είναι απαραίτητα. Να τα ξέρουμε, αν τυχόν πάμε σε κηδείες άλλων, ή να γνωρίζουμε τι θα συμβεί σε εμάς όταν θα έχουμε φύγει εκ του κόσμου αυτού.